Έντυπη Έκδοση

Βίοι και Πολιτείες

  • Σούζαν Τζακόμπι

    Η εποχή Μπους ήταν φόρος τιμής στην ηλιθιότητα

    Αν δεν είχε προηγηθεί το οικονομικό κραχ, ο Ομπάμα μπορεί σήμερα να μη βρισκόταν στο Λευκό Οίκο. Ο νέος πρόεδρος των ΗΠΑ είναι υπερβολικά ικανός και μορφωμένος για τα γούστα των ψηφοφόρων του, πιστεύει ότι συγγραφέας Σούζαν Τζακόμπι. Στο βιβλίο της « Η εποχή του αμερικανικού ανορθολογισμού», η γνωστή Αμερικανίδα διανοούμενη αναλύει το πολιτισμικό περιβάλλον που ευθύνεται για την καταστροφική προεδρία του Τζορτζ Μπους του νεότερου

    Το βιβλίο της Τζακόμπι, που κυκλοφόρησε ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη η κούρσα για το χρίσμα του υποψήφιου των Δημοκρατικών, πολύ σύντομα βρέθηκε στη λίστα των ευπώλητων των «New York Times». Το τάιμινγκ, άλλωστε, ήταν θαυμάσιο. Η χώρα διένυε τους τελευταίους, βασανιστικούς μήνες μιας καταστροφικής διακυβέρνησης. Τα χειρότερα δεν είχαν ακόμη έρθει, αλλά υπήρχαν όλα τα σημάδια της τεράστιας κοινωνικής κόπωσης. Αλλά πώς είχαν φτάσει ώς εκεί; Τι ήταν αυτό που είχε κάνει τους Αμερικανούς πολίτες να υπομένουν παθητικά μια ολοφάνερα ανίκανη κυβέρνηση; Αυτό θέλησε να ερμηνεύσει η Τζακόμπι, συγγραφέας με κύριο ενδιαφέρον την ιστορία των ιδεών στις ΗΠΑ και διευθύντρια ενός think tank με έδρα το Μανχάταν και αποστολή την προαγωγή και προάσπιση του ορθού λόγου και της επιστημονικής έρευνας.

    Τι ήταν αυτό που είχε φέρει στην εξουσία έναν ολοφάνερα αδαή πολιτικό, ο οποίος ανερυθρίαστα έλεγε στον αμερικανικό λαό πως συμβουλευόταν τον Θεό για τη χάραξη πολιτικής; Για την Τζακόμπι, ο Μπους ήταν σύμπτωμα, όχι αιτία -η κρίση της δημόσιας παιδείας, η απαξίωση της ακαδημαϊκής αριστείας και η απουσία ιστορικής μνήμης είχαν καταστήσει τους Αμερικανούς ανίκανους να διαχειριστούν τα διανοητικά εργαλεία που θα τους επέτρεπαν να αναλύσουν και να ερμηνεύσουν την πραγματικότητα.

    Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής που ονομάζετε «εποχή του αμερικανικού ανορθολογισμού»;

    «Η απαξίωση της γνώσης, η περιφρόνηση προς τα επιστημονικά δεδομένα, η σύγχυση ανάμεσα στα γεγονότα και τις απόψεις και η άνοδος του θρησκευτικού φονταμενταλισμού. Μιλάμε για μια εποχή που ξεκίνησε μέσα στη δεκαετία του '90, αλλά στην πραγματικότητα το έδαφος είχε αρχίζει να προετοιμάζεται πολύ νωρίτερα. Το επιστέγασμα ήταν η εκλογή του Τζορτζ Μπους του νεότερου το 2000. Η εκλογή του ήταν σύμπτωμα πολιτισμικής παρακμής, ήρθε σαν συνέπεια μιας μακριάς διαδικασίας φθοράς της αμερικανικής κουλτούρας. Με μία έννοια ήταν ένας πολιτικός φόρος τιμής στην ηλιθιότητα. Κι έπειτα έρχεται η κυβέρνηση Μπους και ουσιαστικά ανακοινώνει πως σε αυτή τη χώρα οι αποδείξεις δεν έχουν σημασία. Αυτό περιλάμβανε τα πάντα - από τις αποδείξεις πως τα διαβόητα όπλα μαζικής καταστροφής δεν υπήρξαν ποτέ, έως τα επιστημονικά δεδομένα. Κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις που αφορούν το μέλλον όλων μας, λαμβάνοντας με κριτήριο τη θρησκευτική πίστη και όχι τη λογική. Πάρτε παράδειγμα την αντίθεση της διακυβέρνησης Μπους στην έρευνα στα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα, για παράδειγμα. Το πιθανότερο είναι πως αυτή είναι μία από τις αποφάσεις που θα ανατρέψει άμεσα ο Ομπάμα».

