Έντυπη Έκδοση

ΑΛΑΙΝ ΜΠΑΝΤΙΟΥ

Η Ιδέα του κομμουνισμού

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Α. Μπαντιού. Η κομμουνιστική υπόθεση, που πρόκειται να κυκλοφορήσει προσεχώς από τις εκδόσεις Πατάκη, στη σειρά αληthεια.

Η προβληματική του θα παρουσιαστεί από τον ίδιο τον Α. Μπαντιού στις 21 Νοεμβρίου, στο πλαίσιο μιας διάλεξης-ανοιχτής συζήτησης, μετά το τέλος των εργασιών ενός διεθνούς συνεδρίου αφιερωμένου στο έργο του, που συνδιοργανώνεται από το Γαλλικό Ινστιτούτο Αθήνας, το περιοδικό αληthεια και άλλους φορείς, στις 20 και 21 Νοεμβρίου.

Σε ρήξη με τα πτωματοποιημένα θέσφατα της επιβιώνουσας παράδοσης, ο Α. Μπαντιού επιχειρεί εδώ την πιο σύνθετη και πρωτότυπη σύγχρονη επαναθεμελίωση της Ιδέας του κομμουνισμού, μετά το πέρας της εποχής των επαναστάσεων και χωρίς να αποστρέφει το βλέμμα του από τα αινιγματικά και ζοφερά ερείπια που άφησαν πίσω τους «το πάθος του πραγματικού», που χαρακτήριζε τις μεγάλες εμπειρίες του 20ού αιώνα, και η κατάρρευση των προμηθεϊκών επαναστατικών αντεγκλήσεων με την Ιστορία για την απόσπαση του νοήματός της.

Δ. Βεργέτις

...Ονομάζω «Ιδέα» μια αφηρημένη ολοποίηση των τριών πρωταρχικών στοιχείων, μιας διαδικασίας αλήθειας, μιας ιστορικής ένταξης και μιας ατομικής υποκειμενοποίησης. Μπορούμε άμεσα να δώσουμε έναν τυπικό ορισμό της Ιδέας: Ιδέα είναι η υποκειμενοποίηση μιας σχέσης ανάμεσα στην ενικότητα μιας διαδικασίας αλήθειας και σε μια παράσταση της Ιστορίας...

...Η λέξη «κομμουνισμός» δεν μπορεί να είναι ένα αμιγώς πολιτικό όνομα: συνδέει πράγματι, για το άτομο του οποίου στηρίζει την υποκειμενοποίηση, την πολιτική διαδικασία με κάτι άλλο απ' αυτό που είναι η ίδια. Ούτε μπορεί να είναι μια αμιγώς ιστορική λέξη. Γιατί χωρίς την πραγματική πολιτική διαδικασία, η οποία θα δούμε πως διαθέτει ένα μη αναγώγιμο μέρος ενδεχομενικότητας, η Ιστορία δεν είναι παρά ένας κενός συμβολισμός. Και τέλος, ούτε μπορεί να είναι μια αμιγώς υποκειμενική ή ιδεολογική λέξη. Γιατί η υποκειμενοποίηση ενεργεί «ανάμεσα» στην πολιτική και την ιστορία, ανάμεσα στην ενικότητα και την προβολή αυτής της ενικότητας στη συμβολική ολότητα, και χωρίς αυτές τις υλικότητες και αυτούς τους συμβολισμούς δεν μπορεί να αρθεί στο καθεστώς μιας απόφασης. Η λέξη «κομμουνισμός» έχει το καθεστώς μιας Ιδέας, πράγμα που σημαίνει ότι, με βάση μια ενσωμάτωση, και άρα εκ των ένδον μιας πολιτικής υποκειμενοποίησης, αυτή η λέξη δηλώνει μια σύνθεση της πολιτικής, της ιστορίας και της ιδεολογίας. Γι' αυτό είναι καλύτερα να την κατανοήσουμε ως εγχείρημα παρά ως έννοια. (...)

