Έντυπη Έκδοση

Το παρελθόν τελεί υπό έλεγχο

Μιχάλης Μοδινός

Επιστροφή

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 373, 18,81 ευρώ

Ο Απόστολος Ζήρας, 70 ετών, αρχαιολόγος, άντρας ακόμη γοητευτικός, ερωτικός πάντα, αν και κουρασμένος, κοσμοπολίτης, με πλούσια ζωή, ειδήμων (γνωρίζει όχι μόνο Πλάτωνα και Μαρξ αλλά και το τελευταίο έργο του τζαζίστα Ορνετ Κόλμαν, καθώς και το ότι στους Πύργους του Λίγηρα τα κούτσουρα στο τζάκι τα βάζουν παράλληλα, όχι χιαστί), πολύγλωσσος, connoiseur, με άποψη για όλα, ευαίσθητος όσο και αδρός, ευγενής όσο και απερίφραστος, συνδυάζοντας πάντα εμπειρία και θεωρία αλλά κρατώντας και τις απαραίτητες αποστάσεις (κυρίως από τη δεύτερη), λάτρης της φύσης όσο και της τέχνης, καταφεύγει στο παλιό αρχοντικό του μακαρίτη θείου του στο Πήλιο, αναζητώντας, μετά την τραυματική εμπειρία της εμπλοκής του σε ένα οικονομικό σκάνδαλο, την ηρεμία και την αυτοσυγκέντρωση. Εκεί, σε ένα περιβάλλον που ανακαλεί τα πρώτα καθοριστικά βιώματα της εφηβείας του (παραθεριστικά καλοκαίρια, έρωτες, ποικίλες μυήσεις) θα ανασκάψει τη ζωή του προσπαθώντας να βρει ένα λανθάνον νόημα. Αυτή η σημαίνουσα και θεραπευτική επιστροφή στο παρελθόν (που δίνει και τον τίτλο στο μυθιστόρημα) είναι η βάση του βιβλίου και υποστηρίζεται ρητά από τον κεντρικό ήρωά του (και συνακόλουθα από τον συγγραφέα):

«Το παρελθόν διατηρεί τη σχετική του αυτονομία. Πλάθεται και αναπλάθεται κατά το δοκούν, με προσθαφαιρέσεις και μερεμέτια. Ανασκευάζεται διαρκώς, σαν την Ιστορία. Στα μάτια μου το παρελθόν είναι περισσότερο εύπλαστο από το μέλλον, τουλάχιστον υπό την έννοια ότι βασίζεται σε άφθονο εμπειρικό υλικό. Και περισσότερο ζωντανό από το χλομό, αβαρές και συγκεχυμένο παρόν. Εχει το επιπλέον προσόν ότι η κατασκευή του ανταποκρίνεται στις επιθυμίες μας. Το παρελθόν τελεί υπό έλεγχο» (σελ.25-26).

Η αφήγηση του παρελθόντος διαπλέκεται με πληθώρα αναφορών στη νεότερη και σύγχρονη νεοελληνική πραγματικότητα (πολιτική, οικονομική, κοινωνική, περιβαλλοντική) και ευρύ, κριτικότατο σχολιασμό της διά στόματος Απόστολου Ζήρα ή του θείου του, του αποκαλούμενου Γέρου, άντρα πολύπειρου, πολυταξιδεμένου και πολυπράγμονος, που αποτελεί το πρότυπο του ανιψιού. Ετσι, στο μυθιστόρημα έχουμε δύο αντίγραφα του ίδιου «μυθικού» αντρικού υποδείγματος (και μια προέκταση στο μέλλον, στο πρόσωπο ενός εγγονού).

