Έντυπη Έκδοση

Μαξίμ Γκόρκι και έργα ζωγραφικής

Εργα συλλεκτικά και ακριβοθώρητα

Μαξίμ Γκόρκι

Βάρενκα Ολέσοβα

μτφρ.: Πάνος Σταθόγιαννης

εκδόσεις Ροές, σ. 174, ευρώ 10,65

Ιδρυτής του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και ένας από τους σημαντικότερους ρώσους συγγραφείς του 20ού αιώνα, ο Μαξίμ Γκόρκι (1868-1936) έμεινε κυρίως γνωστός για τα έργα απ' όπου προήλθε ο εν λόγω λογοτεχνικός όρος, ο οποίος καθιερώθηκε και τυπικά δύο χρόνια πριν από τον θάνατο του ρώσου συγγραφέα.

Αντίθετοι στην αμιγώς μυθοπλαστική σύνθεση ηρώων, οι στρατευμένοι δημιουργοί έδιναν σοσιαλιστική διέξοδο στην αποσυντεθειμένη πραγματικότητα που βίωναν. Ο ρεαλισμός τους ωστόσο, αν και εκπορευόταν από την οικτρή καθημερινότητα, στερούνταν θεματικής ευρύτητας και ως εκ τούτου προσέγγιζε περισσότερο ένα είδος «ψευδορεαλισμού», όπως συνέβη άλλωστε και με την περίπτωση του ιταλικού νεορεαλισμού.

Οι δημιουργοί δηλαδή εστίαζαν σε ειδικές καταστάσεις και κατηγορίες ανθρώπων που κρίνονταν εύφορες για την προώθηση συγκεκριμένων ιδεών και ιδεολογιών. Εξάλλου δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο ρεαλισμός σε κάθε μορφή τέχνης αποτελεί έναν τόπο άτοπο, μια ανθρώπινη - λεκτική διευκόλυνση, καθώς το υποκειμενικό στοιχείο τίθεται αναντίρρητο και επί πλέον ο ίδιος ο δημιουργός συνιστά έναν οιονεί παντεπόπτη που θα τίθεται μοιραία εκτός πλαισίου παρατήρησης.

Η Βάρενκα Ολέσοβα (1897), ένα από τα σχετικά άγνωστα έργα στη βιβλιογραφία του Γκόρκι, αποτελεί το πρελούδιο των σοσιαλιστικών του δημιουργιών, και ως μεταβατικό έργο θεωρούμε ότι εντάσσεται στη λογοτεχνία της κοινωνικής διαμαρτυρίας της σχολής των Νατουραλιστών.

Μέσα από ένα φαινομενικά γλυκανάλατο και στερεότυπο ρομάντζο, όπου ο ορθολογιστής Πυγμαλίων αποπειράται να κατακτήσει σωματικά και πνευματικά μια νεαρή ταπεινής καταγωγής, ο Γκόρκι ξεδιπλώνει τις φιλοσοφικές ανησυχίες του και τις εν δυνάμει πολιτικές του θέσεις.

Το ερωτικό παιχνίδι των δύο ηρώων λαμβάνει μορφή διαλεκτικής και πολιτικής μονομαχίας, όπου συγκρούονται ο τσαρισμός με τη σοσιαλιστική επανάσταση, ο νεανικός αυθορμητισμός με τον σκεπτικισμό και η θεωρητική γνώση με την εμπειριοκρατία, ενώ η δυσανεξία και η πνευματική σύγχυση της ρωσικής κοινωνίας αποτυπώνεται γλαφυρά στο ανάλογο ερωτικό πάθος.

Ο πνευματώδης και υλιστής Πολκάνοφ, αν και αποτελεί αναμφισβήτητα το alter ego του συγγραφέα, απέχει πολύ από μια πρότυπη συμπεριφορά, γεγονός που προδίδει την αμφιβολία του δημιουργού και ίσως την τάση του για αυτοσαρκασμό.

Από τα αντιθετικά χαρακτηριστικά της Ολέσοβα και του πρωταγωνιστή Πολκάνοφ, θα αποδοθούν τα επόμενα χρόνια οι «μεγάλοι διχασμένοι» αντιήρωες της λογοτεχνίας, που θα στέκονται μετέωροι μεταξύ ζωής και επιστήμης, λογικής και ενστίκτου, αισθησιασμού και πνεύματος. Αυτή η εσωτερική-συμβολική μάχη αποδίδεται από τον Γκόρκι με το εξωτερικό - ρεαλιστικό περίβλημα του ερωτικού πάθους.

Η ορθή κρίση του Πολκάνοφ συντρίβεται από την απροσδόκητη επίθεση αιφνίδιων συναισθημάτων, ενώ οι εξαγγελίες του περί πνεύματος λυγίζουν υπό το βάρος του αισθησιασμού της Ολέσοβα.

Ο πρωταγωνιστής αντιλαμβάνεται τη ζωή σαν μια χιμαιρική εικόνα και χωρίς να προβάλλει τη γραφική -πλέον- μορφή του μηδενιστή και παραιτημένου διανοούμενου, τίθεται σε μια ενδιάμεση κατάσταση καρτερίας, σκωπτικής διάθεσης και μειδιάματος.

