Έντυπη Έκδοση

Ο θάνατος του Τενταζίλ

ΓΡΑΜΜΑ ΚΑΙ ΡΟΛΟΪ

Κερί, για να σφραγίσεις το Αγραφο,

που θα μαντέψει τ' όνομά σου

που κρυπτογραφεί

τ' όνομά σου

θα 'ρθεις τώρα φως συ που πλέεις;

Δάχτυλα κι αυτά από κερί,

περασμένα

σε άγνωστους κρίκους οδυνηρούς.

Και τ' άκρα τους λιώνουν.

Θα 'ρθεις, φως συ που πλέεις;

Κενές από χρόνο οι κερήθρες της ώρας,

μέλισσες χίλιες, γαμήλιο σμήνος έτοιμο

για ταξίδι.

Ελα, φως συ που πλέεις.

ποίημα του Πάουλ Τσέλαν (1920-1970) σε μετάφραση Αντώνη Τριφύλλη.

Ενα από τα αδιαμφισβήτητα πλεονεκτήματα της ποίησης είναι πως ενώ είναι αυτό που είναι απέναντι σε όλους, είναι κι αυτό που είναι για τον καθένα. Μπορεί να οφείλεται στη διαπλοκή των λέξεων, χρησιμοποιώ τη λέξη «διαπλοκή» με την καλή έννοια, παρότι δύσκολο τη σήμερον ημέρα, μπορεί να οφείλεται και στην ασάφεια που προκαλεί το απολύτως συγκεκριμένο, όταν εκείνος που το κοιτάζει το κοιτάζει με παρατεταμένη καθαρή προσοχή και κατά το δυνατόν αθώος. Εκείνη τη στιγμή καταργείται και οποιαδήποτε ερμηνευτική απόπειρα, ενώ περιέργως οι διαστάσεις του ποιήματος παραμένουν αναλλοίωτες. Αυτό το ονομάζουν ορισμένοι, λανθασμένα, «δυσκολία». Το πρόβλημα της ποίησης δεν είναι η ευκολία ή η δυσκολία, αλλά η ικανότητα ή η τύχη (γιατί να εξαιρέσουμε την υπερβολή του ταλέντου;) να περιοριστεί ο λόγος της στο ικανό και αναγκαίο, λέει ο ποδηλάτης, που την εποχή της αθωότητάς του σπούδασε Νομικά και κάποια κουσούρια τού έμειναν από τον λογικό λόγο.

****************

Ο θάνατος του Τενταζίλ

Αιγόκερως, Αθήνα 2010, μτφρ.: Δαμιανός Κωσταντινίδης

Εργο του γαλλόφωνου βέλγου ποιητή Μωρίς Μαίτερλινκ (1862 - 1949), του πιο σημαντικού αναμφίβολα εκπροσώπου του Συμβολισμού στο θέατρο, το τελευταίο μιας τριλογίας που δημοσιεύεται το 1894 με τον γενικό υπότιτλο «Τρία μικρά δράματα για μαριονέτες».

Ο ποδηλάτης έχει εκφραστεί με επιφύλαξη σε προηγούμενες σελίδες για τον Συμβολισμό. Αλλά εδώ έχει απέναντί του έναν εκπρόσωπό του που δεν μπορεί να τον αγνοήσει. Και μόνον η φωτογραφία-πορτρέτο του φλαμανδού νομπελίστα στην τέταρτη σελίδα αρκεί για να υποχωρήσει στη γοητεία του και, αν επρόκειτο για επικεφαλής στρατεύματος (το όνομα Μαίτερλινκ ταιριάζει εξάλλου εδώ), ίσως και να ίσχυε το επίρρημα «άτακτα».

