Έντυπη Έκδοση

Σημεία αναφοράς

  • Ανταμ Ζαγκαγιέβσκι

    «Οι πολιτικοί ας αφήσουν την Ιστορία στους ποιητές»

    Ο Ανταμ Ζαγκαγιέβσκι είναι ο κορυφαίος Πολωνός ποιητής των ημερών μας και ένας από τους -πολλούς και ενδιαφέροντες- προσκεκλημένους στο Πρώτο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου, το οποίο ξεκινά σήμερα και θα διαρκέσει τρεις ημέρες ( 29, 30 και 31 Ιουλίου ). Στη συνέντευξή του στην «Ε», ο Ανταμ Ζαγκαγιέβσκι μιλά για την ποίηση, τη μνήμη, την Ιστορία, την πολιτική και τη διαδικασία της σύνθεσης απόψεων που πάντοτε οδηγεί σε καλύτερα αποτελέσματα από τον τυφλό φανατισμό.

    «Πρέπει να κοιτάζεις και στο παρελθόν, αρκεί αυτό να μη σε δυναστεύει», σημειώνει ο Ανταμ Ζαγκαγιέβσκι για το θέμα της ιστορικής μνήμης «Πρέπει να κοιτάζεις και στο παρελθόν, αρκεί αυτό να μη σε δυναστεύει», σημειώνει ο Ανταμ Ζαγκαγιέβσκι για το θέμα της ιστορικής μνήμης Προ τριμήνου ένα μεγάλο μέρος της πολωνικής ηγεσίας χάθηκε σε αεροπορικό δυστύχημα ενώ προ εικοσαημέρου εξελέγη νέος Πολωνός προέδρος, ο Κομορόφσκι. Πώς είναι τώρα τα πράγματα στην Πολωνία; Είχε προηγηθεί η διακυβέρνηση της χώρας από τους αδελφούς Κατζίνσκι, οι οποίοι ήταν φιλοαμερικανοί και εχθρικοί τόσο προς τη Ρωσία όσο και προς τη Γερμανία και την Ευρώπη.

    «Μιλάτε σε κάποιον που ποτέ του δεν συμπάθησε τους αδελφούς Κατζίνσκι. Ανήκω στο πιο φιλελεύθερο κομμάτι της πολωνικής κοινωνίας, στο οποίο ανήκει και το μεγαλύτερο μέρος της πολωνικής ιντελιγκέντσιας. Για μένα οι Κατζίνσκι ήταν πάντοτε πολύ ακραίοι, πολύ απρόβλεπτοι. Αν τα βάλεις στο χαρτί, δεν είναι τόσο σπουδαίες οι διαφορές μεταξύ των αδελφών Κατζίνσκι και του νεοεκλεγέντος προέδρου Κομορόφσκι. Αφού και το κόμμα του κ. Κομορόφσκι, δηλαδή το κόμμα του πρωθυπουργού Τουσκ, επίσης επιζητεί μια συμμαχία με τις ΗΠΑ αλλά πάνω σε μια λογική βάση: τι είναι καλό για τη χώρα, τι κέρδη αυτή μπορεί να αποφέρει...».

    Μήπως η περίπτωση των Κατζίνσκι καταδεικνύει ότι οι πληγές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, 65 χρόνια μετά τη λήξη του, δεν έχουν ακόμη κλείσει; Παράδειγμα το Κατίν: πρόσφατα, η ρωσική ηγεσία παραδέχτηκε επίσημα ότι η εκτέλεση των 22.000 Πολωνών αξιωματικών στο δάσος του Κατίν ήταν έργο της NKVD, της μυστικής αστυνομίας του Στάλιν, και όχι των Γερμανών όπως οι Ρώσοι υποστήριζαν μέχρι τώρα.

