Έντυπη Έκδοση

Οι άπειροι κόσμοι της μικρής φόρμας

Μπορεί το μυθιστόρημα να σκαρφάλωσε κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας στις κορυφαίες θέσεις των πωλήσεων, διεκδικώντας ένα συχνά άγνωστης ή ασαφούς ταυτότητας κοινό, αλλά και το διήγημα από τη μεριά του δεν αποσύρθηκε ούτε κατ' ελάχιστον από το προσκήνιο.

Πρώτον, γιατί μια κάποια κάμψη που παρουσιάστηκε ως προς την παραγωγή του με την είσοδο στον καινούριο αιώνα, έχασε γρήγορα την όποια ορμή της, αφήνοντας τα πράγματα να επανέλθουν σιωπηρώς σε καθεστώς ασφαλείας. Δεύτερον, επειδή οι διηγηματογράφοι δεν έκαναν ποτέ (ούτε και πιθανολογείται να κάνουν) κυκλοφοριακές πρωτιές, μένοντας ευθύς εξαρχής μακριά από τον όποιον ανταγωνισμό με τα μυθιστορηματικά μπεστ σέλερ. Τι ακριβώς θέλω να πω; Μα, πως το διήγημα, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, εκπροσωπεί πάντα μια μορφή ψαγμένης λογοτεχνίας, με την οποία ένα μέρος (το καθαρώς εμπορικό) των ευπωλήτων του μυθιστορήματος είναι ευνόητο πως δεν γίνεται να διατηρεί τις καλύτερες σχέσεις.

Ενα παιδί της νεωτερικότητας

Πεζογραφικό είδος το οποίο αρχίζει να εμφανίζεται συστηματικά μόνο κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, μολονότι βυθίζει τις ρίζες του στους ελληνιστικούς και στους αναγεννησιακούς χρόνους, το διήγημα μοιάζει να ταυτίζεται από καταβολής του με τις περιπλοκότητες, τις ασυνέχειες και τους πειραματισμούς της νεωτερικότητας. Ο διηγηματογράφος έρχεται σε επαφή τόσο με τον ρεαλισμό όσο και με το φανταστικό ή το παραμυθητικό στοιχείο, τρέφοντας τις υψηλότερες προσδοκίες για τον αναγνώστη του, από τον οποίο και απαιτεί, με τον εξαιρετικά πυκνό χαρακτήρα της σύνθεσής του, όχι μόνο να συναγάγει από μιαν αδιόρατη λεπτομέρεια το όλον (λεπτομέρεια, βεβαίως, που τονίζεται καταλλήλως, μέσω μιας έντονης αντίθεσης ή αιχμής), αλλά και να αποκωδικοποιήσει την πληθώρα των αναπαραστατικών τεχνικών και των κειμενικών τεχνασμάτων, τα οποία επιτρέπει (αν δεν ευνοεί κατάφωρα) η επιφάνεια της μικρής φόρμας (όλα προλαβαίνουν να λειτουργήσουν και να αποτυπωθούν διαμιάς), χωρίς να υποκύπτει στον μυθιστορηματικό πειρασμό του ενιαίου και αρραγούς μύθου με τις εκ των πραγμάτων περιορισμένες εισόδους και εξόδους από την πλοκή (αν υποθέσουμε, εννοείται, πως το μυθιστόρημα εξισώνεται με έναν τέτοιο μηχανισμό).

Σ' ένα πλαίσιο σαν κι αυτό, είναι περίεργο το ότι η θεωρία της λογοτεχνίας και η λογοτεχνική κριτική ξεκίνησαν να ενδιαφέρονται για το διήγημα μόνον πριν από 30 ή 40 χρόνια. Η Ελλάδα μπήκε στο παιχνίδι, όπως πάντα, με καθυστέρηση, αλλά, ευτυχώς, δυναμικά: όλο και περισσότερες μελέτες αφιερώνονται το τελευταίο διάστημα στο παρελθόν και στο παρόν ή στο μέλλον του διηγήματος και καρπό του ίδιου ενδιαφέροντος αποτελεί και ο τόμος «Το διήγημα στην ελληνική και στις ξένες λογοτεχνίες», που έχουν επιμεληθεί η Ελένη Πολίτου - Μαρμαρινού και η Σοφία Ντενίση, εντάσσοντας στα περιεχόμενά του το υλικό του ομότιτλου επιστημονικού συνεδρίου, το οποίο πραγματοποιήθηκε προ τετραετίας στην Αθήνα με πρωτοβουλία της Ελληνικής Εταιρείας Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας και του Τομέα Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τι ακριβώς σημαίνει ηθογραφία;

