Έντυπη Έκδοση

Τυπωθήτω

  • Δείπνο σημαίνει μοιράζω ίσες μερίδες

    Τα βιβλία αυτοσυστήνονται; Ο συγγραφέας είναι ο επαρκέστερος πληρεξούσιος ανάμεσα στο έργο του και στον αναγνώστη; Οι λέξεις και τα πράγματα του συγγραφέα πώς συναντούν τις λέξεις και τα πράγματα του ήρωα ή του αφηγητή; Η στήλη «Τυπωθήτω» προκαλεί και απαντά σε τέτοιας υφής ερωτήματα. Βιβλία όλου του φάσματος, πριν φτάσουν στις προθήκες των βιβλιοπωλείων, εξομολογούνται λεπτομέρειες της γραφής τους. Πεζογράφοι, ποιητές, δοκιμιογράφοι, μελετητές, μεταφραστές, ανθολόγοι, σε πρώτο πρόσωπο, πριν παραδοθούν στον συστηματικό και στον απλό αναγνώστη - βιβλία πριν αρχίσουμε να τα φυλλομετράμε.

    Βασίλης Λαδάς Δείπνα, ποίηση, εκδόσεις Γαβριηλίδης

    Με τα δείπνα προστρέχω πάλι στην τέχνη της ποιήσεως, ύστερα από τα δύο πεζά, «Ασώματη κεφαλή» και «Μουσαφεράτ». Πιάνω έτσι το νήμα με το «Απόκρεω», την ακρεοφαγία δηλαδή, που εκδόθηκε το 2004 από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης. Πάλι η βρώσις και η πόσις με μία διαφορά: Στα «Δείπνα» του δειλινού αποφεύγω αυτοαναφορικούς συμβολισμούς και μεταφορές. Εχω κατά νου την ποίηση των ιδεών και τα επιγράμματα. Πώς αλλιώς να αντιμετωπίσω τους βομβαρδισμούς των τηλεοπτικών εκπομπών με γκουρμέ συνταγές, σε μια εποχή που η ιερότητα του δείπνου έχει χαθεί και πολλαπλασιάζονται οι θάνατοι από δίψα και πείνα.

    Αίφνης, μια μέρα είδα πάνω σε κάδο σκουπιδιών αυτοκόλλητο σύνθημα αντιεξουσιαστών: «Προσέχτε τα σκουπίδια που πετάτε, από τους κάδους τρώνε άνθρωποι». Ο σαρκασμός υπενθύμιζε ότι ενώ εξαφανίστηκαν οι δηλητηριάσεις ως μέσον δολοφονίας σε αυτοκρατορικές αυλές, μα και σε φτωχόσπιτα, όπου επιδέξιες μαγείρισσες φαρμάκωναν καταπιεστές συζύγους, πολλαπλασιάστηκαν οι εξ αμελείας από μουχλιασμένα και σκουληκιασμένα τρόφιμα και από βρόμικο νερό, όσο κι αν οι μικρές καθημερινές δόσεις δηλητηρίου δημιουργούν αντισώματα στο αίμα. Το σύνθημα με παρακίνησε στον ακτιβισμό των λέξεων.

    Ομως «αν είναι ανθρώπινος ο πόνος δεν είμαστε άνθρωποι μόνο για να πονούμε». Το ημερήσιο σιτηρέσιο, το φαγητό του δειλινού, ανάμεσα στον κάματο της ημέρας και την αγωνία του σκότους, είναι το πλέον εμβληματικό. Εκεί δένονται οι άνθρωποι, χαίρονται, διαλογίζονται, ζεσταίνονται, ερωτεύονται και ενίοτε σκοτώνονται. Από ένα δείπνο ξεκίνησε η ανθρώπινη τραγωδία του Ιησού. Οι δεκαπέντε, πληκτικοί σε μεγάλο βαθμό, τόμοι των δειπνοσοφιστών βρίθουν πληροφοριών και παραπληροφοριών για τη διασκέδαση, τα καλά φαγητά, την καλή χαρά των αρχαίων, ένα είδος μεσημεριανάδικου του 2ου μ.Χ. αιώνα, όπου οι καλοζωιστές δειπνοσοφιστές ξεκατινιάζονται, πίνοντας, τρώγοντας και κουτσομπολεύοντας. Δεν έχουν αλλάξει τα πράγματα, παρά την είσοδο της πατάτας στο διαιτολόγιο της Ευρώπης και τη δραστική μείωση των θαλασσινών. Εχουμε ανάγκη το μοίρασμα του φαγητού στα δείπνα και στα μικρά γλέντια.