    «Αυτό ήταν γνωστό στους Πολωνούς πολύ πριν από το τέλος του κομμουνισμού. Το ότι υπεύθυνοι για το Κατίν ήταν οι Γερμανοί ήταν ένα είδος επίσημου ψέματος, το οποίο άντεξε μέχρι το τέλος του κομμουνισμού και το οποίο λίγοι πίστευαν. Ακόμη και απλοί άνθρωποι το γνώριζαν. Θυμάμαι όταν κάποτε ήμουν σε μια στρατιωτική άσκηση και υπήρχε ένας πολιτικός επίσημος - μέλος του κόμματος που προσπαθούσε να μας πείσει για την ευθύνη των Γερμανών, ήταν οι απλοί άνθρωποι που διαμαρτυρήθηκαν για το ψέμα. Από το 1989 και μετά, όταν κατέρρευσε ο κομμουνισμός, αυτό ήταν σε όλους γνωστό και η πρόσφατη εξέλιξη αποτέλεσε απλώς την επιβεβαίωσή του».

    Τελικά, «πόση» Ιστορία χρειαζόμαστε για να προχωρήσουμε στο μέλλον, χωρίς ταυτόχρονα να αγνοούμε το παρελθόν;

    «Νομίζω ότι πρέπει να κοιτάζουμε στο μέλλον, να ξέρουμε καλά το παρόν και να μην ξεχνάμε το παρελθόν. Το παρελθόν δεν πρέπει να μας δυναστεύει, κυρίως τους πολιτικούς, οι οποίοι, στην περίπτωση των Κατζίνσκι, προσπάθησαν να κοιτάξουν πάρα πολύ πίσω. Για τους συγγραφείς, τους ποιητές, είναι διαφορετικά. Πρέπει να είναι σε επαφή μαζί του. Αυτοί διαθέτουν τη μνήμη αλλά δεν υπάρχει καμία ευθεία σύνδεση ανάμεσα σε αυτό που κάνουν οι λογοτέχνες και αυτό που κάνουν οι πολιτικοί. Θα έλεγα ότι οι πολιτικοί καλό θα ήταν να αφήσουν περισσότερο το θέμα της μνήμης στους συγγραφείς».

    Εσείς γεννηθήκατε το 1945 και μεγαλώσατε κουβαλώντας μέσα σας όλες τις μνήμες και τις εμπειρίες μιας Ευρώπης που προσπαθούσε να ξανασταθεί στα πόδια της μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτό πόσο επηρέασε την ποίησή σας;

    «Δημιούργησε μια βάση, έναν βαθύτερο παλμό, ο οποίος ήρθε στην επιφάνεια αργότερα αφού τα πρώτα ποιήματά μου είχαν άλλο θέμα. Η συνειδητοποίηση πήρε κάποιον καιρό κι έτσι οι κατοπινές εμπειρίες μου, όπως αποτυπώθηκαν στα ποιήματά μου, παρ' ότι δεν σχετίζονταν άμεσα με τα χρόνια του πολέμου, κατέληξαν να έχουν σημείο αναφοράς τη συγκεκριμένη βάση, που είναι κάπως σαν βάση και κορυφή μαζί».

    Εχοντας ταξιδέψατε και ζήσει σε πολλές χώρες, θα λέγατε ότι αποκτήσατε μια συμπαντική θεώρηση του κόσμου;