...Θεωρώ πως θα ήταν διαφωτιστικό να τυποποιήσουμε το εγχείρημα της Ιδέας εν γένει, και της κομμουνιστικής Ιδέας ιδιαιτέρως, στο επίπεδο των τριών βαθμίδων του Υποκειμένου σύμφωνα με τον Λακάν: το πραγματικό, το φαντασιακό και το συμβολικό. Θα θέσουμε κατ' αρχάς πως η ίδια η διαδικασία αλήθειας είναι το πραγματικό στο οποίο στηρίζεται η Ιδέα. Θα συμφωνήσουμε στη συνέχεια πως η Ιστορία δεν έχει παρά μια συμβολική ύπαρξη. Στην πραγματικότητα, δεν θα μπορούσε να εμφανιστεί. Για να εμφανιστεί, πρέπει να ανήκει σ' έναν κόσμο. Αλλά η Ιστορία, ως υποτιθέμενη ολότητα του γίγνεσθαι των ανθρώπων, δεν έχει κανέναν κόσμο που να μπορεί να την τοποθετήσει σε μια πραγματική ύπαρξη. Είναι μια εκ των υστέρων αφηγηματική κατασκευή. Θα παραδεχτούμε, τέλος, πως η υποκειμενοποίηση, η οποία προβάλλει το πραγματικό στο συμβολικό μιας Ιστορίας, δεν μπορεί παρά να είναι φαντασιακή, για τον ουσιώδη λόγο πως κανένα πραγματικό δεν μπορεί να σημανθεί συμβολικά ως τέτοιο. Το πραγματικό υπάρχει, σ' έναν καθορισμένο κόσμο, και κάτω από πολύ ιδιαίτερες συνθήκες, στις οποίες θα επανέλθω. Αλλά είναι, όπως το είπε και το επανέλαβε ο Λακάν, μη συμβολίσιμο. Δεν μπορούμε, λοιπόν, «πραγματικά» να προβάλουμε το πραγματικό μιας διαδικασίας αλήθειας στην αφηγηματική συμβολική της Ιστορίας. Δεν γίνεται παρά φαντασιακά, πράγμα που δεν σημαίνει, καθόλου, πως είναι ανώφελο, αρνητικό, ή δίχως αποτέλεσμα. Αντιθέτως, μόνο μέσα από το εγχείρημα της Ιδέας το άτομο βρίσκει τα μέσα να συσταθεί «ως Υποκείμενο». Θα υποστηρίξουμε λοιπόν το εξής: η Ιδέα εκθέτει μιαν αλήθεια μέσα από μια μυθοπλαστική δομή. Στην ιδιαίτερη περίπτωση της Ιδέας του κομμουνισμού -εγχειρηματικά αποτελεσματική όταν η εν λόγω αλήθεια είναι μια χειραφετική πολιτική περίοδος- θα πούμε πως η λέξη «κομμουνισμός» εκθέτει αυτή την περίοδο (και άρα τους αγωνιστές αυτής της περιόδου) στη συμβολική τάξη της Ιστορίας. Ή ακόμη: η κομμουνιστική Ιδέα είναι ένα φαντασιακό εγχείρημα μέσω του οποίου μια ατομική υποκειμενοποίηση προβάλλει ένα θραύσμα πολιτικού πραγματικού στη συμβολική αφήγηση μιας Ιστορίας.

