Έντυπη Έκδοση

Ιστορικά

  • ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

    Γιατί ηττήθηκαν οι Ελληνες από τους κεμαλικούς, το '22

    «...Ακόμα και σήμερα δεν έχει σιγάσει η διαμάχη γύρω από το ζήτημα γιατί οι ελληνικές δυνάμεις, που υπερτερούσαν αριθμητικά και δεν ήταν πολύ χειρότερα εξοπλισμένες από τα στρατεύματα του Κεμάλ, οδηγήθηκαν σ' αυτή την καταστροφική ήττα».
    DOUGLAS DAKIN
    («Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923», εκδ. ΜΙΕΤ)

    Από την απόβαση του ελληνικού ιππικού Από την απόβαση του ελληνικού ιππικού Η ήττα του ελληνικού στρατού τον Αύγουστο του 1922 από τους κεμαλικούς εθνικιστές έθεσε τέλος σε μια επώδυνη ιστορική διαδικασία, κατά την οποία η προνεοτερική, πολυεθνική, ισλαμική Οθωμανική Αυτοκρατορία παραχωρούσε τη θέση της στο έθνος-κράτος, στη νέα πολιτειακή μορφή που εμφανίστηκε στην ιστορία του ανθρώπου με το δυτικό Διαφωτισμό.

    Με την ελληνική ήττα στις 13 Αυγούστου (με το παλαιό ημερολόγιο), ο πολυεθνοτικός οθωμανικός χώρος μετατρεπόταν αποκλειστικλά σε μονοεθνικό τουρκικό. Οσοι από τις πολυάνθρωπες χριστιανικές κοινότητες (Ελληνες της Ανατολής, Αρμένιοι, Ασσυροχαλδαίοι) δεν εξοντώθηκαν, υποχρεώθηκαν να εκπατριστούν. Ενώ οι πολυεθνοτικοί και πολύγλωσσοι μουσουλμανικοί πληθυσμοί υποχρεώθηκαν από το νέο κράτος που δημιούργησε ο Μουσταφά Κεμάλ και οι Νεότουρκοι σύντροφοί του να μεταμορφωθούν σε εθνικά Τούρκους.

    Η ήττα των Ελλήνων -και συνακόλουθα και των Αρμενίων- υπήρξε η επιβράβευση της πολιτικής που είχε υιοθετήσει η ακροδεξιά τάση των Νεότουρκων (Τζεμάλ, Ενβέρ, Ταλαάτ) που είχε καταλάβει πραξικοπηματικά την εξουσία από το 1908. Παρ' ότι η διαδικασία δημιουργίας έθνους-κράτους ήταν βίαιη, όπως κάθε μορφή διοίκησης που εμπεριέχει την κυριαρχία επί ανόμοιων πληθυσμών, εν τούτοις με τους Νεότουρκους εμφανίστηκαν κάποια νέα χαρακτηριστικά. Η πρωτοτυπία των Νεότουρκων ήταν ότι για πρώτη φορά στα σύγχρονα χρόνια μια εξουσία, τελείως ψύχραιμα:

    Ελληνες πολίτες ..... Ελληνες πολίτες ..... * επιλέγει εξαρχής ρατσιστικά κριτήρια,

    * εντοπίζει και προγράφει τα θύματα,

    * διαμορφώνει και διαχέει στους υπόλοιπους μια ιδεολογία μίσους,

    * ακολουθεί μεθόδους κοινωνικού αποκλεισμού των στοχοποιημένων πληθυσμών,

    * συγκροτεί και οργανώνει σε ήρεμους καιρούς παρακρατικούς μηχανισμούς που θα αναλάβουν τη «βρομοδουλειά» όταν το επιτρέψουν οι γενικότερες συνθήκες.

    Αυτά ακριβώς έκαναν για πρώτη φορά στη σύγχρονη εποχή οι Τούρκοι εθνικιστές με τη βοήθεια των Γερμανών ιμπεριαλιστών και τα κορύφωσαν 20 χρόνια μετά οι ναζί.

    ...και στρατιώτες εκκενώνουν τη Μικρά Ασία ...και στρατιώτες εκκενώνουν τη Μικρά Ασία Ντόπιοι και ξένοι

    Ο Μουσταφά Κεμάλ θα εκφράσει αυτή την πολιτική μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, όταν θα συγκροτήσει το εθνικιστικό του μέτωπο, εκδιώκοντας σκληρά τους Οθωμανούς αντιπάλους του που αρνούνταν την εθνικιστική του ατζέντα, καθώς και τις μη τουρκικές μουσουλμανικές μειονότητες που προσπάθησαν να αρθρώσουν έναν αυτόνομο λόγο. Αφού εξόντωσε κάθε πραγματικό ή δυνητικό αντίπαλο εντός του μουσουλμανικού χώρου, προσπάθησε επιτυχημένα -παρ' ότι υπήρξε ένας αντικληρικαλιστής μεσοπολεμικός ακροδεξιός- να ενδυθεί το ρόλο του gazi, δηλαδή του ιερού πολεμιστή του Κορανίου, και να κηρύξει τζιχάντ, δηλαδή «ιερό πόλεμο κατά των απίστων».