    Για την άνοδο του θρησκευτικού φονταμενταλισμού στις ΗΠΑ ευθύνεται αποκλειστικά η κυβέρνηση Μπους;

    «Η άνοδος του θρησκευτικού φονταμενταλισμού παρατηρείται σε πολλές χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο, δεν είναι μονοπώλιο της Αμερικής. Ομως, σε καμιά άλλη χώρα του αναπτυγμένου κόσμου δεν είναι τόσο μεγάλο το ποσοστό του πληθυσμού που πιστεύει στην κυριολεκτική ερμηνεία των ιερών βιβλίων. Οι αιτίες είναι πολλές, αλλά μέρος του προβλήματος είναι οι ανεπάρκειες του συστήματος της δημόσιας εκπαίδευσης. Εδώ και χρόνια, σε όλες τις συγκριτικές μελέτες επιδόσεων μεταξύ μαθητών σε διαφορετικές χώρες, οι μαθητές των αμερικανικών σχολείων κατατάσσονται χαμηλότερα από τους συνομηλίκους τους στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης και της Ασίας στα επιστημονικά μαθήματα.

    Ξέρετε, η Αμερική είναι η μόνη χώρα στον αναπτυγμένο κόσμο, όπου η Θεωρία της Εξέλιξης θεωρείται "αμφιλεγόμενη". Αμφισβητείται μέσα στις σχολικές αίθουσες, όσο απίστευτο κι αν σας φαίνεται. Γιατί σε κάποιες περιοχές της χώρας, κυρίως στο νότο και στις μεσοδυτικές Πολιτείες όπου οι χριστιανοί φονταμενταλιστές έχουν πολλούς υποστηρικτές, ασκούν την πολιτική τους επιρροή σε θέματα εκπαίδευσης, που έτσι γίνεται έρμαιο των φανατικών θρησκευόμενων».

    Και πώς εξηγείται ο εκλογικός θρίαμβος του Ομπάμα σε αυτήν την εποχή του ανορθολογισμού;

    «Με το οικονομικό κραχ φτάσαμε σε ένα σημείο που δεν μπορούσαμε πια να αγνοήσουμε την πραγματικότητα που εκτυλισσόταν μπροστά στα μάτια μας. Αυτή τη φορά τα στοιχεία, οι αριθμοί και οι αποδείξεις περιέγραφαν μια απτή αλήθεια. Αυτό που ζήσαμε ακριβώς πριν τις εκλογές, είναι αυτό που αποκαλώ "εκδίκηση της πραγματικής πραγματικότητας". Σε αντιδιαστολή με την πραγματικότητα του Λευκού Οίκου. Τι εννοώ; Την περίοδο της πρώτης διακυβέρνησης Μπους, ένας από τους πιο στενούς συνεργάτες του είχε πει πως οι δημοσιογράφοι, οι ακαδημαϊκοί και οι εμπειρογνώμονες είναι "μέρος ενός κόσμου που βασίζεται στην πραγματικότητα". Είπε, λοιπόν, πως "θα δημιουργήσουμε μια δική μας πραγματικότητα και όλοι εσείς πολύ απλά θα μείνετε να μας κοιτάτε και να ερμηνεύετε τις αποφάσεις μας". Πρόκειται για απίστευτη δήλωση. Αυτό λοιπόν που συνέβη το φθινόπωρο του 2008, καθώς η προεκλογική περίοδος έμπαινε στην τελευταία φάση της, ήταν πως ξαφνικά έγινε φανερό πως η καλλιέργεια μιας απολύτως ψευδούς, αστήρικτης εικόνας για την πραγματικότητα δεν είναι καθόλου καλή ιδέα».

    Δηλαδή έπαιξε ρόλο η δέσμευση του Ομπάμα να αποκαταστήσει τη βαρύτητα που έχουν οι αποδείξεις και η επιστημονική τεκμηρίωση στον πολιτικό σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων;

    «Το σκέφτηκα, γιατί θα ήθελα να ισχύει. Αλλά νομίζω πως εκείνο που έκρινε το εκλογικό αποτέλεσμα ήταν πως ξαφνικά έγιναν απτές οι τραγικές συνέπειες που έχει μια πολιτική κουλτούρα που απαξιώνει τα στοιχεία και τη λογική, και όχι η απαξίωση της λογικής από μόνη της. Αυτό δεν σημαίνει απαραιτήτως πως η στροφή της αμερικανικής κοινωνίας θα είναι μόνιμη, αλλά τουλάχιστον συνέβη σε μια κρίσιμη, καθοριστική στιγμή».