...Είναι σήμερα ουσιώδες να κατανοήσουμε με σαφήνεια ότι το επίθετο «κομμουνιστικός» δεν μπορεί πλέον να χαρακτηρίζει μια πολιτική. Αυτή η άμεση σύνδεση ανάμεσα στο πραγματικό και την Ιδέα παρήγαγε εκφράσεις για τις οποίες χρειάστηκε ένας αιώνας επικών και συνάμα τρομακτικών εμπειριών για να κατανοήσουμε πως ήσαν παράταιρες: εκφράσεις όπως «Κομμουνιστικό Κόμμα» ή «κομμουνιστικό κράτος» - η τελευταία συνιστά ένα οξύμωρον που η έκφραση «σοσιαλιστικό κράτος» επιχειρούσε να αποφύγει. Μπορούμε να δούμε σε αυτή την άμεση σύνδεση τη μακροχρόνια επίδραση των χεγκελιανών απαρχών του μαρξισμού. Για τον Χέγκελ, πράγματι, η ιστορική έκθεση των πολιτικών δεν είναι μια φαντασιακή υποκειμενοποίηση, είναι το πραγματικό αυτοπροσώπως. Γιατί το κρίσιμο αξίωμα της διαλεκτικής, όπως την αντιλαμβάνεται, είναι ότι «το Αληθές είναι το γίγνεσθαι του εαυτού του», ή, πράγμα που είναι το ίδιο, «ο Χρόνος είναι το ώδε-είναι της Εννοιας». Εκτοτε, σύμφωνα με τη χεγκελιανή θεωρησιακή κληρονομιά, έχουμε κάθε λόγο να υποθέσουμε ότι η ιστορική εγγραφή, υπό το όνομα «κομμουνισμός», των επαναστατικών πολιτικών περιόδων, ή των ετερόκλιτων θραυσμάτων της συλλογικής χειραφέτησης, αποκαλύπτει την αλήθεια τους, που είναι η πρόοδος σύμφωνα με το νόημα της Ιστορίας. Αυτή η λανθάνουσα υπαγωγή των αληθειών στο ιστορικό τους νόημα μας επιτρέπει να μιλούμε «εν αληθεία» για κομμουνιστικές πολιτικές, για κομμουνιστικά κόμματα και αγωνιστές κομμουνιστές. Βλέπουμε όμως σήμερα πως πρέπει να αποφύγουμε αυτήν τη χρήση επιθέτων. Για να την καταπολεμήσω, χρειάστηκε πολλές φορές να δηλώσω ότι η Ιστορία δεν υπάρχει, πράγμα που εναρμονίζεται με την αντίληψή μου περί αληθειών, δηλαδή πως δεν έχουν κανένα νόημα, και κυρίως όχι το νόημα μιας Ιστορίας. Είμαι όμως υποχρεωμένος σήμερα να διασαφηνίσω αυτή την ετυμηγορία. Βεβαίως, δεν υπάρχει κανένα πραγματικό της Ιστορίας, και είναι άρα αληθές, υπερβατολογικά αληθές, ότι αυτή δεν μπορεί να υπάρξει. Το ασυνεχές των κόσμων είναι ο νόμος τού φαίνεσθαι, άρα και της ύπαρξης. Ωστόσο, αυτό που υπάρχει, υπό τον πραγματικό όρο [condition] της οργανωμένης πολιτικής δράσης, είναι η κομμουνιστική Ιδέα, εγχείρημα που συνδέεται με τη διανοητική υποκειμενοποίηση, και η οποία ενσωματώνει στο ατομικό επίπεδο το πραγματικό, το συμβολικό και το ιδεολογικό. Οφείλουμε να αποκαταστήσουμε αυτή την Ιδέα, αποσυνδέοντάς την από κάθε κατηγορηματική χρήση. Οφείλουμε να σώσουμε την Ιδέα, αλλά επίσης να απελευθερώσουμε το πραγματικό από κάθε άμεση σύμφυση μαζί της. Δεν μπορούν να σηματοδοτηθούν από την κομμουνιστική Ιδέα, ως δυνητική δύναμη του γίγνεσθαι-Υποκείμενο των ατόμων, παρά μόνον πολιτικές των οποίων θα είναι τελικά παράλογο να πούμε ότι είναι κομμουνιστικές.

Πρέπει, λοιπόν, να αρχίσουμε από τις αλήθειες, από το πολιτικό πραγματικό, για να ταυτοποιήσουμε την Ιδέα σύμφωνα με τις τρεις διαστάσεις του εγχειρήματός της: πραγματικό-πολιτικό, συμβολικό-Ιστορία, φαντασιακό-ιδεολογία.

Μετάφραση Φώτης Σιατίτσας

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Φιλοσοφία
Σχετικά θέματα: Αλαίν Μπαντιού
Ο φιλόσοφος της αλήθειας και του συμβάντος
Το συμβάν ως επέκεινα-του-είναι1
Διεθνές συνέδριο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αλαίν Μπαντιού
Ο φιλόσοφος της αλήθειας και του συμβάντος
Η Ιδέα του κομμουνισμού
Το συμβάν ως επέκεινα-του-είναι1
Διεθνές συνέδριο
Συνέντευξη: Γιώργος Ορφανός
Ο ηθοποιός Γιώργος Ορφανός και ο ιμπεριαλιστικός του λόγος
Δύο κριτικές και μία συνέντευξη για το ίδιο βιβλίο
Το διήγημα στην ελληνική και στην παγκόσμια λογοτεχνία
Οι άπειροι κόσμοι της μικρής φόρμας
Ουσιαστική συμβολή στην ιστορία του ελληνικού διηγήματος
Ποίηση
Αιφνίδιος έρωτας
IANOS
25 χρόνια δεμένος με τον πολιτισμό
Νίκος Καρατζάς: «Ο ανθρώπινος παράγοντας είναι καταλυτικός»
Φαρενάιτ 451
Μεστές μινιατούρες
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα τρένα που ...μεταφέρουν τραγούδια
Μονάχα μια ενοχή
Η αύρα - φήμη
Ξεκίνησε μαζί τον Presley και συνεχίζει...
Κριτική βιβλίου
Μια αποδομητική ανάγνωση
Στα χνάρια του μαύρου γάτου
Συναισθηματική παλάντζα
Ο μονόλογος της κυρίας Ρένας
Αρωμα κλεισούρας που κάποτε ήταν ζωή
Πριγκίππισες με άρωμα μαστίχας σε ταξίδια με λουλούδια, αρχαιότητες και τον Περικλή στην κλασική Αθήνα
Η δυστοπία ως «πέρασμα» για τη μελλοντική ουτοπία
Από τους Φαίακες στα Στούκας του '43!