Η ιστορία εκτυλίσσεται με δύο αφηγηματικούς τρόπους: κεφάλαια σε πρώτο πρόσωπο -αφηγητής ο Ζήρας- που εναλλάσσονται με κεφάλαια σε τρίτο πρόσωπο - αφηγητής ένα είδος «χορού» Πηλιορειτών που παρακολουθούν τα δρώμενα, κρυφακούν ή κρυφοκοιτάζουν· διότι πέρα από την ανάκληση του παρελθόντος υπάρχουν εξελίξεις στο παρόν: η καταφυγή του Ζήρα στο Πήλιο θα δρομολογήσει σειρά γεγονότων που θα κορυφωθούν σε ένα ευτυχές τέλος. Το παρελθόν προοικονομεί το παρόν και το παρόν καταξιώνει το παρελθόν. Η συνέχεια εξασφαλίζεται, κάτι το άφθαρτο στον ανθρώπινο χαρακτήρα επιβεβαιώνεται, άμποτε και στον τόπο των ανθρώπων.

Μολονότι το μυθιστόρημα του Μοδινού δεν είναι εμφανώς «οικολογικό», οι αναφορές στην καταστροφή του περιβάλλοντος (κυρίως του οικιστικού και γενικότερα πολιτισμικού) και οι σχετικοί προβληματισμοί δεν λείπουν. Ωστόσο, οι ευθύνες που αποδίδονται διαχέονται σε ολόκληρη την κοινωνία (που το μόνο που θέλει είναι αυτή ακριβώς η άναρχη, «ελληνικού τύπου ανάπτυξη») και τα βέλη στρέφονται κυρίως σε αυτούς που ενώ κόπτονται για το περιβάλλον και την πολιτιστική κληρονομιά, «η δουλειά τους βασίζεται στην αέναη και άνευ λόγου αλλαγή, στον τυφλό μεταρρυθμισμό, κι εντέλει, στην καταστροφή». Ο Μοδινός, περιβαλλοντολόγος, γεωγράφος και ειδικός στην ανάπτυξη, δεν προβαίνει σε εύκολες καταγγελίες της περιβαλλοντικής καταστροφής και δεν προσφέρει εύκολες λύσεις. Αναγνωρίζει ότι το πρόβλημα είναι βαθύτατα κοινωνικό («Ζούμε σε μια κοινωνία με πλήρη ασάφεια ρόλων... Ποιος είναι ποιος; Πώς θ' αφηγηθείς στα εγγόνια σου μιαν ιστορία χωρίς ήρωες;... Τι να πεις για μια κοινωνία-σούπα, για μια κακκαβιά όπου τα ψάρια έγιναν πολτός και όπου οι συγκρούσεις γίνονται για τους εντελώς λάθος λόγους;»). Η μόνη λύση που, αν δεν προτείνεται ρητά, υποβάλλεται από το γενικότερο πνεύμα του βιβλίου, είναι η καλλιέργεια της ευαισθησίας και της καλαισθησίας - ζήτημα αγωγής, τελικά, και παιδείας, μόνο που (λέμε εμείς) τα αποτελέσματα σε συλλογικό επίπεδο θα πάρουν μερικές γενιές, κάνα δυο αιώνες, να εμφανιστούν, αν η καταστροφή δεν έχει γίνει στο μεταξύ μη αναστρέψιμη.

Η δυσπιστία του Μοδινού στη θεσμοθετημένη τρέχουσα οικολογία επεκτείνεται στην επιστήμη, που «δεν τα βγάζει πέρα με την πραγματικότητα του φυσικού κόσμου» (γιατί οι αλήθειες της είναι μερικές), αλλά υποχωρεί μπροστά στη φιλοσοφία ή, ακόμη περισσότερο, στη λογοτεχνία, «μια αφήγηση που φωτίζει τα πράγματα με καθολικό τρόπο».