Κοιτάζοντας το παρελθόν, δεν θα πρέπει να ξεχάσουμε πως η ιστορία του νεοελληνικού διηγήματος έχει ταυτιστεί με τη γέννηση της ηθογραφίας κατά τον φθίνοντα 19ο αιώνα. Εμβληματική χρονολογία της ιδρυτικής φάσης, ο λογοτεχνικός διαγωνισμός τον οποίο διοργανώνει εν έτει 1883 το περιοδικό Εστία, ζητώντας από τους υποψηφίους (επί τη βάσει ενός προγράμματος του πατριάρχη της ελληνικής ηθογραφίας Νικολάου Πολίτη) να στραφούν στην πραγματικότητα των παραδόσεων της προκλητικά μέχρι τότε αγνοημένης υπαίθρου. Είναι πολύ πιθανόν ένας τόσο αυστηρός καθορισμός να ανέστειλε τον σχηματισμό μιας δυναμικής και εύρωστης παραγωγής (Αλέξης Ζήρας). Το ίδιο, πάντως, αίτημα δεν αποκλείεται να επηρέασε, λιγότερο ή περισσότερο, και την παλαμική αντίληψη περί διηγηματογραφίας, ακόμη κι αν είναι σίγουρο πως ουδέποτε της ταίριαξε το ασφυχτικό προγραμματικό του κοστούμι (Δημήτρης Αγγελάτος, Ελένη Πολίτου - Μαρμαρινού). Οπως κι αν έχει, το ξέρουμε απ' έξω κι ανακατωτά: οι ονομασίες είναι δυνατόν, υπό δεδομένες συνθήκες, να προκαλέσουν τα πιο απρόσμενα, αλλά και τα πλέον εύλογα αποτελέσματα. Αν, φέρ' ειπείν, ορίσουμε την ηθογραφία ως αναζήτηση του πραγματικού, τότε θα χρειαστεί να εντάξουμε στην επικράτειά της και περιπτώσεις όπως εκείνες του Βιζυηνού και του Χατζόπουλου ή του Θεοτόκη (Αννα Χρυσογέλου - Κατσή), δίχως να ενοχληθούμε εξ αυτού κατά το παραμικρό. Ο λόγος, εντούτοις, είναι και για το απώτατο παρελθόν: για το κωνσταντινουπολίτικο διήγημα του 18ου αιώνα (Henri Tonnet) και τις πολίτικες μετεξελίξεις του (Βούλα Ποσάντζη, Βασιλική Λαλαγιάννη), όπως και για τους ελλαδίτες προδρόμους (Σοφία Ντενίση, Λάμπρος Βαρελάς). Δημοτικιστές, Ν. Γ. Πολίτης, Παπαδιαμάντης, Ψυχάρης, Καβάφης και Δημήτριος Καμπούρογλου, θα μας γυρίσουν στην εποχή της πρώτης ακμής για να δούμε τις κρυφές πτυχές, καθώς και τις παράπλευρες ή ανεντόπιστες εκδοχές της (Μαρία Καραΐσκου, Γεωργία Γκότση, Βασίλειος Τωμαδάκης, Ιωάννα Κωνσταντουλάκη- Χάντζου, Ερη Σταυροπούλου).