    «Δεν χρειάζεται να ταξιδέψεις πολύ για να αποκτήσεις αυτή τη στάση, π.χ. ο Μαντελστάμ δεν ταξίδεψε στο εξωτερικό πολύ, νομίζω μόνο μια φορά. Αλλά η ποίησή του ήταν συνδεδεμένη με την παγκόσμια κουλτούρα, κάτι που είναι ένας πολύ καλός ορισμός της ποίησης, δηλαδή ότι η ποίηση δεν θα πρέπει να είναι εθνικιστική. Φυσικά πάντοτε γράφεις στη γλώσσα σου, αλλά όταν διαβάζεις Ομηρο, Μποντλέρ, Δάντη, αυτό είναι συμπαντικό. Η ποίηση είναι τοπική στον βαθμό που όλοι είμαστε τοπικοί: έχουμε ένα σώμα και μια καρδιά. Αλλά το μυαλό μας ανοίγει στη συμπαντική εμπειρία. Επίσης δεν γίνεται να είσαι ποιητής και να είσαι ανεκπαίδευτος. Η ποίηση έρχεται σαν απόρροια της εκπαίδευσης, όχι μόνο της έμπνευσης ή του συναισθήματος. Η εκπαίδευση ανοίγει τον δρόμο στο μυαλό σου γι' αυτό το συμπαντικό αίσθημα, την αδελφοσύνη μεταξύ των ανθρώπων».

    Είστε «παιδί του Μάη του '68». Τι έχει μείνει, κατά την άποψή σας, από εκείνη την περίοδο σήμερα; Οι ιδέες, τα τραγούδια, τα συνθήματα, οι άνθρωποι;

    «Η ποπ κουλτούρα σημαδεύτηκε βαθιά από τους '68άρηδες. Αλλά δεν νομίζω ότι το ίδιο συνέβη και με την υψηλή κουλτούρα. Εννοώ ότι αν ακούσεις τους Μπιτλς ή κάποιο ροκ γκρουπ το μυαλό σου πηγαίνει στο '68, την ελευθερία, το αντιμπουρζουά κ.λπ. Αλλά αν κοιτάξεις στη λογοτεχνία και την ποίηση, αν δεις τον Σεφέρη που είναι ένας από τους αγαπημένους μου, δεν βλέπεις κάποια επίδραση από το '68. Μπορούσες να έχεις την ελευθερία σου σαν ποιητής και πριν το '68. Δεν νομίζω ότι άνθρωποι οι οποίοι ήταν βαθιά αναμεμειγμένοι σε ό,τι αποκαλούμε υψηλή κουλτούρα χρειάζονταν το '68. Δεν εννοώ ότι η ποπ κουλτούρα είναι εντελώς αποκομμένη από την υψηλή κουλτούρα, ασφαλώς και υπάρχουν σημεία σύνδεσης. Αλλά νομίζω ότι για κάποιον που ακολουθεί την υψηλή κουλτούρα, που διαβάζει Μποντλέρ, Σεφέρη κ.λπ., δεν χρειάζεται το '68 για να αισθανθεί ελεύθερος».

    Η ποίηση σε ποιο βαθμό συνδέεται με την Ιστορία; Π.χ. έχει λεχθεί και γραφεί ότι δεν ήταν δυνατό να γραφεί ποίηση μετά τη φρίκη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, του Ολοκαυτώματος κ.λπ.

    «Υπάρχει μια ημερομηνία, η 27η Ιανουαρίου, την οποία γιορτάζουμε για δύο λόγους: είναι η ημέρα γέννησης του Μότσαρτ αλλά και η ημέρα που το Αουσβιτς απελευθερώθηκε από τον σοβιετικό στρατό. Και νομίζω ότι αυτή η ημερομηνία αποτελεί μια συμβολική σύνθεση του κόσμου μας. Ζούμε σε μια περίοδο που μπορούμε να χαιρόμαστε με τη μουσική του Μότσαρτ αλλά ταυτόχρονα θυμόμαστε και το Αουσβιτς. Είναι δύσκολο αλλά δυνατό. Είναι η ειρωνεία της Ιστορίας το ότι στο ημερολόγιο των Ηνωμένων Εθνών ή της UNESCO υπάρχουν στην ίδια ημερομηνία αυτά τα δύο γεγονότα. Είναι ένα είδος μηνύματος. Εχουμε αυτό το τρομερό παρελθόν αλλά ταυτόχρονα έχουμε και τον Μότσαρτ. Και η ύπαρξη του ενός δεν αποκλείει εκείνη του άλλου. Είναι δύσκολο να συνδυαστούν αλλά συμβαίνει». *

  • Προσπάθησε να δοξάσεις τον ακρωτηριασμένο κόσμο

    Προσπάθησε να δοξάσεις τον ακρωτηριασμένο κόσμο.