Αυτή η αλήθεια και η δύναμη της λογοτεχνίας έκαναν τον Μοδινό να στραφεί στη μυθιστοριογραφία (τούτο είναι το τρίτο του μυθιστόρημα, μετά τη Χρυσή Ακτή, το 2005, και τον Μεγάλο Αμπάι, το 2007)· και η απερίφραστη αναγνώριση εκ μέρους του της καθολικότητας της λογοτεχνίας μάς υποχρεώνει να δούμε την Επιστροφή όχι ως όχημα διατύπωσης ιδεών (μολονότι και τα μυθιστορήματα ιδεών -πρβλ. Αλντους Χάξλι, Αντρέ Ζιντ- στη λογοτεχνία ανήκουν). Κι αν αυτό που απαιτούμε πρωτίστως από ένα μυθιστόρημα είναι η ενδιαφέρουσα αφήγηση μιας ιστορίας, η Επιστροφή πληροί τη σχετική προϋπόθεση. Από τις πρώτες σελίδες ο αναγνώστης έχει εκείνη την οικεία αίσθηση της εξιστόρησης πραγμάτων που έγιναν, γίνονται, και στη συνέχεια θα εξελιχθούν, ετοιμάζεται να συνδυάσει τα κομμάτια του παζλ που προσδοκά ότι θα ολοκληρώσουν στο τέλος την εικόνα και γενικώς έχει τη γνωστή εκείνη αδημονία για το τι-θα-γίνει- παρακάτω (ελλείψει σχετικού κριτικού όρου ας χρησιμοποιήσουμε αυτή την πολύ πρόσφορη διατύπωση της κοινής γλώσσας με την οποία συνεννοούμεθα μια χαρά). Αυτά μπορεί να φανούν αυτονόητα ή κοινότοπα, αλλά να μην ξεχνάμε ότι η άρτια πλοκή, το δέσιμο της ιστορίας, απετέλεσε για αιώνες και συνεχίζει να αποτελεί νόμιμο αίτημα των αναγνωστών και κύριο αντικείμενο κριτικής εξέτασης, από τον Αριστοτέλη μέχρι τον Ε.Μ.Φόρστερ. Ας θυμηθούμε τη διάσημη φόρμουλα του τελευταίου: «Ο Βασιλιάς πέθανε και μετά πέθανε η Βασίλισσα». Αυτό είναι μια ιστορία. «Ο Βασιλιάς πέθανε και μετά η Βασίλισσα πέθανε από τη λύπη της». Αυτό είναι μια πλοκή. «Η Βασίλισσα πέθανε και κανείς δεν ήξερε γιατί, ωσότου τελικά κατάλαβαμε ότι πέθανε από τη λύπη της για τον θάνατο του Βασιλιά». Αυτό είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πλοκή, δεδομένου ότι εμπεριέχει ένα μυστήριο που σταδιακά λύνεται. Ετσι λοιπόν: «Ο Απόστολος Ζήρας αποφάσισε να καταφύγει στο Πήλιο και κανείς δεν ήξερε γιατί, ωσότου τελικά καταλάβαμε ότι με τον τρόπο αυτό θέλησε να ανασυνθέσει το παρελθόν για να φωτίσει το παρόν».

Μεγάλο πλεονέκτημα της Επιστροφής είναι η εικονοποιία. Οι περιγραφές της φύσης και των ωρών της μέρας και της νύχτας είναι εξαιρετικές και πρωτότυπες, αποκαλύπτουν ταλέντο, έμπνευση αλλά και την καταβολή μόχθου, και στο σύνολό τους συνθέτουν μια συμφωνία εικόνων και ήχων που ανεβάζει το έργο πολύ πάνω από το επίπεδο της τρέχουσας πεζογραφίας.