Μία από τις εκτενέστερες και πιο ενδιαφέρουσες λογομαχίες των δύο ηρώων εστιάζει στη σκοπιμότητα των ρεαλιστικών προτύπων στη λογοτεχνία.

Η Ολέσοβα, οπαδός του αισθησιασμού, της ευζωίας και μιας ηδονιστικής προσέγγισης των πραγμάτων, αναζητεί την επικυριαρχία της μυθοπλασίας έναντι του ρεαλισμού, αντίθετα με τον πραγματιστή Πολκάνοφ που επιθυμεί το περιεχόμενο της συγκεκριμένης συζυγίας να αποδίδεται με την αντίστροφη αναλογία. Ο λόγος του συγγραφέα, αν και ως ένα σημείο δηλωτικός, δεν γίνεται εξαγγελτικός, γεγονός που μαρτυρά ορισμένα ίχνη αμφιβολίας όσον αφορά τα ρεαλιστικά πρότυπα που θα ακολουθήσει στη συνέχεια της συγγραφικής του διαδρομής.

Η νουβέλα του Γκόρκι αποτελεί πρωτίστως ένα λογοτεχνικό δοκίμιο στη ρευστή γυναικεία φύση και στην ανάλογη θέση της γυναίκας στις αρχές του περασμένου αιώνα.

Ο ορθολογισμός, η προοδευτικότητα και όλες οι κατακτήσεις σε επιστημονικό και πνευματικό επίπεδο αποτύγχαναν παταγωδώς όταν εφαρμόζονταν στον οικογενειακό βίο, καθώς η πατριαρχική εξουσία επερρωνύετο από τα μακρόχρονα ηθικά και θρησκευτικά στερεότυπα.

Από τη συγκεκριμένη σύγκρουση των προοδευτικών τάσεων και της ισχυρά θεμελιωμένης ανδροκρατούμενης κοινωνίας, προήλθαν οι τραγικές ηρωίδες του Τολστόι (βλ. Αννα Καρένινα), του Φλομπέρ (βλ. Μαντάμ Μποβαρί), του Φοντάνε (βλ. Εφη Μπριστ) και άλλων σύγχρονών τους δημιουργών.

Ο Γκόρκι, απαλλάσσοντας την Ολέσοβα από την τραγική ένταση και την κατάληξη των εν λόγω ηρωίδων, την τοποθετεί παρόμοια σε μια μεταβατική κατάσταση χειραφέτησης καθώς και προσκόλλησης σε ένα οπισθοδρομικό οικογενειακό περιβάλλον. Η αμφισβήτηση της πατριαρχικής εξουσίας αποτυπώνεται στη μορφή του ανάπηρου στρατιωτικού πατέρα, ο οποίος φέρει ταυτόχρονα εξουσία και αδυναμία, ανδροπρέπεια και σωματική αναπηρία.

Το σπίτι συμβολίζει την καταπίεση της πρωταγωνίστριας και τη θεσμοθέτηση ηθικών κανόνων που περιορίζουν όχι μόνο την ίδια αλλά και τον Πολκάνοφ.

Χαρακτηριστικός είναι ο εγκλωβισμός των εν δυνάμει εραστών στην πατρική οικία εξαιτίας μιας ολονύχτιας καταιγίδας, μετά το πέρας της οποίας οι δύο ερωτευμένοι φέρονται αλλοπρόσαλλα, σαν να επιμολύνθηκαν από τα σύμφυτα στερεότυπα του οικογενειακού θεσμού.

Η καταπίεση εξάλλου των ενστίκτων εκφράζεται και από τις απαίσιες μυρωδιές του οικιακού περιβάλλοντος, ένα σκηνικό που συναντάται πανομοιότυπο και με τους ίδιους συσχετισμούς στη Μαντάμ Μποβαρί του Φλομπέρ.

Δραπέτις ή εξόριστη από την οικογενειακή εστία, η πρωταγωνίστρια του Γκόρκι αποτελεί έναν φορέα αμφισβήτησης όχι μόνο της πατριαρχικής εξουσίας αλλά και των φασματικών υποστυλωμάτων της ανθρώπινης γνώσης.

Η νουβέλα του Γκόρκι, χωρίς να αξιώνει σύγκριση με τα έργα της ώριμης συγγραφικής του περιόδου, φωτογραφίζει ένα κομβικό σημείο στην πνευματική συγκρότηση ενός σπουδαίου δημιουργού, ενώ αποτελεί ταυτόχρονα το άτυπο επιστέγασμα μιας ολόκληρης γενιάς συγγραφέων.

Αντώνης Κωτίδης

Εργα ελλήνων ζωγράφων της συλλογής Θ. Καραπαναγιώτη

εκδόσεις University Studio Press, σ. 188, ευρώ 30

Ο παρών τόμος που επιμελείται ο καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Αντώνης Κωτίδης, παρουσιάζει ορισμένα από τα έργα ελλήνων ζωγράφων της συλλογής Θ. Καραπαναγιώτη.