    Θυμήσου τις μακρές ημέρες του Ιουνίου

    και τις άγριες φράουλες, τις σταγόνες του κρασιού, την πάχνη.

    Τις τσουκνίδες που μεθοδικά επικαλύπτουν

    τα εγκαταλελειμμένα υποστατικά των εξορισμένων.

    Πρέπει να δοξάσεις τον ακρωτηριασμένο κόσμο.

    Είδες τις καλαίσθητες θαλαμηγούς και τα πλοία

    ένα από αυτά είχε μακρύ ταξίδι μπροστά του

    ενώ η αμνησία τής άλμης περίμενε τα άλλα.

    Είδες τους πρόσφυγες να κατευθύνονται στο πουθενά

    άκουσες τους εκτελεστές να τραγουδούν χαρούμενα.

    Θυμήσου τις στιγμές που ήμασταν μαζί

    σε ένα λευκό δωμάτιο με την κουρτίνα να τρεμοπαίζει.

    Γύρισε με τη σκέψη σου στο κονσέρτο όπου η μουσική έλαμπε.

    Μάζευες βελανίδια στο πάρκο το φθινόπωρο

    και φύλλα που στροβιλίζονταν πάνω από τις ουλές της Γης.

    Δόξασε τον ακρωτηριασμένο κόσμο

    και το γκρι φτερό που έχασε μια κίχλη

    και το απαλό φως που απομακρύνεται και χάνεται και επιστρέφει.

    «Αυτό το ποίημα επελέγη από το New Yorker για μια ειδική έκδοσή του που καλούνταν Black New Yorker και ήταν αφιερωμένη στην 11η Σεπτεμβρίου. Το επέλεξαν επειδή «προτείνει» έναν τρόπο να συνεχίσεις να ζεις μετά από μια τραγωδία. Ο κόσμος ακρωτηριάστηκε αλλά εμείς όχι. Υπάρχει κάτι μέσα μας, ίσως αθάνατο, που μπορεί να υμνεί τον κόσμο, παρόλο που η κατάσταση του κόσμου έχει πλέον οριστικά αλλάξει...».

  • 5 + 1 γνωστοί Πολωνοί των Γραμμάτων

    1) Τσέσλαβ Μίλος (1911-2004): Ο μεγαλύτερος ποιητής της Πολωνίας, τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ το 1980. Στην αυτοβιογραφική «Κοιλάδα του Ισα» (εκδ. Καστανιώτης), ένα από τα μόλις δύο μυθιστορήματα που συνέγραψε στη διάρκεια της ζωής του, ο ήρωας περιγράφει με ποιητικό τρόπο τα παιδικά του χρόνια σε ένα λιθουανικό χωριό κοντά στα σύνορα με την Πολωνία.

    2) Στάνισλαβ Λεμ (1921-2006 ): Ενας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας -και όχι μόνο. Γεννημένος και αυτός, όπως και ο Ζαγκαγιέβσκι, στην πόλη Λβουφ. Κορυφαίο έργο του το «Σολάρις» (εκδ. Ποταμός και εκδ. Κάκτος ) που μεταφέρθηκε δύο φορές στον κινηματογράφο από Ταρκόφσκι και Σόντεμπεργκ. Ενα φιλοσοφικό έργο γύρω από το κατά πόσο ο άνθρωπος είναι ικανός να επικοινωνήσει με άλλες μορφές ζωής και να τις κατανοήσει.

