Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Ιδέες Τάσεις

  • «Εθνική ταυτότητα»

    Το ζήτημα της «εθνικής ταυτότητας» επανατέθηκε πρόσφατα από δύο πρωινές εφημερίδες (Βήμα, 17.1.2010, σ. Α17: «Υπάρχει νέα εθνική ταυτότητα;» και Καθημερινή, 31.1.2010, σ. 12: «Η ιθαγένεια και η εθνική ταυτότητα») με αφορμή την παραχώρηση της ελληνικής ιθαγένειας σε περίπου 250.000 μετανάστες.

    Η πολυπλοκότητα του ζητήματος καταφαίνεται από τις δυσαρίθμητες συναρτήσεις του -γεγονός που εξηγεί και τη θεωρητική σύγχυση που προκαλεί σε πολλούς επιστήμονες, μελετητές και απλούς σχολιαστές του. Μια αξιοσημείωτη εξαίρεση: η «δημοσιογραφική» αλλά συγκροτημένη επανέκθεση του ζητήματος σε μια δεξιά αλλά σοβαρή εφημερίδα (Τ. Καμπύλης, «Τις πταίει;» Καθημερινή, 17.1.2010, σ. 32).

    Μια πρώτη σύγχυση εννοιών χαρακτηρίζει ήδη τη συγκεκριμένη αφορμή για την αναμόχλευση του ζητήματος: Η ενσωμάτωση των μεταναστών στην Ελλάδα δεν είναι ζήτημα «εθνικής ταυτότητας», εθνικής αυτοσυνείδησης, εθνικότητας, ελληνικότητας, καταγωγής (από τους αρχαίους Ελληνες!) ή ελληνικής παράδοσης κ.τ.λ., αλλά ζήτημα καθαρά πολιτικό: παραχώρηση σ' αυτούς της ελληνικής -και επομένως και ευρωπαϊκής- υπηκοότητας, με όλα τα συνεπαγόμενα γι' αυτούς τους νέους υπηκόους και πολίτες πολιτικά δικαιώματα.

    Ενα προανάκρουσμα της εννοιολογικής αυτής σύγχυσης ήταν το ζήτημα που είχε ανακύψει προ ετών σχετικά με την αναγραφή του θρησκεύματος στην αστυνομική ταυτότητα: Το κρατικό αυτό έγγραφο των προσωπικών ληξιαρχικών στοιχείων συγχεόταν εννοιολογικά με την εθνική ταυτότητα μέσω της αναγραφής ενός από τα συστατικά της στοιχεία: του θρησκεύματος. Η αντίφαση: τα ληξιαρχικά στοιχεία της αστυνομικής ταυτότητας είναι αντικειμενικά-ατομικά -η «εθνική ταυτότητα» αφορά την αυτοσυνείδηση του συλλογικού υποκειμένου.

    Μεγαλύτερη είναι η σύγχυση που επικρατεί σχετικά με τη συγγενική, όχι όμως ταυτόσημη με την «εθνική ταυτότητα», έννοια της «ελληνικότητας». Η σύγχυση αυτή είχε ήδη αρχίσει να διαγράφεται με τα πρακτικά μιας ημερίδας στην Πάντειο στα 1981 («Ελληνισμός - ελληνικότητα», 1η έκδ., Αθήνα 1983), στην οποία οι συμμετέχοντες, πανεπιστημιακοί και μη, αερολογούσαν -απόρροια όχι μόνο της επιστημονικής τους ανεπάρκειας αλλά και της ασάφειας που χαρακτηρίζει και αυτό όπως και τα άλλα ιδεολογικά νεφελώματα.

    Το ιδεολόγημα «ελληνικότητα», που προϋπήρχε από τον 19ο αιώνα, ανασυγκροτήθηκε από τους εκπροσώπους της «Γενιάς του 1930» (Σεφέρης, Ελύτης, Θεοτοκάς, Τερζάκης, Δημαράς κ.ά.), για να προσλάβει χαρακτηριστικά πολιτισμικά και καλλιτεχνικά, χωρίς όμως ν' αποκλείει, όπως η «εθνικότητα», τον ευρωπαϊσμό και τον κοσμοπολιτισμό των ιδεολογικών φορέων της.

