Έντυπη Έκδοση

Πενήντα χρόνια... χαστούκι

ΑΡΗΣ ΜΑΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ Το χαστουκόδεντρο

Τον Απρίλιο του 1963, η βασίλισσα Φρειδερίκη επισκέπτεται το Λονδίνο χωρίς το βασιλιά Παύλο, αλλά με το διάδοχο Κωνσταντίνο, για να παρευρεθεί στους γάμους της πριγκίπισσας Αλεξάνδρας του Κεντ, εξαδέλφης της Ελισάβετ της Αγγλίας.

Αγγλοι αστυνομικοί κυνηγούν την Μπέτυ Αμπατιέλου Αγγλοι αστυνομικοί κυνηγούν την Μπέτυ Αμπατιέλου Το Σάββατο 20 Απριλίου, την ημέρα της άφιξής της, καθώς η Φρειδερίκη βγαίνει από το ξενοδοχείο «Κλάριτζες», βρίσκεται αντιμέτωπη με την Μπέτυ Αμπατιέλου, που συνοδεύεται από ομάδα Κυπρίων διαδηλωτών. Θέλει να τη συναντήσει για να της παραδώσει επιστολή, στην οποία ζητεί την αποφυλάκιση του συζύγου της.

Λέγεται ότι όταν η Φρειδερίκη αρνήθηκε να της μιλήσει, η Αμπατιέλου τη χαστούκισε, αν και αυτό το αρνήθηκε μερικές μέρες αργότερα σε συνέντευξή της στη βρετανική τηλεόραση. Οι εφημερίδες κάνουν λόγο για «περίπτυξη».

Η Μπέτυ Μπάρτλετ-Αμπατιέλου (1917-2011), σύζυγος του στελέχους του ΚΚΕ Αντώνη Αμπατιέλου, υπήρξε ανταποκρίτρια της «Daily Worker» κατά την περίοδο του Εμφυλίου και ενεργό στέλεχος του Συνδέσμου για τη Δημοκρατία στην Ελλάδα στο Λονδίνο. Συνελήφθη στην Ελλάδα από τη χούντα το 1967 και εκδιώχθηκε στην Αγγλία ως Βρετανίδα υπήκοος. Επέστρεψε στην Ελλάδα μετά τη μεταπολίτευση.

Με αφορμή τα πενήντα χρόνια -σαν σήμερα- αυτού του συμβάντος, παρουσιάζουμε το τελευταίο μυθιστόρημα του Αρη Μαραγκόπουλου.

Φόρος τιμής στην Μπέτυ Αμπατιέλου

Η μυθιστορία του Αρη Μαραγκόπουλου «Το χαστουκόδεντρο» ανήκει στην παράδοση της λογοτεχνίας που εισέρχεται στο χώρο της δημοσιογραφίας. Μας θυμίζει έντονα το «Ζ» του Βασίλη Βασιλικού ή την ταινία «Πέτρινα χρόνια» του Παντελή Βούλγαρη. Βασίζεται σε ένα πασίγνωστο περιστατικό.

Κατά τη διάρκεια μιας ανεπίσημης επίσκεψης στο Λονδίνο τον Απρίλιο του 1963, η αλήστου μνήμης βασίλισσα Φρειδερίκη βρίσκεται αντιμέτωπη με την Ουαλή δασκάλα Μπέτυ Μπάρτλετ, σύζυγο του φυλακισμένου κομμουνιστή Αντώνη Αμπατιέλου, η οποία προσπαθεί να της επιδώσει μία επιστολή διαμαρτυρίας. Δεν καταδέχεται να της απαντήσει -πώς τολμά μια κοινή θνητή να της απευθύνει το λόγο!- και το βάζει στα πόδια για να βρει καταφύγιο στην πρώτη πόρτα που θα βρεθεί μπροστά της. Οι εκδοχές είναι διαφορετικές. Η μεν Μπάρτλετ δηλώνει ότι «ούτε που την ακούμπησε», η δε Φρειδερίκη ότι τη χαστούκισε. Μικρή σημασία έχει. Προκλήθηκε διπλωματικό επεισόδιο και κρίση στις σχέσεις Ανακτόρων και κυβερνήσεως Καραμανλή.