    3) Στάνισλαβ Βίτκιεβιτς (1885-1939): Μια πολυσύνθετη προσωπικότητα (θεατρικός συγγραφέας, μυθιστοριογράφος, ζωγράφος, φωτογράφος κ.ά.), ο Βίτκιεβιτς αυτοκτόνησε λίγο μετά τη σοβιετική εισβολή στην Πολωνία. Η «Αδηφαγία» (εκδ. Κέδρος ) είναι ένα πραγματικά... αδηφάγο, καταιγιστικό έργο. Ενα μυθιστόρημα-προάγγελος του επερχόμενου -με διπλό πρόσωπο- ολοκληρωτισμού (φασιστικού και σταλινικού), ταυτόχρονα μια κραυγή αγωνίας για την ισοπέδωση της ατομικότητας και της ελευθερίας του ανθρώπου.

    4) Γέρζι Κοζίνσκι (1933-1991): Το «Βαμμένο πουλί» (εκδ. Μεταίχμιο) πρωτοδημοσιεύτηκε στις ΗΠΑ το 1965 και βασίζεται στις προσωπικές εμπειρίες του συγγραφέα στα χρόνια του πολέμου. Το μυθιστόρημα θεωρήθηκε βλάσφημο τόσο στην Πολωνία όσο και στις άλλες ανατολικοευρωπαϊκές χώρες και συκοφαντικό για το -προφανώς αγγελικό...- σοβιετικό καθεστώς. Σύμφωνα με ένα έθιμο της υπαίθρου, οι χωρικοί έβαφαν τα φτερά πουλιών και κατόπιν τα άφηναν ελεύθερα. Εκείνα αναζητούσαν την ασφάλεια των ομοίων τους αλλά οι πάλαι ποτέ σύντροφοί τους τα αντιμετώπιζαν ως διαφορετικά και τα σκότωναν. Ενα σκληρό ρεαλιστικό σχόλιο πάνω στην -συχνά κτηνώδη- ανθρώπινη φύση.

    5) Ρίτσαρντ Καπισίνσκι (1932-2007): Διάσημος Πολωνός δημοσιογράφος και συγγραφέας, ο πρώτος ξένος ανταποκριτής της χώρας του που επί πέντε δεκαετίες ταξίδευε ανά τον πλανήτη καλύπτοντας επαναστάσεις, πραξικοπήματα, πολέμους. Πρόσφατα κατηγορήθηκε από έναν παλιό του συνεργάτη ότι ήταν λίγο Λάλας, ότι δηλαδή έγραφε φανταστικά ρεπορτάζ και όχι πραγματικά, ωστόσο το γεγονός ότι μέχρι να πεθάνει διακινδύνευε τη ζωή του στις εσχατιές του κόσμου για τη δημοσιογραφία, κάνει την κατηγορία να ξεθωριάζει. Τα βιβλία του κυκλοφορούν στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο: «Αυτοπροσωπογραφία ενός ρεπόρτερ», «Ο πόλεμος του ποδοσφαίρου», «Ταξίδια με τον Ηρόδοτο», «Εβενος, το χρώμα της Αφρικής».

    +1) Τζόζεφ Κόνραντ (1857 - 1924): Ενας από τους μεγαλύτερους και επιδραστικότερους συγγραφείς. Πολωνικής καταγωγής, ξεκινά να γράφει στα αγγλικά μετά τα 20 χρόνια του. Τα βιβλία του διαβάστηκαν από εκατομμύρια, έγιναν φιλμ, σημεία αναφοράς πολιτικών και άλλων αναλύσεων κ.ο.κ. Τα γνωστότερα: «Η καρδιά του σκότους» (εκδ. Ερατώ και εκδ. Πατάκη), «Λόρδος Τζιμ» (εκδ. Γράμματα), «Γραμμή σκιάς» (εκδ. Ινδικτος), «Νοστρόμο» (εκδ. Καστανιώτης και εκδ. Ιδεόγραμμα), «Ο μυστικός πράκτορας» (εκδ. Ερατώ και εκδ. Αρσενίδη) και το «Προσωπικό ημερολόγιο» (εκδ. Printa) στο οποίο εξομολογείται τους δύο μεγάλες έρωτες της ζωής του: τη γραφή και τη θάλασσα (με επίμετρο του Τσέσλαβ Μίλος).