Τα τελευταία χρόνια έχουν πληθύνει, ιδιαίτερα στην αγγλόφωνη πεζογραφία, τα μυθιστορήματα που θίγουν θέματα της ώριμης ανδρικής ηλικίας, περιγράφοντας τη φθορά και το άλγος, σωματικό και ψυχικό, που τη συνοδεύουν. Κορυφαίοι εκπρόσωποι του είδους ο Αμερικανός Φίλιπ Ροθ, ο Νοτιοαφρικανός Τζ. Μ. Κουτσί, ο Ιρλανδός Τζον Μπάνβιλ. Τυπικά η Επιστροφή ανήκει σε αυτή την κατηγορία, διεκτραγωδώντας τα πάθη ενός εβδομηντάρη που έχει μόλις διαβεί το κατώφλι των γηρατειών (και μπορεί κανείς να ανιχνεύσει πολλές επιρροές από μυθιστορήματα των ανωτέρω συγγραφέων σε τούτο το έργο του Μοδινού, ιδιαίτερα από τη Θάλασσα του Μπάνβιλ αλλά και από τον Αργό άνθρωπο του Κουτσί). Ωστόσο η Επιστροφή είναι διαφορετικό έργο, διότι πέραν της ηλικίας και της επιθυμίας συγκεφαλαίωσης του βίου, ο Απόστολος Ζήρας δεν έχει τίποτα το κοινό με τον Πολ Ρέιμεντ, τον Μαξ Μόρντεν, τον Κανένα - τους ήρωες του Κουτσί, του Μπάνβιλ και του Ροθ. Εκείνοι είναι αντι-ήρωες, πλήρως αποθαρρημένοι, σε βαριά κατάθλιψη, ανήμποροι ή και άρρωστοι, χωρίς ελπίδα, τραγικοί. Αντιθέτως, ο ήρωας του Μοδινού είναι ζωντανός, νεαρός γέρων, ακμαίος ακόμη, κουρασμένος λίγο και σκεπτικός, αλλά με την κούραση εκείνη που προσθέτει γοητεία σε έναν ώριμο άντρα, υγιής (με μια αρθρίτιδα μόνο, φυσική για την ηλικία του), έτοιμος να ζήσει ξανά μια νέα ζωή. Με τον Απόστολο Ζήρα η ζωή συνεχίζεται, η ανάκληση του παρελθόντος δίνει ώθηση στο παρόν και ανοίγει προοπτικές για το μέλλον. Είναι ένας ήρωας-πρότυπο, ο συγγραφέας δεν μπορεί να κρύψει τον θαυμασμό του για αυτόν και ο αναγνώστης θα ήθελε να έχει την καλή του τύχη. Στην ουσία η Επιστροφή είναι ένα μυθιστόρημα προ-νεωτερικό. Πολλά στοιχεία του δείχνουν ότι αυτή ήταν η πρόθεση του συγγραφέα. Να αισιοδοξήσει (αν και με περίσκεψη) μες στο αφόρητο γκρίζο της ηλικίας και των καιρών.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Γενετήσιες τελετουργίες
Ενα βλέμμα, έργο τέχνης
Διονύσιος Σολωμός ο Μωυσής της ελληνικής ποίησης
Τα λόγια «κόβουν», ενώ ο Καββαδίας χορεύει
Ανοικτοί λογαριασμοί
Μύηση στα μυστικά του σινεμά
Ο τρόπος να σκέφτεσαι
Ακροβατώντας στο σημείο μηδέν του Λόγου
Κρυστάλλινοι ήχοι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Σύντομα θα είναι παρελθόν
Ακτιβιστής και μουσικός για 70 χρόνια
Αφιέρωμα στην Πηνελόπη Δέλτα
Πηνελόπη Σ. Δέλτα Η συγγραφική της παραγωγή
Η Δέλτα και τα αναγνωστικά του Δημοτικού σχολείου
Η Πηνελόπη Δέλτα με γαλλικό μάτι
Από τα εν οίκω στα εν δήμω
Κριτική βιβλίου
Γενετήσιες τελετουργίες
Ενα βλέμμα, έργο τέχνης
Το παρελθόν τελεί υπό έλεγχο
Διονύσιος Σολωμός ο Μωυσής της ελληνικής ποίησης
Τα λόγια «κόβουν», ενώ ο Καββαδίας χορεύει
Ανοικτοί λογαριασμοί
Μύηση στα μυστικά του σινεμά
Ο τρόπος να σκέφτεσαι
Ακροβατώντας στο σημείο μηδέν του Λόγου
Κρυστάλλινοι ήχοι
Παραμύθια
Παραμύθια με αστραφτερή γλώσσα και σπάνια ομορφιά
Προδημοσίευση
Παραδείσια γαλήνη
Άλλες ειδήσεις
«Το σπίτι της χαράς»