Το χρονικό πλαίσιο της συλλογής αφορά τον 20ό αιώνα και εξετάζει τους πρωτοπόρους της Μοντέρνας Τέχνης στην Ελλάδα Κωνσταντίνο Παρθένη, Κωνσταντίνο Μαλέα, Θεόφραστο Τριανταφυλλίδη, Νικόλαο Λύτρα, Μιχάλη Οικονόμου και Σπύρο Παπαλουκά, τα έργα των οποίων καταλαμβάνουν το πρώτο και κύριο κεφάλαιο του βιβλίου, που ονοματοθετείται: Ο «πυρήνας της συλλογής».

Στις πρώτες σελίδες του πολυτελούς τόμου, ο Αντώνης Κωτίδης παρουσιάζει ευσύνοπτα τη θέση κάθε καλλιτέχνη σε ένα ευρύτερο αισθητικό πλαίσιο, καθώς και ορισμένα από τα ιδιαίτερα τεχνικά χαρακτηριστικά κάθε ζωγράφου, ενώ στη συνέχεια αναλύει λεπτομερώς και σε αντιπαράσταση με τους πίνακες της συλλογής.

Οι καλλιτέχνες του «πυρήνα της συλλογής», εκπροσωπούν δύο τάσεις -με διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες- που διαμορφώθηκαν στην Ελλάδα και αφορούν την πρόσληψη της Μοντέρνας Τέχνης, τον «Μοντερνισμό» και την «Παράδοση». Τον «Μοντερνισμό» εκπροσωπούν οι Τριανταφυλλίδης, Λύτρας και Οικονόμου, ενώ την «Παράδοση» οι Παρθένης, Μαλέας και Παπαλουκάς. Η μελέτη ολοκληρώνεται με έργα των Τσαρούχη, Μυταρά, Σπεράντζα, Φασιανού, Σταθόπουλου και Σόρογκα, που αποτυπώνουν την εξέλιξη των τάσεων «Μοντερνισμός» και «Παράδοση». Τα 72 έργα που παρουσιάζονται από τον ιστορικό τέχνης αποτελούν -όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο Κωτίδης- το 1/2 περίπου της συλλογής και επιλέχθηκαν με κριτήριο το κοινό «αισθητικό τους νήμα».

Η αξία του βιβλίου, παράλληλα με την έκθεση ακριβοθώρητων δημιουργιών, προσφέρει στον αναγνώστη τη δυνατότητα να παρακολουθήσει ορισμένες από τις βασικές τάσεις πρόσληψης της Μοντέρνας Τέχνης στον ελλαδικό χώρο στις αρχές του περασμένου αιώνα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι τάσεις εξελίχτηκαν τις επόμενες δεκαετίες. Προς τη συγκεκριμένη κατεύθυνση συνεπικουρεί αφ' ενός η γνώση του επιμελητή και αφ' ετέρου η φιλοτεχνία και η αναμφισβήτητη γνώση του συλλέκτη, καθώς η συλλογή του διαθέτει αισθητική ενότητα και ανάλογη συνέχεια ώστε να αποτελέσει το υλικό μιας αξιόλογης μελέτης με ανάλογη θεματική ενότητα. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η χαμένη γενιά
Η ευκολία του εγκλήματος
Η χαμένη μάχη της μνήμης
Παράλληλοι δρόμοι στον Γάγγη
Εξεγερμένες ψυχές σε Κέρκυρα, Λέσβο, Σμύρνη, Πόλη
Γνώριζε ο Ομηρος το αλφάβητο;
«Καθολικός» σημαίνει «οικουμενικός»
Πτυχώσεις του Πραγματικού
Η διαχρονικότητα των δημοτικών τραγουδιών
Fuoco di Etna / Αταξινόμητο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η χαμένη γενιά
Η ευκολία του εγκλήματος
Η χαμένη μάχη της μνήμης
Παράλληλοι δρόμοι στον Γάγγη
Εξεγερμένες ψυχές σε Κέρκυρα, Λέσβο, Σμύρνη, Πόλη
Εργα συλλεκτικά και ακριβοθώρητα
Γνώριζε ο Ομηρος το αλφάβητο;
«Καθολικός» σημαίνει «οικουμενικός»
Πτυχώσεις του Πραγματικού
Η διαχρονικότητα των δημοτικών τραγουδιών
Fuoco di Etna / Αταξινόμητο
Διήγημα
Στιγμές
Συνέντευξη
Ο Γιάννης Λειβαδάς και η τέχνη της γραφής του
Η τρίτη ανάγνωση
Εγώ, ο Κλαύδιος
Από τις 4:00 στις 6:00
Απορίες που ζητούν απαντήσεις
Η απόλυτη μπάντα του κάντρι ροκ
Άλλες ειδήσεις
Η λογοτεχνία στα 35 m.m.
Εκδήλωση για τον Οδυσσέα Ελύτη στη Ζάκυνθο
Η ομίχλη τα φυλάει