    Η διαμόρφωση ενός αρνητικού σκηνικού σχετιζόταν με πλήθος παραγόντων, όπως: η εγκατάλειψη των Ελλήνων του Πόντου στη μοίρα τους από τις κυβερνήσεις του Λαϊκού Κόμματος, η άρνηση δημιουργίας ντόπιου μικρασιατικού στρατού τη στιγμή που άρχισαν να κυριαρχούν τάσεις αποχώρησης της Ελλάδας από τη Μικρά Ασία, η σύγκρουση στα υψηλά στρατιωτικά και πολιτικά κλιμάκια, η άρνηση του Ιωάννη Μεταξά να αναλάβει την αρχιστρατηγία του ελληνικού στρατού μετά την αποπομπή του Παπούλα, η ανάληψη της αρχιστρατηγίας από τον περιορισμένης ικανότητας Χατζηανέστη, η αποδυνάμωση του μετώπου λόγω της επιχείρησης κατάληψης της Κωνσταντινούπολης κ.λπ.

    Οι ανταποκρίσεις του Χέμινγουεϊ

    Η συντριβή των Ελλήνων τον Αύγουστο του 1922 και τα όσα τραγικά επακολούθησαν της νίκης των κεμαλικών δεν υπήρξαν ένα νομοτελειακό γεγονός, αλλά απόρροια της διαχείρισης μιας μοναδικής ευκαιρίας από τις ελλαδικές πολιτικές και στρατιωτικές ελίτ. Χαρακτηριστικά είναι τα όσα περιγράφει ο Αμερικανός συγγραφέας Ερνεστ Μίλερ Χέμινγουεϊ (Ernest Miller Hemingway), ο οποίος κάλυπτε δημοσιογραφικά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο.

    Οι ανταποκρίσεις είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Για την πολιτική των μοναρχικών και του Λαϊκού Κόμματος μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 έγραψε:

    «Οι Ελληνες ήταν πρώτης τάξεως πολεμιστές και, σίγουρα, κάμποσα σκαλοπάτια παραπάνω από το στρατό του Κεμάλ. Αυτή είναι η άποψη του Γουίταλ. Πιστεύει ότι οι τσολιάδες θα είχαν καταλάβει την Αγκυρα και θα είχαν τελειώσει τον πόλεμο αν δεν είχαν προδοθεί. Οταν ο Κωνσταντίνος ήρθε στην εξουσία, όλοι οι Ελληνες αξιωματικοί που ήταν σε επιτελικές θέσεις υποβαθμίστηκαν αμέσως σε χαμηλότερες θέσεις. Πολλοί απ' αυτούς είχαν πάρει τα γαλόνια τους με ανδραγαθήματα στο πεδίο της μάχης. Ηταν έξοχοι πολεμιστές και σπουδαίοι ηγέτες. Αυτό δεν εμπόδισε το κόμμα του Κωνσταντίνου να τους διώξει και να τους αντικαταστήσει με αξιωματικούς που δεν είχαν ακούσει ποτέ τους να πέφτει ούτε μία τουφεκιά. Αυτό είχε αποτέλεσμα να σπάσει το μέτωπο».

    Πάντως, μέχρι σήμερα όλα αυτά δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως. Στο ερώτημα που απασχολεί έως σήμερα ένα τμήμα της νεοελληνικής ιστορικής κοινότητας «ήταν "απελευθερωτικός" ο πόλεμος;» την απάντηση δίνει ο Τούρκος κοινωνικός επιστήμων και προοδευτικός διανοούμενος Attila Tuygan, ο οποίος γράφει στο κείμενό του «Γενοκτονία για τη "μητέρα-πατρίδα"», που συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο «Η Γενοκτονία στην Ανατολή. Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο έθνος-κράτος», που κυκλοφόρησε από την «Ελευθεροτυπία»:

