Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Σημειωματάριο ιδεών

  • Η ταυτότητα της αριστεράς

    Συμπληρώθηκαν φέτος εκατό χρόνια από τη γέννησή του και ο ιταλός φιλόσοφος Νορμπέρτο Μπόμπιο (1909-2004), με το έργο του, συνεχίζει να είναι όχι μόνον μια ζωηρή ανάμνηση, αλλά και μια «ζωντανή» παρουσία στην ιταλική και διεθνή πνευματική ζωή.

    Ενα μικρό δείγμα της λογικής αυστηρότητας, της σαφήνειας και του βάθους της σκέψης του αποτελεί και το άρθρο που ακολουθεί, το οποίο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «La Stampa» στις 3/12/1992.

    «Δεξιά» και «αριστερά» είναι δύο λέξεις που χρησιμεύουν εδώ και πάνω από έναν αιώνα στο να σηματοδοτούν δύο αντιτιθέμενες παρατάξεις του πολιτικού σύμπαντος. Το πολιτικό σύμπαν, όπως εξάλλου και κάθε άλλη σφαίρα της γνώσης και της δράσης, κυριαρχείται από μεγάλες διχοτομήσεις: πρόοδος-συντήρηση, ατομικισμός-κοινοτισμός, ανταγωνιστική ή αρμονική θεώρηση της κοινωνίας, κατίσχυση των αιτημάτων ελευθερίας ή των αιτημάτων δικαιοσύνης.

    Από τις διχοτομήσεις αυτές πηγάζουν αντιτιθέμενα σχέδια δράσης, όποιο και αν είναι το όνομα με το οποίο τα αποκαλούν τα αντιμαχόμενα μέρη. Το να αρνούμαστε ότι έχει ακόμα νόημα να μιλάμε για δεξιά και αριστερά σημαίνει να πιστεύουμε, κόντρα σε ό,τι είναι φανερό, ότι στη σφαίρα των πολιτικών σχέσεων δεν έχουν πλέον λόγο ύπαρξης αντιτιθέμενες ερμηνείες της πραγματικότητας και της δράσης που πρέπει να αναληφθεί και επομένως ότι περιορίζεται η δυνατότητα να επιλέγουμε τη μια ή την άλλη εναλλακτική λύση. Πράγμα που διαψεύδεται από όσα συμβαίνουν καθημερινά μπροστά στα μάτια μας.

    Το ότι η αριστερά εδώ και πάνω από ένα αιώνα, στην Ευρώπη, ταυτίστηκε με την άνοδο του εργατικού κινήματος, στις κόκκινες σημαίες του οποίου ήταν γραμμένη η λέξη «σοσιαλισμός», είναι γεγονός.

    Αλλά αν είναι αλήθεια ότι το εργατικό κίνημα έχασε μέρος της δύναμής του, εξαιτίας της βαθμιαίας αύξησης του τομέα των υπηρεσιών, και είναι επίσης αλήθεια ότι ο θεσμός του κράτους ιδιοκτήτη, που υπήρξε ένα από τα πολιτικά σχέδια που επιδιώχθηκαν επί μακρόν από ένα μέρος του σοσιαλιστικού κινήματος, δεν άντεξε στη δοκιμασία του ανταγωνισμού με την οικονομία της αγοράς, δεν έχει αποδυναμωθεί, μπροστά στην άβυσσο που χωρίζει τον κόσμο των πλούσιων από εκείνο των φτωχών, το ιδεώδες της ισότητας, το οποίο υπήρξε μία από τις μεγάλες κινητήριες δυνάμεις της ανθρώπινης ιστορίας και στο οποίο αναγνωριζόταν πάντοτε η αριστερά σε όλο τον κόσμο, και στο οποίο έβρισκε πάντα τους θεμελιώδεις λόγους της αντιπαράθεσής της με τη δεξιά. Οταν λέμε -και είναι κοινός τόπος- ότι αυτό που σηματοδοτεί ιστορικά την αριστερά είναι το ιδεώδες της ισότητας, ο αντίθετος ορός, που σηματοδοτεί τη δεξιά, δεν είναι, όπως θα νιώθαμε τον πειρασμό να πούμε, η «ελευθερία», αλλά η «διαφορετικότητα» ή η «ανισότητα».

    Προτείνω αυτή την αντίθεση χωρίς να την χαρακτηρίζω με μιαν αξιολογική κρίση, επειδή πηγάζει από μια κοινή πραγματική διαπίστωση: οι άνθρωποι είναι μεταξύ τους τόσο όμοιοι όσο και ανόμοιοι. Ολοι οι άνθρωποι έχουν δύο μάτια, αλλά καθένας έχει δύο μάτια διαφορετικά από εκείνα κάθε άλλου.

