Έντυπη Έκδοση

Διαχρονικά

  • «Πλουτοκρατία, ο μόνιμος άρχων»

    Η τοκογλυφία στο έργο του Παπαδιαμάντη Χριστούγεννα εν όψει, και είπα να σταθώ και πάλι στον λογοτέχνη των ημερών, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.

     Οχι με κάποιο από τα χριστουγεννιάτικα πονήματά του, αλλά στα κείμενά του εκείνα που αναφέρονται στη διαχρονική μάστιγα που λέγεται τοκογλυφία. «Ανθολόγος» ο εκ Θεσσαλονίκης καθηγητής Στέλιος Παπαθανασίου, στον οποίο, μαζί με τις ευχαριστίες μου, δίνω τον λόγο:

    Ο «αξιότιμος πρεσβύτης» Φραγκούλης Κ. Φραγκούλας του παπαδιαμαντικού διηγήματος «Ρεμβασμός του Δεκαπενταυγούστου» φέρει «όλα τα εξωτερικά γνωρίσματα προεστού». Επιπροσθέτως, κατάγεται «από την αρχαιοτέραν και πλέον γνησίως αυτόχθονα οικογένειαν του τόπου». Εχει «παμπόλλους ελαιώνας, αμπέλια αρκετά και χωράφια αμέτρητα». Παρεμπιπτόντως: Την σύζυγόν του Σινιώραν, «ωραίαν νέαν, λεπτοφυή, λευκοτάτην, την είχε νυμφευθή από έρωτα».

    Είναι απολύτως φυσικό να περιμένει κάποιος ότι ο «αξιότιμος πρεσβύτης» του Παπαδιαμάντη ούτε κατά διάνοιαν δεν θα ελάμβανε «ανάγκην μικρών δανείων». Παραταύτα, επειδή «δεν εφαντάζετο ποτέ ότι μία μικρά κάμπη αρκεί διά να καταστρέψει ολόκληρον φυτείαν», όταν ήλθε η στιγμή που «τα έξοδα "τον έτρωγαν", απηυθύνθη εις ένα τοκογλύφον του τόπου». Αυτά ο Φραγκούλας.

    «Το διάφορο κεφάλι»

    Τα υπόλοιπα είναι γνωστά. Οπως η «Σταχομαζώχτρα» (κατά κόσμον θεία-Αχτίτσα) βλέπει «την προίκα της κόρης της πωλουμένην επί δημοπρασίας προς πληρωμήν των χρεών αναξίου γαμβρού», έτσι και ο ρεμβώδης γέρων του Δεκαπενταυγούστου: «Επ' εσχάτων είχε λάβει ανάγκην και δευτέρου και τρίτου δανείου και οι δανεισταί προθύμως του έδιδαν, αλλ' απήτουν να τους καθιστά υπέγγυα τα καλύτερα κτήματα, εκ των οποίων έκαστον είχε, κατ' αυτόν εκτιμητήν, δεκαπλασίαν αξίαν του ποσού του δανειζομένου. [...] Τώρα, εις τους τελευταίους χρόνους, είχε γνωρίσει ακόμη και την οικονομικήν στενοχωρίαν, το παράπονον της ξεπεσμένης αρχοντιάς, τας πιέσεις και τας απειλάς των τοκογλύφων. "Το διάφορο, κεφάλι! Το διάφορο, κεφάλι!"»

    Η έκφραση «το διάφορο κεφάλι» εμφανίζεται στη διηγηματογραφία του Παπαδιαμάντη με μια αξιομνημόνευτη συχνότητα. Σημαίνει τον ανατοκισμό, τουτέστιν την πρόσθεση των τόκων στο κεφάλαιο, ώστε να αυξάνεται, να αποδίδει μεγαλύτερους και, ενίοτε, δυσβάσταχτους τόκους. Δεν είναι συνεπώς τυχαίο πως «το πελώριον κατάστιχον» του κυρ Μαργαρίτη (προεξοφλητής, τοκιστής κ.τ.λ.) ομοιάζει, κατά τον Παπαδιαμάντη, με πίονα αγρόν, με γην αγαθήν: «Ο,τι έσπειρέ τις εν αυτώ εκαρποφόρει πολλαπλασίως» («Η Σταχομαζώχτρα»).