    Υπάρχουν, λοιπόν, αφ' ενός, φιλόσοφοι που συμποσιάζονται, ξακουστοί νέοι που περνούν τη νύχτα «με τα καλά κρασιά και μες στα ωραία ρόδα», εταίρες ξεμυαλίστρες, χοντροί κρεατοφάγοι, αφ' ετέρου, οι πεινώντες και διψώντες και μαζί οι φτωχοί που μοιράζονται λιγοστό ψωμί και φαΐ, οι χωμάτινοι άνθρωποι του Βαν Γκογκ, που τρώνε πατάτες έντρομοι μπροστά στη θεότητα του τραπεζιού. Η ψυχή μου είναι πιο κοντά σε αυτούς. Αλλά και σε έναν αλήτη κυνικό φιλόσοφο που κοιμάται σε ψαρόβαρκα στο παλιό λιμάνι της Πάτρας και όταν πίνουμε προσεύχεται ειρωνικά «Χριστούλη μου, αν ένα κιλό κρασί σε νερό το μετατρέπεις κάθε μέρα, επί των υδάτων της θαλάσσης θα σε βλέπω να περιπατείς».

    Η λέξη «δείπνο» έρχεται από το ρήμα «δαίω», που σημαίνει μοιράζω ίσες μερίδες. Κι έτσι γίνεται, μοιράζεται το φαγητό στο τραπέζι της οικογένειας, της φυλής, της παρέας. Πάει πολύ πίσω αυτό το μοίρασμα, στις πρώτες κοινότητες. Στον Πιανίστα του Πολάνσκι, πατέρας τετραμελούς οικογένειας, που έπαιρνε το τρένο για το κρεματόριο, αγόρασε μια καραμέλα (μία μόνο) και με ξυραφάκι τη μοίρασε στα τέσσερα. Αλλά το μοίρασμα του φαγητού έχει πλέον χάσει την ιερότητά του. Υπαινίσσομαι αυτήν την απώλεια. Στα ποιήματα επίσης απέφυγα τη βαρυστομαχιά των θυέστειων δείπνων. Επιδίωξα το οψάριον, ακόμα και όταν αναφέρονται οι κλεμμένες πατσές των δείπνων της παρέας του Βιγιόν ή οφθαλμοπορνεία του πτωχοπρόδρομου στα εδέσματα των πλούσιων παπάδων. Δεν υπάρχουν, εννοείται, συνταγές στο βιβλίο, έστω κι αν αναφέρονται προτιμήσεις ποιητών ή οι ντομάτες γεμιστές του αστυνόμου Χαρίτου.

    Και βέβαια, κάτω από τις γραμμές επιδιώκω να διαγράφονται τα ίχνη από ένα παιδί, έναν μετανάστη που πεινάει ή ψάχνει νερό, όπως και η μοναξιά του άρρωστου που δειπνεί μόνος του, με το στρογγυλό σαν μηδέν χάπι της ισορροπίας, ή του πατέρα με τη μονάκριβη κόρη του σε εξορία. Και δεν ξεχνώ ένα μαύρο γατί που παραμονή εκλογών του 2007 πετάχτηκε στον δρόμο, γιατί του φάνηκε πως μύρισε φαγητό στο απέναντι πεζοδρόμιο και το πάτησαν στη χλαλοή τα αυτοκίνητα. Μόνον αφίσες υπήρχαν υποψηφίων και ηλίθια χαμόγελα στους τοίχους.

    Βασίλης Λαδάς

  • Ενας Μπάρτλμπυ για όλες τις εποχές

    Ενδεχομένως ο σημερινός αναγνώστης που θα διαβάσει τον Μπάρτλμπυ θα ξενιστεί από την πληροφορία ότι το πρώτο βιβλίο του Χέρμαν Μέλβιλ, το Typee (1846), μπεστ σέλερ για τα μέτρα της εποχής, ήταν ένα εύπεπτο ανάγνωσμα, μια ιστορία με σειρήνες και με άγριους της Πολυνησίας. Και ενώ το αναγνωστικό κοινό, κυρίως το γυναικείο, περίμενε μια ανάλογη συνέχεια, ο συγγραφέας έστρεψε τα νώτα του στο εύκολο ξεκίνημά του και ακολούθησε μια εντελώς διαφορετική πορεία.

