Έντυπη Έκδοση

Ουσίες και πνεύματα

Στις περισσότερες φωτογραφίες του ο Ζίγκμουντ Φρόιντ απεικονίζεται με ένα πούρο στο χέρι. Βασικό γνώρισμα της εικόνας του, το κάπνισμα δεν υπήρξε μόνο σύντροφος και διεγερτικό της σκέψης του, αλλά και μοιραίο πάθος: πέθανε το 1939 από καρκίνο της γνάθου, έπειτα από μακροχρόνια, επώδυνη πάλη με την ασθένεια.

Περιέργως ο πατέρας της ψυχανάλυσης ουδέποτε ανέλυσε τις αιτίες της εξάρτησής του. Το εγχείρημα αναλαμβάνει τώρα ο επίσης ψυχαναλυτής και μανιώδης καπνιστής Φιλίπ Γκρεμπέρ με το βιβλίο του «Δεν υπάρχει καπνός χωρίς Φρόιντ. Ψυχανάλυση του καπνιστή» (μετάφρ. Μαρίνα Κουνεζή, εκδόσεις «Μεταίχμιο»). Εδώ αναφέρεται και η νεανική εμπειρία του Φρόιντ με την κατανάλωση κοκαΐνης, που υπήρξε θέμα του δοκιμίου του «Uber Coca».

Παρατηρώντας τις διεγερτικές και τις ευφορικές δράσεις της κοκαΐνης ο διάσημος ψυχαναλυτής ελπίζει ότι θα ανακαλύψει τον τρόπο θεραπείας πολυάριθμων παθήσεων, ενώ θα κατηγορηθεί ότι έπλεξε το εγκώμιο μιας επικίνδυνης ουσίας. Θα υποστηρίξει πάντως ότι όσοι πάρουν μορφίνη, κοκαΐνη ή χλωράλη δεν γίνονται κατ' ανάγκη τοξικομανείς: «Τα ναρκωτικά αυτά χρησιμοποιούνται ευθέως ή πλαγίως ως υποκατάστατα, λόγω έλλειψης σεξουαλικής ικανοποίησης».

Ομως και ο γερμανοεβραίος στοχαστής Βάλτερ Μπένγιαμιν για ένα διάστημα, από το 1927 έως το 1934, έκανε μαζί με τους φίλους του ιδιότυπα πειράματα με ναρκωτικές ουσίες, όπως αποκαλύπτουν τα κείμενά του που εκδόθηκαν πρώτη φορά στα ελληνικά με τίτλο «Για το χασίς» από το «Πλέθρον» (μεταφρ. Θεόδωρος Λουπασάκης). Τα ναρκωτικά θα οδηγήσουν τον Μπένγιαμιν στο «αποκορύφωμα της πεζογραφικής δύναμης», αλλά και στη θλίψη μιας πραγματικότητας τυλιγμένης σε «δίχτυ». Αλλωστε, αυτοκτόνησε με μορφίνη -σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή- στην προσπάθειά του να ξεφύγει από τους Ναζί, στα σύνορα Ισπανίας-Γαλλίας, τον Σεπτέμβριο του 1940.

Εικόνες και εμπειρίες από τη μέθη του χασίς γραμμένες με προσωπικό ύφος, πρακτικά πειραμάτων, σημειώσεις που κράτησαν οι συνοδοιπόροι του Ερνστ Μπλοχ, Ερνστ Γιολ και Φριτς Φρένκελ αποτελούν τη μαρτυρία του Μπένγιαμιν. Ο αυτοεξόριστος, λόγω της ανόδου του Χίτλερ, δοκιμιογράφος περιπλανιέται στο λιμάνι της Μασσαλίας, σε μπαρ και εστιατόρια, παρατηρεί αντιδράσεις σε σπίτια φίλων, γίνεται φυσιογνωμιστής, ανακαλύπτει έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπει τα πράγματα.

Να πώς καταγράφει τα «Βασικά στοιχεία της πρώτης εντύπωσης από το χασίς», ξημερώματα της 18ης Δεκεμβρίου 1927: «Απεριόριστη ευεξία. Απόρριψη των ψυχαναγκαστικών-νευρωτικών συμπλεγμάτων άγχους. Στο φως ο όμορφος "χαρακτήρας". Ολοι οι παρόντες ιριδίζουν υπό το φως του κωμικού (...) Τελείως φευγαλέα, σε μια στιγμή στροφής στα ενδότερα του εαυτού μου, προβάλλει κάτι σαν μια έφεση να δώσω στυλ σε μένα τον ίδιο, στο σώμα μου. (...) Αίσθημα ότι καταλαβαίνω τώρα καλύτερα τον Πόε. Μοιάζουν να ανοίγουν οι πύλες της εισόδου σε έναν κόσμο του γκροτέσκου. Μακάρι να μην τις περνούσα».