    «...Ο ισχυρισμός ότι ο τουρκικός εθνικοαπελευθερωτικός πόλεμος δόθηκε κατά του ιμπεριαλισμού δεν θεμελιώνεται από πουθενά. Αντίθετα, όπως διαπιστώνει ο καθηγητής Taner Akcam, ο απελευθερωτικός πόλεμος "δεν δόθηκε κατά των εισβολέων αλλά κατά των μειονοτήτων". Τα Σωματεία Αμυνας-Δικαίου (Mudafai Hukut), που υπήρξαν η ατμομηχανή του "εθνικού αγώνα", ιδρύθηκαν καθαρά κατά της απειλής των Ρωμιών και των Αρμενίων. Στα πρώτα αυτά σωματεία που ιδρύθηκαν μετά από την ανακωχή του Μούδρου, τα τρία ήταν κατά των Αρμενίων και τα δύο κατά των Ρωμιών. Εξάλλου ο Μουσταφά Κεμάλ, τον Ιούλιο του 1919, όταν έστειλε την παραίτησή του από τη θέση του αξιωματικού στο σουλτάνο τόνιζε ανοιχτά τα εξής: "Η στρατιωτική μου ιδιότητα άρχισε να γίνεται εμπόδιο στον εθνικό αγώνα που ξεκινήσαμε για να σώσουμε την ιερή πατρίδα και το έθνος απ' τη διάσπαση και να μη θυσιάσουμε την πατρίδα στις επιδιώξεις των Ελλήνων και των Αρμενίων"».

    * Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας, μαθηματικός, http://kars1918.wordpress.com/

  • Πώς φτάσαμε στον ξεριζωμό

    Η ελληνική πολιτικοστρατιωτική εμπλοκή στη Μικρασία και η συμπαρομαρτούσα κοινωνικοπολιτική και οικονομική απίσχνανση των ομοεθνών πληθυσμών της Ιωνίας θα σηματοδοτήσει την απαρχή της γεωπολιτικής συρρίκνωσης του εξωελλαδικού Ελληνισμού και συνακόλουθα, κατά τον Γ. Κοντογιώργη, «θα σημάνει την οριστική μετάβαση του Ελληνισμού από το καθεστώς του έθνους-κοσμοσυστήματος στο έθνος-κράτος».

    Για μια σειρά από λόγους και αιτίες που συνέχονται με τη διαδικασία διαμόρφωσης και εφαρμογής της ελληνικής υψηλής στρατηγικής, δηλαδή της σύζευξης και χρήσης όλων των διαθέσιμων συντελεστών ισχύος του κράτους για την επίτευξη του/των προσδιορισμένου/ νων πολιτικού/ών στόχου/ων, η καταστροφική απόληξη του ελληνικού εγχειρήματος στην Ανατολία θα οδηγήσει στον ενταφιασμό της Μεγάλης Ιδέας και στην εξάλειψη του μείζονος Ελληνισμού της Μικράς Ασίας.

    Στο πλαίσιο αυτό και με γνώμονα τα προσδιοριστικά κριτήρια της στρατηγικής ανάλυσης, θα πραγματωθεί συγκριτικά και διαλεκτικά μια αξιολογικά ουδέτερη περιγραφική ανάλυση των αιτίων της ήττας στη Μικρά Ασία, τα οποία εντοπίζονται κυρίως στο εσωτερικό μέτωπο χωρίς ωστόσο να παροραθούν οι περιορισμοί και οι ευκαιρίες του διεθνούς συστήματος.

    Προσκλήσεις και προκλήσεις

    Εκκινώντας από την ιστορική απόφαση του Ελ. Βενιζέλου για την πολιτικοστρατιωτική εμπλοκή της Ελλάδας στην Ιωνία δύναται να υποστηριχθεί ότι η εν λόγω υψηλή στρατηγική συναρμόσθηκε (κατά μείζονα βαθμό) με τις γεωπολιτικές και γεωστρατηγικές μεταβλητές του εξωτερικού περιβάλλοντος, με απότοκο την ανάσχεση των άμεσων εξωτερικών απειλών και την αξιοποίηση των παράθυρων ευκαιρίας. Συγκεκριμένα, η αποδοχή της διασυμμαχικής πρόσκλησης/πρόκλησης για την αποστολή ελληνικού στρατού στη Σμύρνη (Μάιος 1919) αποσκοπούσε στην αξιοποίηση του αναφυόμενου παραθύρου ευκαιρίας στην Ανατολία, λόγω της οριστικής αποδιάρθρωσης-διαμελισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ταυτόχρονα στην ανάσχεση της άμεσης εξωτερικής απειλής, απότοκους της αποβίβασης ιταλικών στρατευμάτων στην Αττάλεια (Μάρτιος 1919) για τη δημιουργία εδαφικών τετελεσμένων.