    Χέρμαν Μέλβιλ Μπάρτλμπυ ο γραφέας. Μια ιστορία της Ουώλλ Στρητ. Μετάφραση, επιλογή συνοδευτικών κειμένων, σημείωμα επιμέτρου Αθηνάς Δημητριάδου, εκδόσεις Αγρα

    Ενδεχομένως ο σημερινός αναγνώστης που θα διαβάσει τον Μπάρτλμπυ θα ξενιστεί από την πληροφορία ότι το πρώτο βιβλίο του Χέρμαν Μέλβιλ, το Typee (1846), μπεστ σέλερ για τα μέτρα της εποχής, ήταν ένα εύπεπτο ανάγνωσμα, μια ιστορία με σειρήνες και με άγριους της Πολυνησίας. Και ενώ το αναγνωστικό κοινό, κυρίως το γυναικείο, περίμενε μια ανάλογη συνέχεια, ο συγγραφέας έστρεψε τα νώτα του στο εύκολο ξεκίνημά του και ακολούθησε μια εντελώς διαφορετική πορεία.

    Στα χρόνια που μεσολάβησαν μεταξύ 1846 και 1853, οπότε ο Μπάρτλμπυ ο γραφέας δημοσιεύτηκε σε δύο συνέχειες στο περιοδικό Πάτναμς, ο Μέλβιλ ήρθε αντιμέτωπος με την αρνητική πλευρά του αμερικανικού ονείρου της ευμάρειας και της επιτυχίας: την έντονη αστικοποίηση, τη μαζική μετανάστευση, τον ανηλεή ανταγωνισμό σε όλα τα επίπεδα, άρα και στο χώρο όπου κινούνταν ο ίδιος, στον χώρο των εκδόσεων. Παράλληλα ήρθε σε επαφή με τις απόψεις ρηξικέλευθων διανοητών και εντυπωσιάστηκε από το κήρυγμα περί παθητικής αντίστασης. Εικάζεται ότι ο Μπάρτλμπυ είναι μακρινός απόηχος της ρήσης του Θορώ, «Δεν γεννήθηκα για να μου επιβάλλουν οι άλλοι τι θα κάνω. Θα αναπνέω όπως μου αρέσει».

    Ο σκηνικός χώρος του Μπάρτλμπυ είναι ένα δικηγορικό γραφείο της ανερχόμενης τότε Ουώλλ Στρητ. Είναι ένας χώρος εργασίας όπου μια νόρμα τύπου βιομηχανικής παραγωγής ορίζει τον αριθμό των αντιγράφων που θα ολοκληρωθούν μέσα στην εργάσιμη ημέρα. Δουλειά πληκτική, μηχανική και απ' αυτή την άποψη εξουθενωτική, χωρίς ίχνος δημιουργικότητας. Αφηγητής, σε πρώτο πρόσωπο, ο δικηγόρος και ιδιοκτήτης του γραφείου, άνθρωπος ήρεμος, αξιόπιστος και ανεκτικός, όπως σπεύδει να μας πληροφορήσει. Απασχολεί ήδη τρεις υπαλλήλους και αποφασίζει να προσλάβει έναν τέταρτο όταν αβγατίζουν οι δουλειές του. Και τότε εμφανίζεται ο Μπάρτλμπυ, ένας νεαρός γαλήνιος και πειθήνιος, ένα αερικό, που παίρνει αμέσως θέση στο γραφείο του, ανάμεσα στο τυφλό παράθυρο και σε ένα παραβάν, και αρχίζει να αντιγράφει νυχθημερόν τα πάσης φύσεως έγγραφα. Ωσπου την τρίτη ημέρα από την πρόσληψή του (για τον Μέλβιλ με τις άφθονες αναφορές στη Βίβλο, η επιλογή της τρίτης ημέρας δεν είναι καθόλου τυχαία), το αερικό αρνείται σταθερά και ταυτόχρονα πολύ ευγενικά να κάνει αυτό που του ζητείται. Ο δικηγόρος μένει εμβρόντητος. Από εκείνη την ημέρα η ακλόνητη άρνηση του υπαλλήλου του να συμμετάσχει στις υποχρεώσεις του γραφείου τον φέρνει αντιμέτωπο με μια πικρή αλήθεια: ότι μέχρι τώρα διάβαινε μέσα από τη ζωή χωρίς πολλά ερωτηματικά, χωρίς οι σχέσεις του με τους άλλους να ξεπερνούν το επίπεδο του συμβατικού. Αυτό το φρικιό, ο γραφέας του, τον ταρακουνάει για τα καλά. Θα καταβάλει πολλές και ποικίλες προσπάθειες να επαναφέρει τον υπάλληλό του «στον ίσιο δρόμο», θα αποδειχτούν όμως όλες άκαρπες.