Περνώντας στο παρόν, μοιάζει ευνόητη η διαπίστωση πως το ελληνικό διήγημα παίζει ποικιλοτρόπως με τις μοντερνιστικές του δυνατότητες, προσχωρώντας ασμένως και στα κελεύσματα του μεταμοντερνισμού (Ζ. Ι. Σιαφλέκης, Βαγγέλης Αθανασόπουλος, Εύη Βογιατζάκη, Αγγελος Αφρουδάκης), ενόσω ανοίγεται σε αναπεπταμένη έκταση μπροστά του και κάτι ακόμη: ο κόσμος του μέλλοντος, που δεν είναι άλλος από τον δρόμο των νέων τεχνολογιών (Αναστασία Νάτσινα, Απόστολος Λαμπρόπουλος), που θα φέρει αναπόφευκτα στην επιφάνεια μια σειρά από καινούρια, εντελώς απρόσμενα δεδομένα. Στο μεταξύ, το παρελθόν και το παρόν θα έχουν προλάβει να συναντηθούν στον χώρο της διακειμενικότητας και των επιδράσεων. Από τις μεταφράσεις μέχρι τις εσωτερικευμένες, άδηλες επιρροές, παλαιότεροι και νεότεροι διηγηματογράφοι θα συνομιλήσουν με μιαν ανεξάντλητη γκάμα, που περιλαμβάνει τις πιο διαφορετικές πηγές: από η Γαλλία των Διαφωτιστών, του Μποντλέρ και του κοσμοπολιτισμού (Στέση Αθήνη, Αλεξάνδρα Σαμουήλ, Μιχαήλ Πασχάλης, Ελένη Τατσοπούλου), τον Εντγκαρ Αλαν Πόε (Χριστίνα Ντουνιά), τον Τζέιμς Τζόις (Λητώ Ιωακειμίδου) και τον Χέμινγουεϊ ή τον Φιτζέραλντ (Αλίκη Μπακοπούλου-Χολς) μέχρι τον Παζολίνι (Αντιγόνη Βλαβιανού), τον γερμανικό ποιητικό ρεαλισμό του τέλους του 19ου αιώνα (Κατερίνα Μητραλέξη) και τη γερμανική γυναικεία γραφή τού σήμερα (Αναστασία Αντωνοπούλου). Μαζί με τους έλληνες διηγηματογράφους, τέλος, ας θυμηθούμε και την κοινωνική ευαισθησία και ευθύνη του Τσέχοφ (Χριστίνα Ντόκου), τη θεατρικότητα των διηγημάτων του Τενεσί Ουίλιαμς (Αθηνά Κορώνη) ή την ατέλειωτη ποικιλοχρωμία του σύγχρονου ιταλικού διηγήματος (Gabriella Macri).

Ο κύκλος κλείνει και τα ελέη είναι πλούσια: συγκρίσεις, συνθέσεις, αποκαταστάσεις, απομυθοποιήσεις, επανανακατατάξεις, κατηγοριοποιήσεις, θεωρητικές εφαρμογές, αλλά και κριτικές προσαρμογές ή συναρμογές. Πιο ενδιαφέρουσες απ' όλες, οι εργασίες πεδίου, με την οργανωτική τους ευταξία, την πανοραμική τους διάθεση και την κριτική τους εγρήγορση. Μακάρι αργότερα να προκύψουν κι άλλες, πολλαπλασιάζοντας τα ευρήματα και συμβάλλοντας σε μια συζήτηση που προοιωνίζεται, όπως κι αν την υπολογίσουμε, συναρπαστική.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Δύο κριτικές και μία συνέντευξη για το ίδιο βιβλίο
Το διήγημα στην ελληνική και στην παγκόσμια λογοτεχνία
Ουσιαστική συμβολή στην ιστορία του ελληνικού διηγήματος
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αλαίν Μπαντιού
Ο φιλόσοφος της αλήθειας και του συμβάντος
Η Ιδέα του κομμουνισμού
Το συμβάν ως επέκεινα-του-είναι1
Διεθνές συνέδριο
Συνέντευξη: Γιώργος Ορφανός
Ο ηθοποιός Γιώργος Ορφανός και ο ιμπεριαλιστικός του λόγος
Δύο κριτικές και μία συνέντευξη για το ίδιο βιβλίο
Το διήγημα στην ελληνική και στην παγκόσμια λογοτεχνία
Οι άπειροι κόσμοι της μικρής φόρμας
Ουσιαστική συμβολή στην ιστορία του ελληνικού διηγήματος
Ποίηση
Αιφνίδιος έρωτας
IANOS
25 χρόνια δεμένος με τον πολιτισμό
Νίκος Καρατζάς: «Ο ανθρώπινος παράγοντας είναι καταλυτικός»
Φαρενάιτ 451
Μεστές μινιατούρες
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα τρένα που ...μεταφέρουν τραγούδια
Μονάχα μια ενοχή
Η αύρα - φήμη
Ξεκίνησε μαζί τον Presley και συνεχίζει...
Κριτική βιβλίου
Μια αποδομητική ανάγνωση
Στα χνάρια του μαύρου γάτου
Συναισθηματική παλάντζα
Ο μονόλογος της κυρίας Ρένας
Αρωμα κλεισούρας που κάποτε ήταν ζωή
Πριγκίππισες με άρωμα μαστίχας σε ταξίδια με λουλούδια, αρχαιότητες και τον Περικλή στην κλασική Αθήνα
Η δυστοπία ως «πέρασμα» για τη μελλοντική ουτοπία
Από τους Φαίακες στα Στούκας του '43!