Το επεισόδιο είναι η αφορμή και ο έρωτας είναι το πρόσχημα για να συνθέσει, με εξαιρετική τεκμηρίωση, ο συγγραφέας μια τοιχογραφία της μεταπολεμικής Ελλάδας όπου εκτυλίσσεται μία από τις κυρίαρχες συγκρούσεις του Ψυχρού Πολέμου.

Αφ' ενός οι μηχανορραφίες των πάσης φύσεως πολιτικών και οικονομικών ηγεσιών και αφ' ετέρου οι λεηλατημένες ζωές των απλών ανθρώπων. Ουσιαστικά το βιβλίο αποτελεί κυρίως ένα φόρο τιμής στην άοκνη προσπάθεια της Ουαλής δασκάλας για δικαιοσύνη.

Εξαίρετη σκηνογραφία της εποχής

Το μυθιστόρημα «Το χαστουκόδεντρο», του Αρη Μαραγκόπουλου, είναι το δέντρο-ιστορία που μας χαστουκίζει διαρκώς. Διαβάζοντας αυτό το ντοκ-φίξιον, σε πιάνουν ρίγη για την αδυσώπητη επανάληψη της Ιστορίας. Τεράστιο υλικό, πολύχρονη μελέτη και μαστοριά για να σαρκωθούν σε ήρωες γεγονότα και ιδέες.

Το χαστούκι που δίνει η Μπέτυ Αμπατιέλου στη βασίλισσα Φρειδερίκη είναι το χαστούκι που θέλει να δώσει ο μέσος Ελληνας εκείνης της περιόδου στο θεσμό της μοναρχίας. Η οποία έπειτα από λίγο θα καταλύσει τον εκλεγμένο πρωθυπουργό και θ' ανοίξει τον μπερντέ για να βγούν στο προσκήνιο οι συνωμότες-συνταγματάρχες.

Η σκηνογραφία της εποχής εξαίρετη, και πρώτη φορά αγγίζεται από μέσα το ναυτεργατικό κίνημα. Οι πλοιοκτήτες, με άρωμα κοσμοπολιτισμού, ώσπου τελικά να κυριαρχήσει η οσμή του κέρδους με οποιοδήποτε τίμημα και η διαπλοκή με την πολιτική.

Ο άλλος πόλος, αυτός του ναυτεργατικού κινήματος, με έντονη την αριστερή χροιά και την κομματική εξάρτηση τμήματος της ηγεσίας του.

Μέσα σε αυτό το ουδέτερο ηθικά δίπολο που δημιουργεί η ιστορία των μεταπολεμικών μας χρόνων, η μόνη σχέση που παράγει συναίσθημα και ηθική είναι η αγάπη του Αντώνη και της Μπέτυς Αμπατιέλου. Ετυχε να τους γνωρίσω. Ευχαριστώ τον Αρη που μου τους ξαναγνώρισε.

Γράφω σε διαρκή σύγκρουση

Γράφω έχοντας κατά νου αυτό το ανεξάντλητο πολυφωνικό μυθιστόρημα που συγκροτεί την Ιστορία. Γράφω, δηλαδή, εν πολέμω: σε διαρκή σύγκρουση με απόψεις, εμμονές, αγκυλώσεις, ιδεολογίες, μυθολογίες, που επενδύονται φορτικά πάνω στο κάθε ιστορικό γεγονός. Γράφω αντιμετωπίζοντας χρόνια τραύματα και ανεπούλωτες πληγές.

Γράφω γνωρίζοντας τη μεγάλη αλήθεια, ότι δηλαδή η Ιστορία απομιμείται την πραγματικότητα, δεν είναι η πραγματικότητα. Τι σημαίνει αυτό: ότι ένα ιστορικό γεγονός, από τη στιγμή που καταγράφεται, εμπεριέχει εν σπέρματι τις πολλαπλές του αναγνώσεις. Είναι δηλαδή όχι μόνον αυτό που (παραδίδεται ότι) συνέβη, αλλά και αυτό που θα μπορούσε να έχει συμβεί.

Αν η παραδομένη Ιστορία είναι μια σειρά κύβοι -όπως τα παλιά παιδικά παζλ-, για να φτιάξεις τη σωστή εικόνα χρειάζεται να εξετάσεις σχολαστικά, ξανά και ξανά, όλες τις πλευρές των κομματιών που έχεις στη διάθεσή σου. (Παράβαλε το εξώφυλλο του «Χαστουκόδεντρου»).