    Αν και ολιγοσέλιδο, ο Μπάρτλμπυ θεωρείται από τα σπουδαιότερα έργα της κλασικής πεζογραφίας, έχει δε τύχει αναρίθμητων αναλύσεων. Εχει διατυπωθεί η άποψη ότι ο Μπάρτλμπυ είναι η λογοτεχνική περσόνα του συγγραφέα που αρνείται να γράψει ένα «πιασάρικο» μυθιστόρημα, σε πείσμα των απαιτήσεων κάποιου μεγαλοεκδότη. Δεν αποκλείεται να είναι η απεικόνιση του ανθρώπινου ναυάγιου που επιμένει να διαφυλάσσει την προσωπική του αξιοπρέπεια σε πείσμα μιας απρόσωπης, ισοπεδωτικής κοινωνίας. Οπωσδήποτε δεν μπορούμε να ξεμπερδεύουμε χαρακτηρίζοντας τον Μπάρτλμπυ απλώς εκκεντρικό. Μπορεί τόσο ο ίδιος όσο και οι λογοτεχνικοί του απόγονοι να κινούνται στις παρυφές της κοινωνίας, η όποια προσέγγιση πάντως προβάλλει επιτακτική την ανάγκη διερεύνησης των όρων λειτουργίας αυτής της κοινωνίας. Εχουμε να κάνουμε με ένα κείμενο πολύ πυκνό που απαιτεί μεγάλη προσήλωση από τον αναγνώστη. Ο επαρκής αναγνώστης θα διαπιστώσει, φέρ' ειπείν, ότι η περιγραφή, του δικηγορικού γραφείου υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια μιας απλής περιγραφής. Αλλά και η πασίγνωστη φράση του Μπάρτλμπυ, «θα προτιμούσα όχι», με τις σχεδόν αδιόρατες διαφοροποιήσεις της, εξεικονίζει λεπτότατες αποχρώσεις της ευαίσθητης ισορροπίας μεταξύ αφεντικού και υπαλλήλου. Ο κυματισμός του κειμένου είναι βουβός αλλά συνεχής και αναμφισβήτητος.

    Μεγάλη προσήλωση απαιτείται και από τον μεταφραστή, ο οποίος έρχεται αντιμέτωπος με το εξής παράδοξο: η πληθώρα των αναλύσεων που έχουν γραφεί για το κείμενο αυτό, ιδιαιτέρως τον 20ό αιώνα με την έξαρση της ψυχανάλυσης, ενδέχεται να τον προσανατολίσει σε μεταφραστικές λύσεις, ενδιαφέρουσες μεν, υπερβολικά ελεύθερες δε ως προς το πνεύμα του κειμένου. Η παρούσα μετάφραση φιλοδοξεί να μείνει πιστή στο κείμενο ασχέτως των ερμηνειών του.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Αλύτρωτες ψυχές
Πάλι για το θαύμα τής Λούλας Αναγνωστάκη
Από τις 4:00 στις 6:00
Θυμώνω εύκολα και τραγουδώ...
Αξίζει μεγαλύτερη προσοχή
Αφανής Αναγνώστης
Δυο-τρία πράγματα που έμαθα γι' αυτή
Κριτική βιβλίου
Η βελόνα και το πηγάδι
Το κλεμμένο παιδί
Μία Καρυάτις στο Δεκέμβρη του '44
Δεσποινίς ετών 60 με τα... τυχερά της
Η Αφρική του Μοράβια
Αποφεύγοντας την ομοιογενοποίηση του κειμένου
Με θέα το Σύμπαν
Ποιος μπορεί να πει με βεβαιότητα τι είναι σωστό και τι λάθος;
Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες
Προδημοσίευση
...Ιούς, Μανιούς, ίσως και Aqua Marina
Νερό
Άλλες ειδήσεις
Θεατρικό δρώμενο
22η έκθεση βιβλίου
Πολωνός ελαιοχρωματιστής
Περιοδικά
Ποντάρω μονάχα στο ακατόρθωτο