    Πάντως οι διανοούμενοι διαχρονικά διαμαρτύρονται και παραπέμπουν σε κάποια καλύτερη, παλαιότερη εποχή όταν -υποτίθεται- η πνευματική ζωή ήταν πιο ρωμαλέα. Στο μεταξύ, τόσο στον τομέα της επιστημονικής έρευνας όσο και στον τομέα του πολιτισμού, είναι πολλοί που συμφωνούν πως τα σημαντικότερα πράγματα γεννιούνται σήμερα στην Αμερική.

    «Α, ναι, οπωσδήποτε. Κι αυτό είναι ένα αμερικανικό παράδοξο. Τα καλύτερα αμερικανικά πανεπιστήμια εξακολουθούν να είναι τα καλύτερα πανεπιστήμια στον κόσμο. Αλλά ενώ συμβαίνει αυτό, δεν ανοιγόμαστε όσο θα έπρεπε και όσο θα μπορούσαμε στον υπόλοιπο κόσμο. Ενώ οι ευρωπαϊκές χώρες μεταφράζουν τεράστιο αριθμό βιβλίων γραμμένων στην αγγλική γλώσσα, εμείς δεν μεταφράζουμε διεθνείς τίτλους. Ο επαρχιωτισμός είναι ένα ακόμη χαρακτηριστικό του αμερικανικού πολιτισμού. Αυτό κι αν είναι το αμερικανικό παράδοξο στην εποχή του Διαδικτύου. Θα θυμάστε ότι το παρατήρησε μέχρι και ο πρώην γραμματέας της Σουηδικής Ακαδημίας. Βέβαια είχε πει κι εκείνη τη μεγάλη βλακεία, πως δεν υπάρχει σημαντική αμερικανική πεζογραφία. Ε, μάλλον θα έπρεπε κι αυτός να διαβάζει περισσότερα βιβλία».

    Τι προκάλεσε, λέτε, την παρακμή του σύγχρονου αμερικανικού πολιτισμού;

    «Εδώ και πολλά χρόνια ζούμε στην αυτοκρατορία του infotainment [νεολογισμός που προκύπτει από τη σύντμηση των όρων information και entertainment], όπου η σύγχυση ανάμεσα στις απόψεις και τα γεγονότα είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Μια κουλτούρα που βασίζεται στον χαμηλότερο κοινό παρονομαστή, αυτή είναι η αμερικανική. Αν καταναλώνεις σκουπίδια, παράγεις και σκουπίδια, αναπόφευκτο δεν είναι; Ακόμη και την τεχνολογία τη χρησιμοποιούμε στρεβλά. Το Ιντερνετ είναι εκπληκτικό, αλλά δεν μπορείς να εκμεταλλευτείς τις δυνατότητες που παρέχει παρά μόνο σε συνδυασμό με τη συστηματική μελέτη. Η συμβατική αντίληψη για το Ιντερνετ υποθέτει -ή μάλλον δέχεται- πως η επαφή με την πληροφορία μπορεί να υποκαταστήσει τη γνώση και τη σκέψη. Μα οι πληροφορίες είναι χρήσιμες αν 1) ξέρεις πού και πώς να τις αναζητήσεις, 2) είσαι σε θέση να τις εντάξεις σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Για να πούμε επιτέλους τα πράγματα με το όνομά τους -αν μιλήσω στο Facebook με έναν άνθρωπο που έχει διαφορετικές απόψεις για τη ρωσική Ιστορία, αυτό σημαίνει ότι έχω διευρύνει τις γνώσεις μου ή ότι έχω γίνει σοφότερη; Δεν σημαίνει τίποτε αν δεν γνωρίζω ήδη αρκετά πράγματα για τη ρωσική Ιστορία ή αν δεν εκμεταλλευτώ τη συνάντηση για να μπω σε διαδικασία μάθησης εκτός του Facebook».

    Λέτε, επίσης, πως στην αμερικανική κοινωνία είναι έντονη η καχυποψία απέναντι στη διανόηση.