    Σήμερα ακόμα, ένας ζωγράφος (Α. Φασιανός: Βήμα, 17.1.2010, σ. Α18) εντοπίζει τα χαρακτηριστικά της «ελληνικότητας» «στο ίδιο κλίμα, στον ίδιον αέρα, στην ίδια φύση, στις ίδιες χειρονομίες» -αποκλείοντας απ' αυτήν την καταγωγή, τον πολιτισμό και την παράδοση. Το «ελληνικό φως», που αντιτάσσει στη «γερμανική καταχνιά», για ν' απορρίψει την πρώτη ελληνική σχολή της έντεχνης ζωγραφικής, τη «Σχολή του Μονάχου» (Ν. Λύτρας, Θ. Βρυσάκης, Κ. Βολανάκης, Ν. Γύζης κ.ά.), προδίδει την ιδεολογική καταγωγή του από τον πρόδρομο του ελληνικού φασισμού Περ. Γιαννόπουλο.

    Ενδεικτικότερος για τη σύγχυση που πηγάζει από την ασάφεια του ιδεολογήματος της «ελληνικότητας» είναι ο εντελώς αόριστος «ορισμός» της από έναν έλληνα μουσικοσυνθέτη (Η. Ανδριόπουλος: Ελευθεροτυπία, 22.11.2008, σ. 24): [Η ελληνικότητα] «είναι η μνήμη και το μαράζι του συλλογικού καημού. Το άρωμα που βγαίνει από τα κόκαλα της παράδοσης και γίνεται τραγούδι, μουσική, χορός, ποίηση, πατριωτικό συναίσθημα, όπου μέσα του φωλιάζουν όλα τα αισθήματα και οι αδιάκοπες συγκινήσεις της φυλής μας».

    Προπαντός όμως, ο απόλυτος υποκειμενισμός που χαρακτηρίζει τις απαντήσεις των συνεντευξιαζομένων στην ερώτηση «Η ελληνικότητα είναι αίσθημα ή συνείδηση;» στο ένθετο περιοδικό μιας κυριακάτικης εφημερίδας («Κ»: «Πατριδογνωσία») επιβεβαιώνει ότι μια έννοια συλλογική και αντικειμενική έχει μεταβληθεί σε μιαν έννοια ατομική και υποκειμενική.

    Η ιδεολογική αυτή σύγχυση μπορεί να διαλυθεί, όταν και αυτά τα ιδεολογήματα, όπως και κάθε ιδεολογία, αναχθούν στην ιστορική πραγματικότητα, την οποία αυτά -και αυτή- (απο)καλύπτουν.

    Στο επόμενο: Η γέννηση και ο θάνατος του «έθνους». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Θέατρο
Το τελευταίο παράδοξο του Μπέκετ λέγεται Καλατράβα
Πάρτε την Disney στα χέρια σας
Κριτική θεάτρου
Ο μικρός χώρος δίνει αισθαντικότητα στην τραγωδία
Ο Τσέχοφ γύρισε σπίτι
Συνέντευξη: Γ. Αρβανίτης
«Δεν επιτρέπω στους σκηνοθέτες να με καταργούν»
Κινηματογράφος
Μες στου Αιγαίου τα νερά κάμερες φτερουγίζουν
Συνέντευξη: Μπάρι Πέρβις
Εποχή του Avatar, κι αυτός παίζει ακόμα κούκλες
Συνέντευξη: Μαρίνα-Λαμπρινή Διαμαντίς
Η Μαρίνα στον ουρανό με τα διαμάντια
Συνέντευξη: Γιώργος Σκαμπαρδώνης
Υπάρχουν άνθρωποι που εκτίουν τα ισόβια του μυαλού τους