    Φυσικά, «το διάφορο κεφάλι» δεν κάνει διακρίσεις. Ο τραγικός Κωσταντής («Νεκρός ταξιδιώτης») και ο αδελφός του Γιάννης (οικογενειάρχης «με σχεδόν μισήν δουζίνα παιδιά»), εκτός του ότι θαλασσοπνίγονται καθημερινώς, είναι πνιγμένοι και στα χρέη. «Ησαν και αυτοί», μας λέγει ο Σκιαθίτης Γέρων, «θύματα της τοκογλυφίας των 36 τοις εκατόν και "το διάφορο κεφάλι", όπως και τόσοι άλλοι». Οι τοκογλύφοι, δηλαδή το πρωτογενές τραπεζικό σύστημα στη Σκιάθο του δέκατου ένατου αιώνα, με τα «θαλασσοδάνεια» και το 36 τοις εκατόν κατέστρεψαν, κατά τον Παπαδιαμάντη, το ναυτικό του τόπου και εξανδραπόδισαν όλο το λαό.

    Τοκογλυφία = Ασπλαχνία

    «Η πλουτοκρατία ήτο, είναι και θα είναι ο μόνιμος άρχων του κόσμου, ο διαρκής αντίχριστος», ισχυρίζεται στους «Χαλασοχώρηδες» (1892) ο Παπαδιαμάντης. «Αύτη γεννά την αδικίαν, αύτη τρέφει την κακουργίαν, αύτη φθείρει σώματα και ψυχάς. Αύτη παράγει την κοινωνικήν σηπεδόνα. Αύτη καταστρέφει κοινωνίας νεοπαγείς».

    Αρκετά χρόνια αργότερα, στο διήγημά του «Τα βενέτικα», αυτός ο μέγας οντολόγος της ανθρώπινης υπάρξεως και, γενικότερα, της (τραγικής) ανθρώπινης συνθήκης, θα ολοκληρώσει την «οικονομική θεωρία» του με μία καίρια αναφορά στην «άγουσαν οδόν» προς απόκτηση χρημάτων. Η οδός αυτή, «την οποίαν όλοι οι Εβραίοι και πλείστοι Γραικοί γνωρίζουσιν», συνοψίζεται στον ακόλουθο ορισμό: «Εργασία, οικονομία κατ' αρχάς, είτα ασπλαχνία, τοκογλυφία, εκμετάλλευσις όλων των άλλων ανθρώπων».

    Δεν θα δυσκολευτεί, πιστεύω, ο αναγνώστης των ως άνω παπαδιαμαντικών σκέψεων, τεκμηρίων και ομολογιών να προχωρήσει σε παραλληλισμούς και συνδέσεις με τη σημερινή πραγματικότητα και να συναγάγει τα προσωπικά του (θλιβερά) συμπεράσματα. Δεν θα δυσκολευτεί, επίσης, ο μέσος Ελλην τραπεζίτης να αναγνωρίσει στο πρόσωπο του κυρ Μανουήλου του Στεριωμένου («Οι Χαλασοχώρηδες») έναν εκ των ενδόξων προγόνων του από το σπέρμα των οποίων προέκυψε: «Ητο άνθρωπος με επιρροήν, διότι ήξευρε να κάμνη "ευκολίας" εις χωρικούς. Μίαν οκάν αχύρου έδιδε τον χειμώνα εκ της προμηθείας του, μίαν οκάν κριθής ελάμβανε το θέρος εκ του αλωνίου. [...] Μίαν οκάν ελαίας έδιδε την Μεγάλην Τεσσαρακοστήν εις πτωχήν χήραν, μίαν οκάν ελαίου ελάμβανε το φθινόπωρον εις την αποθήκην».

    Δυστυχώς, η ιστορία επαναλαμβάνεται (κατά πάντα και δια πάντα), καθόσον, σύμφωνα με την οιονεί προγραμματική δήλωση του Παπαδιαμάντη («Λαμπριάτικος Ψάλτης»), «ταύτα όλα βασίζονται επί της πραγματικότητος». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Άλλες ειδήσεις
Τέρατα και αίματα στην οθόνη
Μύθοι και αλήθειες για τη μελαγχολία των γιορτών
ΕΠΙΣΤΗΜΗ Το πεπρωμένο είναι γραμμένο στα άστρα;
Μουσικά Χριστούγεννα
ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ
Φουαγιέ
Το νόημα της σιωπής
Σαν μούδιασμα μέθης
Τρυπώνοντας στον αρχαίο γυναικωνίτη
Υπηρεσία δωματίου
«Μας ξενερώνει ο ανελέητος βομβαρδισμός εφέ»
«Μεγαλύτερη πρόκληση; Το ανθρώπινο πρόσωπο»
«Το ανθρώπινο είδος επιβίωσε χάρη στο αίσθημα της μοναξιάς»
Η κοινωνική νευροεπιστήμη και η μελέτη της μοναξιάς
Ο μύθος του μοναχικού ήρωα και το στίγμα της μοναξιάς
Η μάχη του νέου με το παλιό
Γεγονότα με υπογραφές κύρους
Οι νέοι δημιουργοί που έκαναν την έκπληξη
Τα ματς της χρονιάς
Λογοκρισία στον «Αθήνα 984»
World TV