    «Πάντα υπήρχε μια τάση δυσανεξίας προς τη διανόηση. Ο ελιτισμός είναι βρισιά στην Αμερική. Σε ένα βαθμό εξηγείται. Η ιδέα ότι στην αμερικανική δημοκρατία ο λαός είναι κυρίαρχος συνεπάγεται πως οι ψηφοφόροι είναι κυρίαρχοι - ναι, είναι κυρίαρχοι, αλλά οφείλουμε να παραδεχτούμε πως υπάρχουν κάποιοι πολίτες που γνωρίζουν περισσότερα από τον μέσο ψηφόφορο. Το ένα δεν αναιρεί το άλλο. Και υπάρχει ένα ακόμη αμερικανικό παράδοξο: Καμία χώρα δεν έχει μεγαλύτερο σεβασμό για την παιδεία. Ημασταν η πρώτη χώρα που προσέφερε στους πολίτες της δημόσια, δωρεάν εκπαίδευση. Ταυτόχρονα, υπήρχε πάντα μια καχυποψία απέναντι στην "υπερβολική" μόρφωση. Η αμερικανική αντίληψη για την παιδεία, έχει στο κέντρο της την ιδέα πως οι γνώσεις είναι καλές όταν συνδέονται με ένα συγκεκριμένο πρακτικό αποτέλεσμα. Ο χώρος των ιδεών και της φιλοσοφίας αντιμετωπίζονταν πάντα με δυσπιστία».

    Στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, άλλωστε, είδαμε και τους δύο υποψήφιους να προσπαθούν να εκμεταλλευτούν ακριβώς αυτό το αμερικανικό χαρακτηριστικό. Στο πρόσωπο του Τζο του υδραυλικού είδαμε ένα δείγμα της νοοτροπίας που θέλει τον απλό, αμόρφωτο άνθρωπο να διαθέτει κάποιο είδος ξεχωριστής σοφίας. Σύμφωνα με αυτή τη νοοτροπία, ένας άνθρωπος σαν τον Τζο ξέρει πιο πολλά για τη ζωή από όλους αυτούς τους ειδικούς που έχουν ένα σωρό χαρτιά από το Χάρβαρντ. Ορίστε, λοιπόν, που εκλέξαμε έναν πρόεδρο που έχει φοιτήσει στο Χάρβαρντ.

    Η αμερικανική καχυποψία απέναντι στην υψηλή μόρφωση είναι ένα παλιό, αμερικανικό αντανακλαστικό. Αλλά τα τελευταία 30 χρόνια βρέθηκε να καλλιεργείται σε ένα κλίμα παρακμής της δημόσιας παιδείας. Το χειρότερο είναι πως η αγραμματοσύνη δεν θεωρείται πρόβλημα από τους ίδιους τους πάσχοντες. Τα δύο τρίτα των Αμερικανών, δύο χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου στο Ιράκ δεν μπορούσαν να εντοπίσουν τη χώρα στο χάρτη. Αυτό κάτι δείχνει για το μέγεθος της άγνοιάς μας για τον υπόλοιπο κόσμο. Κι αν αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο, ακούστε τη συνέχεια: Οι μισοί από τους Αμερικανούς κάτω των 25 λένε πως δεν υπάρχει κανένας λόγος να γνωρίζουν σε ποιο σημείο του πλανήτη βρίσκονται χώρες στις οποίες γράφεται Ιστορία. Αυτό δεν είναι απλώς ασχετοσύνη, αυτό είναι σαν λέει ένας νέος άνθρωπος "είμαι άσχετος και είμαι περήφανος γι'αυτό"».

    Και ο Ομπάμα είχε χαρακτηριστεί ελιτιστής, ακόμη και από αντιπάλους του μέσα στην παράταξη των Δημοκρατικών.

    «Νομίζω πως η αμερικανική καχυποψία απέναντι στους διανοούμενους θα μπορούσε να τον έχει βλάψει, αν το χρηματιστήριο δεν είχε καταρρεύσει. Εδώ που τα λέμε, βοήθησε οπωσδήποτε και η Σάρα Πέιλιν, που ήταν η προσωποποίηση της βλακείας - ό,τι έλεγε ήταν βλακώδες. Σε μια εποχή που οι Αμερικανοί έβλεπαν πολύ καθαρά ότι πολλοί πολιτικοί δεν ξέρουν τι τους γίνεται, η επιθετική, αλαζονική ηλιθιότητα και ασχετοσύνη δεν ήταν καθόλου ελκυστικά χαρακτηριστικά. Ξαφνικά δεν ήταν τόσο κουλ να χλευάζεις αυτόν που είναι ολοφάνερα περισσότερο μορφωμένος».