  • Από το «Κόκκινο Ιππικό»

    (εκδ. Ροές) του Ισαάκ Μπάμπελ Ο Μπάμπελ περιγράφει -μεταξύ άλλων- στο εκπληκτικό βιβλίο του τον πόλεμο Σοβιετικής Ενωσης-Πολωνίας, όταν η τελευταία κήρυξε την ανεξαρτησία της το 1918.

    Την ίδια ώρα ο εμφύλιος που ακολούθησε την Οκτωβριανή Επανάσταση μαίνεται και οι Κόκκινοι Σοβιετικοί αντιμετωπίζουν τους Λευκούς Αντεπαναστάτες, παράλληλα με τους Πολωνούς που μάχονται για την πατρική τους γη. Σε ένα από τα διηγήματα, ο Εβραίος Γκεντάλι περιγράφει στον Μπάμπελ που βρίσκεται με το ιππικό του Κόκκινου Στρατού στην Πολωνία, τον παραλογισμό της όλης κατάστασης: «Το παλιόσκυλο ο Πολωνός! Πιάνει τον Εβραίο και του ξεριζώνει τα γένια, το παλιόσκυλο! Και τότε κάποιος έρχεται και δέρνει το παλιόσκυλο. Αυτό είναι σπουδαίο, αυτό πάει να πει επανάσταση! Κι ύστερα, αυτός που νίκησε τον Πολωνό έρχεται και μου λέει: "Γκεντάλι, επιτάσσω το γραμμόφωνό σου". "Μα, πάνιε*, μ' αρέσει η μουσική" λέω στην επανάσταση. "Δεν ξέρεις εσύ, Γκεντάλι, τι σ' αρέσει και τι δεν σ' αρέσει, και θα σε ντουφεκίσω για να μάθεις. Δεν μπορώ να μην ντουφεκίζω, γιατί είμαι η επανάσταση...". Ναι, καλέ μου πάνιε, αλλά και ο Πολωνός ντουφεκίζει γιατί είναι η αντεπανάσταση. Εσείς ντουφεκίζετε γιατί είσαστε η επανάσταση. Μα η επανάσταση είναι χαρά. Και η χαρά δεν θέλει να βλέπει ορφανά στο σπίτι. Τα καλά πράματα τα κάνουν οι καλοί άνθρωποι. Η επανάσταση είναι ένα καλό πράμα που το κάνουν καλοί άνθρωποι. Μα οι καλοί άνθρωποι δεν σκοτώνουν. Αρα, την επανάσταση την κάνουν κακοί άνθρωποι. Μα και οι Πολωνοί είναι κακοί άνθρωποι. Ποιος λοιπόν θα πει στον Γκεντάλι ποια είναι η επανάσταση και ποια η αντεπανάσταση;».

    *στα πολωνικά, «κύριος», «αφέντης».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Βιβλίο
«Αν ξεχάσεις την καταγωγή σου θα σε σφάξω»
Συλλογή Ιόλα
Στα «αζήτητα» η μισή συλλογή Ιόλα
Συνέντευξη: Σαντιάγο Ρονκαλιόλο
«Γκουσμάν, ο διανοούμενος του τρόμου»
Θέατρο
«Η «Ερωφίλη» δεν σηκώνει καινοτομίες»
Αρχαιολογία
Ανεκτίμητο βυζαντινό εύρημα στη Θεσσαλονίκη
Κριτική κινηματογράφου
Οι «Μπόνι και Κλάιντ» ξαναπαίρνουν τα όπλα τους!
Τηλεόραση
Νέοι με λίγα ευρώ αλλά πολύ χιούμορ
Στους «δρόμους» του εγκλήματος
Στο Novasports 1 η «μάχη» του Ολυμπιακού