Το βιβλίο που εξέδωσε ο Αιγόκερως περιορίζεται στις 112 σελίδες. Το επιμελήθηκε σχολαστικά και ουσιαστικά ο μεταφραστής στην έκδοση και σκηνοθέτης στην παράσταση του έργου, στο θέατρο «Βαφείο», τον Μάρτιο του 2010. Το ίδιο το έργο, στην πεντάπρακτη εκδοχή του, χωράει σε είκοσι πέντε απ' αυτές. Οι υπόλοιπες καταλαμβάνονται από κείμενα πυκνά σε πραγματολογικά, ερμηνευτικά και συνεκδοχικά στοιχεία και πληροφορίες που αφού τα τελειώσει ο αναγνώστης, θα δυσκολευτεί ίσως να διαβάσει πρωτότυπα το έργο που παρατίθεται στο τέλος. Γοητευτικά όμως κείμενα. Ορισμένα μάλιστα συναγωνίζονται τη γοητεία του σώματος στο οποίο αναφέρονται, που δεν το βλέπουμε στη ζωντανή θεατρική του εκδοχή αλλά τυπωμένο.

Παραδειγματικά αποσπάσματα:

Σ' έναν κόσμο που αποκλείει τον θάνατο σαν κακόγουστη ανωμαλία προς όφελος μιας ζωής απατηλά ορισμένης ως αγίας και αφοσιωμένης στο κέρδος (...), είναι πρωταρχικό να δείξουμε ένα τελετουργικό όπου η ζωή βρίσκει πάλι τις ισορροπίες της χάρη στη σωστή θέση που δίνεται στον θάνατο μέσα στην ίδια τη ζωή.

ή

το πλεονέκτημα της (ξύλινης) κούκλας που αιωρείται απέναντι στον άνθρωπο, επειδή η παρουσία μνήμης ταράζει την ισορροπία του ανθρώπινου όντος και οδηγεί στην απώλεια της χάρης του...

Τα περισσότερα πρόσωπα του θεάτρου του Μαίτερλινκ δεν μπαίνουν στο παιχνίδι, ή μπαίνουν πολύ δύσκολα. Ακαμπτες μαριονέτες, αντιστέκονται στα νήματα που τα κινούν. Δεν καταλαβαίνουν τι τους ζητείται. Είναι σαν κωφά, επαναλαμβάνουν συνέχεια το ίδιο πράγμα, ρωτούν με ξεροκεφαλιά παιδιού ή ξεμωραμένου, σαν να τους μιλάνε από πολύ μακριά ή σε μια ξένη γλώσσα (...) Δεν έχουν ούτε τη συμπεριφορά που θα έπρεπε να υιοθετήσουν, ούτε τη μορφή ούτε τις διαστάσεις που θα έπρεπε να έχουν. Είναι προσχέδια του εαυτού τους, το όνειρο ενός όντος που δεν θα αποκτήσει ίσως περιεχόμενο παρά μόνο καιρό πολύ μετά απ' αυτή τη ζωή, σε μια άλλη ύπαρξη.

Οπως όλοι οι συμβολιστές, ο Μαίτερλινκ θέλησε να αντικαταστήσει τον κλασικό ηθοποιό. Κι αυτό γιατί το άτομο ηθοποιός με τη μοναδική προσωπικότητά του, την ψυχολογία του και το σώμα του, δημιουργεί εμπόδια στο βαθύτερο νόημα που οφείλει να εκδηλώσει. Η ανθρώπινη παρουσία εμποδίζει το σύμβολο να εκκολαφθεί.

Υπάρχει ένα τραγικό καθημερινό, πολύ πιο βαθύ και πολύ πιο σύμφωνο προς την αληθινή μας ύπαρξη από όσο το τραγικό των μεγάλων περιπετειών. (...) Δεν ξέρω αν είναι αλήθεια πως ένα στατικό θέατρο είναι ανέφικτο. Οι περισσότερες τραγωδίες του Αισχύλου είναι τραγωδίες ακίνητες.

Φαινομενικά παράδοξο στη ζωή του Μαίτερλινκ υπήρξαν τα χόμπι του: κωπηλασία, ποδήλατο, πατινάζ, μποξ, κηπουρική, μελισσοκομία.

Ανάλογη συγγραφική παραγωγή: Η ζωή των μελισσών, Η νοημοσύνη των λουλουδιών, Η ζωή των μυρμηγκιών.