    Η είσοδός του στον Λευκό Οίκο μπορεί να σημαίνει πως διαμορφώνεται ένα νέο κοινωνικό πρότυπο, ένα νέο παράδειγμα;

    «Νομίζω πως αν ο Ομπάμα είναι συνεπής με τις δεσμεύσεις του, μεταξύ των οποίων είναι και η αναβάθμιση της δημόσιας παιδείας, τότε πραγματικά θα κάνει διαφορά. Δεν εννοώ πως ένας πρόεδρος είναι σε θέση να μεταμορφώσει μια κουλτούρα πολλών χρόνων, αλλά νομίζω πως ο Μπαράκ Ομπάμα έχει αυτό που στις ΗΠΑ αποκαλούμε "teachable moment", δηλαδή μια στιγμή κατά την οποία οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να ακούσουν και να αναρωτηθούν για μερικά πράγματα, τα οποία δεν θέλουν να ξέρουν όταν όλα πάνε καλά. Αυτή είναι μια πολύ σκληρή εποχή για τους Αμερικανούς, είμαστε πολύ οργισμένοι για πολλά πράγματα που έχουν συμβεί σε αυτή τη χώρα και αν ένας πολιτικός είναι ικανός και πρόθυμος να καθοδηγήσει το λαό, να μας μιλήσει με σοβαρότητα και υπευθυνότητα, τώρα είναι η ώρα να το κάνει. Για πολλά χρόνια, τέτοιος πολιτικός δεν υπήρχε. Ισως ο Ομπάμα είναι διατεθειμένος να το κάνει».

    Στο βιβλίο γράφετε πως έχει φτωχύνει δραστικά ο πολιτικός λόγος. Πώς σας φαίνεται ο λόγος του Ομπάμα;

    «Αυτό είναι τρομερά σημαντικό. Ο Ομπάμα είναι ο πρώτος αληθινά καλός ομιλητής από την εποχή του Τζον Φ. Κένεντι. Είναι ο πρώτος πολιτικός που χρησιμοποιεί την αγγλική γλώσσα όχι για να την υποβαθμίσει ή να πει βλακείες, αλλά για να εξυψώσει. Αυτό και μόνο μπορεί να αποδειχτεί πολύ σημαντικό - είχαμε πολύ καιρό να ακούσουμε έναν ηγέτη που δεν μιλάει στο λαό με τόνο συγκαταβατικό, ούτε υποτιμά τη νοημοσύνη μας. Ξέρετε, μία από τις έντονες επιθέσεις που είχε δεχτεί ο Ομπάμα από τη Χίλαρι Κλίντον ήταν πως είναι "μόνο λόγια", πως είναι απλώς ένας τύπος που ξέρει να μιλάει πολύ ωραία. Το θέαμα ενός υποψηφίου που του ασκείται κριτική γιατί έχει την ικανότητα να χρησιμοποιεί άριστα τη γλώσσα, γιατί είναι ικανός ρήτορας, ε, αυτό είναι από μόνο του θλιβερό. Λοιπόν τώρα που έγινε πρόεδρος, θα έχουμε επιτέλους την ευκαιρία να μας απευθύνεται ένας ηγέτης που δεν μιλάει σαν ηλίθιος».

    **Το βιβλίο της Τζακόμπι «The Age of American Unreason» κυκλοφορεί από τις εκδ. Pantheon και σε «μετεκλογική» εκδοχή, με νέα εισαγωγή από τις εκδ. Virago.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Άλλες ειδήσεις
Ο ρόλος της Χάνα απαιτούσε ένα ταξίδι στην Κόλαση
Ιρλανδικά πάθη, θεατρικά κομψοτεχνήματα
Ο από μηχανής βροχοποιός
Οι δάσκαλοι χορεύουν με τους μαθητές τους
Μινωίτες: οι πρώτοι χαρτογράφοι στον κόσμο
Τα τραγούδια μου είναι σαν μισοτελειωμένα έργα του δήμου
Και στην... πρίζα καλά είμαι! Τα καλώδια είναι φίλοι μου
Σ' όποιον αρέσετε...
Το «κραχ» της αρχιτεκτονικής
Είμαστε αυτιστικοί και νάρκισσοι. Γι' αυτό δεν ονειρευόμαστε ν' αλλάξει ο κόσμος
Κάτι ληθαργικό υπάρχει στην Αθήνα