    Ετσι, μπορούν να αποκαλούνται υποστηρικτές της ισότητας εκείνοι που, μολονότι γνωρίζουν ότι οι άνθρωποι είναι και όμοιοι και διαφορετικοί, δίνουν σημασία περισσότερο σε εκείνο που τους ενώνει παρά σε εκείνο που τους διαιρεί. Αποκαλώ υποστηρικτές της ανισότητας εκείνους οι οποίοι, μολονότι εκκινούν από την ίδια διαπίστωση, τονίζουν περισσότερο εκείνο που καθιστά ανόμοιους τους ανθρώπους και λιγότερο εκείνο που τους εξομοιώνει.

    Αν ο κυριότερος από τους συγγραφείς που υποστηρίζουν την ισότητα είναι ο Ρουσό, ο οποίος έθεσε το πρόβλημα της καταγωγής των ανισοτήτων μεταξύ των ανθρώπων, για να προσπαθήσει να το λύσει, ο κυριότερος των συγγραφέων που υποστηρίζουν την ανισότητα είναι ο Νίτσε, για τον οποίο ο εξισωτισμός είναι η ηθική των αδυνάτων, των συμβιβασμένων ή και των αποτυχημένων.

    Αυτό που περιπλέκει τα πράγματα είναι το ότι στην κύρια αντινομία, ή τουλάχιστον σε αυτή που εγώ προτείνω ως κύρια, προστίθενται και άλλες δευτερεύουσες αλλά όχι ασήμαντες, που κάνουν το πολιτικό σύμπαν πιο ποικιλόχρωμο από όσο συνήθως πιστεύουμε.

    Περιορίζομαι εδώ στο να εξετάσω ένα άλλο κριτήριο διάκρισης, εκείνο που βασίζεται όχι πλέον στην αρχή της ισότητας, αλλά σε εκείνη της ελευθερίας, στην οποία αντιπαρατίθεται η αρχή της αυθεντίας. Υπογραμμίζω την πελώρια σημασία αυτής της αντιπαράθεσης στην ιστορία της πολιτικής πάλης, αλλά προειδοποιώ ότι δεν συμπτίπτει με τη διάκριση δεξιάς και αριστεράς. Υπάρχουν αυταρχικές ιδεολογίες και πρακτικές τόσο στη δεξιά όσο και στην αριστερά.

    Η αντιπαράθεση ανάμεσα σε ελευθεριακούς και αυταρχικούς διακρίνει όχι την αριστερά από την δεξιά αλλά, στο πλαίσιο τόσο της δεξιάς όσο και της αριστεράς, τη μετριοπαθή πτέρυγα από την ακραία, τη δημοκρατική αριστερά και τη δημοκρατική δεξιά από την επαναστατική αριστερά και την ανατρεπτική δεξιά.

    Οπως αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η αντιπάθεια της αριστεράς προς τη δεξιά γεννήθηκε από την ταύτιση της δεξιάς, όλης της δεξιάς, με τον φασισμό, που ήταν ένα κίνημα της ανατρεπτικής δεξιάς, έτσι και σήμερα, μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων, η αντιπάθεια προς την αριστερά γεννιέται από την ταύτιση της αριστεράς, όλης της αριστεράς, με τον σοβιετικό κομμουνισμό που ήταν ένα δεσποτικό καθεστώς.

    Βάζοντας λίγη τάξη στην εννοιολογική και γλωσσική σύγχυση που βασιλεύει στην πολιτική φλυαρία και τοποθετώντας κάθε ιδεολογία στη σωστή της θέση, διαπιστώνουμε ότι μπορούμε να συνεχίσουμε να μιλάμε ήρεμα για δεξιά και αριστερά, χωρίς να ξαναρχίζουμε πάντα από την αρχή, που είναι ένας γνωστός και επιπόλαιος τρόπος για να οδηγούμαστε σε αδιέξοδο.*

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Πενέλοπε Κρουζ
Moulin Cruz
Μουσική
Χριστούγεννα με τη Σου Μορένο
Παράσταση
Καραγκιόζης σινεμασκόπ
Θέατρο
Ιστορία μιας βλασφημίας
Ονειρα στον «Βυσσινόκηπο»
Κινηματογράφος
Ο Σκρουτζ με πίξελ
Συνέντευξη: Νίκος Παπάζογλου
«Η οικογένεια και η ορχήστρα μου είναι το πλήρωμά μου»
Βιβλίο
Μίζες και μπίζνες
Αφιέρωμα
Γύρνα σελίδα!
Ιτε, παίδες
Οταν η Σαγκάν «συνάντησε» τον Κύρκο
Άλλες ειδήσεις
Ελληνική σοδειά
Ιστορίες από Ανατολή και Δύση