Είναι, πράγματι, συνηθισμένο να ακούμε να αντιδιαστέλλουν τους ανθρώπους της δράσης, που κοπιάζουν χειρωνακτικά, που σφίγγουν την αδρανή ή ζωντανή ύλη, που τη βελτιώνουν ή τη μετασχηματίζουν, με τους ανθρώπους που κάνουν επάγγελμά τους την ομιλία, για να διευθύνουν τους άλλους, που ζουν από λέξεις και από σύμβολα. Η μελέτη μας τείνει να αποδείξει πως η διχοτομία αυτή είναι πλαστή. Κάθε σκέψη αποδεικνύεται τόσο χειροτεχνική όσο και το χέρι. Μόνο αυτή είναι ενεργητική μπροστά στην παθητικότητα της ύλης. Και οι γλύπτες που σκάλισαν τις πέτρες των καθεδρικών ναών «σκέφτονταν» εξίσου βαθιά με τους σπουδαστές της λογικής στη σχολαστική φιλοσοφία. Ηταν, με ποικίλους τρόπους, η ίδια εργασία, που έπρεπε να γίνει. Γιατί κάθε έκφραση είναι επιφανειακή, ακόμη κι όταν διατείνεται πως αποκαλύπτει την ουσία. Η πιο εκλεπτυσμένη μεταφυσική ανάγεται σε μια εγγενή γεωμετρία, που μετατρέπει σε ύλη τη σκέψη ή, μάλλον, που προσαρμόζεται σε μια σκέψη του χώρου, ήδη από τις απαρχές της.

Κατά τη συνήθεια του ποδηλάτη, απόσπασμα από το βιβλίο του Luc Benoist, Σημεία, σύμβολα και μύθοι, μετάφραση Αριστέα Παρίση, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1992.

Πολυγραφότατος και πολυσχιδής συγγραφέας, ο Benoist (1893-1980) δούλεψε έφορος σε μουσεία. Ο ποδηλάτης σκέφτηκε να παραθέσει το συγκεκριμένο απόσπασμα, γιατί του φάνηκε πως ίσως ανοίγει έναν ενδιαφέροντα αντίπαλο διάλογο με όσα αμέσως πριν απ' αυτό παρέθεσε. Αλλά διατηρεί το ενδιαφέρον του και στην πολιτική, ιδιαίτερα τη σημερινή εν Ελλάδι.

Ο,τι αρνήθηκε να μπει στις λέξεις αυτές

για κάποιους άλλους είναι προορισμένο.

Αλλοι σίγουρα θα διαβάσουν τον κόσμο

καλύτερα από μένα.

Το Επιμύθιο, από την τελευταία ποιητική συλλογή του Χριστόφορου Λιοντάκη, Στο τέρμα της πλάνης. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Πεντάλ
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κοινός τόπος, ο φόβος
Η μαρτυρία ενός ραγδαία μεταβαλλόμενου κόσμου
Με τη μοναδική πένα του Στυλιανού Αλεξίου
Οι παραδοσιακές αξίες και ο οξυδερκής κύριος Ντε Σαντ σήμερα
Σκιές νοσηρών παιχνιδιών
Πώς να ερμηνεύσουμε τη λογοτεχνία;
Το φύλο και οι ανακατασκευές του
Τα αθέατα ζώα και ερπετά «μιλούν» για τη συμμετοχή τους στα παραμύθια
Η δασκάλα του πιάνου στο παλάτι του Χαμίτ
Η τρίτη ανάγνωση
Η μάσκα του κόκκινου θανάτου
Εκδόσεις Χάρη Πάτση
75 χρόνια εκδοτικής παρουσίας
Από τις 4:00 στις 6:00
Η φαντασία βοηθάει σημαντικά το τραγούδι
Μία αναγνωρίσιμη φωνή
Μουσική
Τα μαχαίρια στα ρεμπέτικα
Άλλες ειδήσεις
Το παγκόσμιο Ιράκ εδώ και τώρα
Οταν ο Σαμπάχ σαμπάχ έγινε με το τσιγάρο φίλος
Ακόμα και το τίποτα χρειάζεται κάποια αβάντα
Στο επόμενο φύλλο της Βιβλιοθήκης, αφιέρωμα στον Νίκο Καββαδία