Ο Ζίγκμουντ Φρόιντ άρχισε να καπνίζει σε ηλικία 24 ετών. Ονόμαζε τα πούρα «ουσία της εργασίας», κάπνιζε 20 απ' αυτά, εκλεκτής ποιότητας, ημερησίως και εκνευριζόταν όταν οι άλλοι γύρω του δεν κάπνιζαν. Ωστόσο κάποια συμπτώματα, καρδιολογικά και ρινικά, τον αναγκάζουν να απευθυνθεί στο φίλο του γιατρό Εμίλ Φλις, αρχίζοντας το 1887 μια μακρόχρονη αλληλογραφία μαζί του. Μάταια επαναλαμβάνεται η εντολή να κόψει το κάπνισμα. Απλώς αναγκαστικά το περιορίζει, γεγονός που επηρεάζει την όρεξή του για γράψιμο.

Ωστόσο, δεν αποχωρίζεται τα αγαπημένα του πούρα ακόμα κι όταν κάνει πολλαπλές χειρουργικές επεμβάσεις για να αντιμετωπίσει το βασανιστικό «αγαπημένο νεόπλασμα» στο στόμα του: «Ξέρεις πόσο περιορισμένες είναι (οι απολαύσεις μου); Τα καλά πούρα μού είναι απαγορευμένα, το οινόπνευμα δεν μου δίνει καμιά ικανοποίηση, έχω σταματήσει να τεκνοποιώ και οι ανθρώπινες επαφές μου έχουν κοπεί. Φυτοζωώ, λοιπόν, αμέριμνος, κρατώντας επιμελώς τη σκέψη μου μακριά από τα αντικείμενα των καθημερινών μου εργασιών», γράφει στον Φλις τον Μάρτιο του 1900.

Γιατί αυτή η αντίσταση του διάσημου ψυχαναλυτή στο ζήτημα του καπνίσματος; Οπως επισημαίνει στον πρόλογο η μεταφράστρια: «Ο Φιλίπ Γκρεμπέρ εκλαμβάνει τον καπνό ως φορέα μιας αυτοτιμωρίας που ασυνείδητα ο Φρόιντ επέβαλε στον εαυτό του για δύο λόγους: πρώτον, διότι βίωσε τη συνεισφορά του στην ανθρώπινη γνώση ως προπατορικό αμάρτημα και, όπως ακριβώς ο Προμηθέας, πλήρωσε γι' αυτό με την ίδια του τη σάρκα και δεύτερον, διότι η επιτυχία του στη ζωή και το γεγονός ότι ξεπέρασε τον πατέρα του, του δημιούργησε ενοχή, η οποία καλούσε την τιμωρία».

Ο Φρόιντ πάντως στη θεωρία του για το Εγώ επισημαίνει ότι «...στο αγόρι που ενηλικιώνεται το τσιγάρο είναι το υποκατάστατο του φαλλού της γυναίκας (της μητέρας) στον οποίο πίστεψε όταν ήταν παιδί και από τον οποίο, ξέρουμε το γιατί, δεν θέλει να παραιτηθεί, αφού αυτό θα σήμαινε ότι δέχεται έναν επικείμενο ευνουχισμό».

Εδωσε επίσης μια «καπνιστική θεωρία» για τον αυτοερωτισμό του παιδιού στις «Τρεις μελέτες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας», όπου αναφέρει ότι τα παιδιά που πιπιλίζουν κι έχουν αναπτυγμένη ερωτογόνο ευαισθησία της χειλικής ζώνης, αργότερα θα γίνουν λάτρεις των φιλιών, θα έχουν ροπή προς το ποτό και το κάπνισμα. Σύμφωνα με τον Γκρεμπέρ, «Η περιγραφή μιας εξωτερικής διέγερσης (ο καπνός), ενός χειρισμού ανάλογου με το πιπίλισμα (η κίνηση του χεριού του καπνιστή), του οποίου προηγείται μια αίσθηση έντασης (η ανάγκη για καπνό) και η οποία φέρνει μια ροή θερμότητας στη στοματική ζώνη (η καυστική γεύση του καπνού) παραπέμπει άμεσα στην ανάγκη και την απόλαυση του καπνιστή».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Ενας αιώνας Λύκειο Ελληνίδων
Επιχείρηση Γυναίκες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Κινηματογράφος
Η αδιανόητη Αμερική
Φωνή στις βωβές ταινίες
Γερμανικός εξπρεσιονισμός στο Μέγαρο
Ονειρα και εφιάλτες της Βαϊμάρης
Ενας μετρημένος σταρ
Το άλλο γουέστερν
Η μάχη των λόμπι
Αφιέρωμα: Ιδέες πίσω από τις μάσκες
Πρόσωπα και προσωπεία
Σουρεαλισμός κατ' οίκον
Το θέατρο μεταμφιέζεται
Η Χιονάτη στο δικαστήριο
Οι μασκοφόροι του σύγχρονου ροκ
Από τα ταμπλόιντ στην όπερα
Βιβλίο
Ενας αιώνας Λύκειο Ελληνίδων
Επιχείρηση Γυναίκες
Ουσίες και πνεύματα
Θέατρο
«Ζούμε ψευδώς»
Ο πατέρας των «ορφανών»