Προσοχή όμως: «παίζοντας» απλώς με τους κύβους της Ιστορίας, δεν πετυχαίνεις να γράψεις το μυθιστόρημά της. Απλώς την αντιγράφεις, απλώς ανασυστήνεις μια ατμόσφαιρα, ένα κλίμα, ίσως και μια καρικατούρα της. Το ζήτημα είναι να υποχρεώσεις τον εαυτό σου (και άρα τον αναγνώστη) να σταθεί απέναντί της σαν ίσος προς ίσο, να την ανακρίνεις κανονικά, να της υποκλέψεις αλήθειες, να της σκοτώσεις το καλοσερβιρισμένο, νόστιμο ψέμα της.

Για να το κατορθώσεις αυτό, πρέπει να πολεμήσεις με τους (συν)ανθρώπους σου. Να δεις τι σόι πράγμα είναι αυτό το περίφημο υποκείμενο της Ιστορίας. Με τι αντοχές στα χαστούκια, με τι αντιστάσεις, με τι πίστη τρέφεται, επιβιώνει, συνεχίζει να υπάρχει και να διεκδικεί το μερτικό του στη ζωή. Αυτή είναι η δυσκολότερη μάχη του συγγραφέα (και η δική μου στο «Χαστουκόδεντρο»): με τον «μέσο» άνθρωπο στο κέντρο της αφήγησης. Γι' αυτό και η πολυφωνία (να ακουστεί η φωνή του μες στην εποχή της)· οι μονόλογοι (να αρθρωθεί το σκοτάδι της ψυχής του)· τα συνεχή flashbacks (να διαλυθεί η ομίχλη της μνήμης του)· η επιμονή στο τετριμμένο μικροπράγμα (να «μιλήσουν» τα διαθέσιμα τετραγωνικά του, οι εικόνες του, η κάθε του μέρα)· οι δημοσιογραφικοί μεσότιτλοι (να δηλωθεί το εφήμερο όνομά του στην Ιστορία)· η σποραδικά μεγαλογράμματη γραφή (να ξαναδιαβαστεί ο λόγος που τον αφορά: πειραχτικά, λοξά, πλαγίως)· το κινηματογραφικό ντεκουπάζ (να ξανασυστηθεί: ως ήρωας σε ντοκουμέντο)· το υπόγειο παιχνίδι με τα υπαρκτά ντοκουμέντα (να αποκαλυφθεί η μυθολογημένη του ταυτότητα).

Τέλος, γι' αυτό εμφανίζεται πάλι και η περσόνα του αφηγητή Σανιδόπουλου («Οι Ωραίες Ημέρες του Βενιαμίν Σανιδόπουλου», εκδ. Κέδρος, 1998): επειδή ο συγγραφέας που αναμετριέται με την Ιστορία δεν μπορεί να παριστάνει τον Πόντιο Πιλάτο. Πρέπει να αναλαμβάνει τις όποιες ευθύνες του.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Βιβλίο
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Ψυχογράφημα στα έγκατα των συνειδήσεων
Η εθνική και ατομική μας σχιζοφρένεια
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Αρχαιολογικοί χώροι
Ηθελαν ν' ανοίξουν λεωφόρο στη Δήλο
Κινηματογράφος
«Ως γυναίκα εξακολουθώ να είμαι σεμνότυφη»
Αρχιτεκτονική
Γερό λίφτινγκ στο Φετιχιέ τζαμί
Ρεπορτάζ
Αποκαΐδια έγινε το αρχείο της ΕΔΑ
Θέατρο
Μεγάλο ντεμπούτο στη «Μικρά Αγγλία»
Εικαστικά
Από τη δικτατορία στα Μνημόνια
Πολιτιστικές εκδηλώσεις
Καλλιτεχνικό πανηγύρι
Βιβλίο
Ψυχογράφημα στα έγκατα των συνειδήσεων
Η εθνική και ατομική μας σχιζοφρένεια
Πενήντα χρόνια... χαστούκι
Λογοτεχνία
Μεταμορφωτής συνείδησης
Άλλες ειδήσεις
Υπό τους ήχους οργάνων