    Τοιουτοτρόπως καθίσταται πρόδηλη η στρατηγική ανεπάρκεια των μετανοεμβριανών ελληνικών κυβερνήσεων για το σχεδιασμό-εφαρμογή ενός συγκροτημένου εθνικού προτάγματος υψηλής στρατηγικής, συναρμοσμένου με τις επιταγές του εξωτερικού και του εσωτερικού περιβάλλοντος.

    Ειδικότερα, η προβλεπόμενη αδυναμία της μετανοεμβριανής κυβέρνησης στις άμεσες εξωτερικές απειλές -π.χ. το τελεσίγραφο των συμμαχικών δυνάμεων για το ζήτημα της επανόδου του βασιλιά Κωνσταντίνου- επιτάχυνε την αναφαινόμενη αλλαγή στις ισορροπίες ισχύος-συμφερόντων στην Ανατολία. Παρεπόμενο ήταν η εξωτερική οικονομικοστρατιωτική -Γαλλοκεμαλική, Ιταλοκεμαλική και Ρωσοκεμαλική συνθήκη- και πολιτικοδιπλωματική ενίσχυση (διεθνής αναγνώριση) της κεμαλικής κυβέρνησης.

    Συνακόλουθα, οι μετανοεμβριανές ελληνικές κυβερνήσεις απώλεσαν τη δυνατότητα αξιοποίησης μιας σειράς παραθύρων ευκαιρίας, όπως ήταν:

    1 Η σύμπηξη ενός πλαισίου πελατειακών σχέσεων με τις συμμαχικές δυνάμεις (κυρίως με τη Μεγάλη Βρετανία) για την πρόσκτηση των ικανών και αναγκαίων συντελεστών ισχύος -οικονομική, στρατιωτική, διπλωματική.

    2 Η αποδοχή των προτάσεων της Διασκέψεως του Λονδίνου (Μάρτιος - Ιούνιος 1921) για τη διαμεσολάβηση των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων μερών, γεγονός που θα νομιμοποιούσε διεθνώς την ελληνική υψηλή στρατηγική ως σύννομη με τις επικρατούσες διεθνείς ηθικοκανονιστικές αρχές -π.χ. η διακήρυξη των δεκατεσσάρων σημείων του Αμερικανού προέδρου Ουίλσον.

    3 Ανάλογη κατάσταση παρατηρείται και στο επίπεδο της εσωτερικής πολιτικής λόγω του υψηλού πολιτικοκοινωνικού και οικονομικοστρατιωτικού κόστους που ενείχε η αποκλειστική εφαρμογή μιας επιθετικής στρατιωτικής στρατηγικής για την επιβολή της ελληνικής πολιτικής βουλήσεως στην κεμαλική κυβέρνηση. Παρεπόμενο ήταν η δημιουργία επαναστατικού κινήματος στους κόλπους του ελληνικού στρατού με στόχο την ανατροπή της αντιβενιζελικής κυβέρνησης και την εκθρόνιση του βασιλιά Κωνσταντίνου.

    Εξίσου σημαίνουσα παράμετρος για την έκβαση του πολιτικοστρατιωτικού εγχειρήματος ήταν η ανεπιτυχής εφαρμογή της ελληνικής διπλωματικής στρατηγικής λόγω της εσωτερικής της υπονόμευσης από την πολιτική πράξη της μετανοεμβριανής κυβέρνησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η απόφαση των μετανοεμβριανών κυβερνήσεων για συμμετοχή στη συμμαχική διάσκεψη του Λονδίνου (Φεβρουάριος - Μάρτιος 1921) παράλληλα με τη χρήση στρατιωτικής ισχύος (Μάρτιος 1921) για τη δημιουργία εδαφικών τετελεσμένων.

    Η αδυναμία της ελληνικής διπλωματίας ήταν επακόλουθο της πολιτικοστρατηγικής ανικανότητας της μετανοεμβριανής κυβέρνησης να συνυφάνει τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα με όρους ισχύος, αποκτώντας την ικανότητα διεξαγωγής ισόρροπων πολιτικών διαπραγματεύσεων.

    Στρατηγικές άνω και κάτω

    Ποιο ήταν όμως το μέτρο αποτελεσματικότητας της υψηλής στρατηγικής του Ε. Βενιζέλου; Η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα συνυφαίνεται, πρώτον, με το εάν και σε ποιο βαθμό αναφύονταν οι προϋποτιθέμενες συνθήκες για την ανάληψη του μικρασιατικού εγχειρήματος και, δεύτερον, με την πραγμάτωση των ικανών και αναγκαίων προπαρασκευαστικών, πολιτικοστρατηγικών ενεργειών για την επιτυχή διεξαγωγή της μικρασιατικής επιχείρησης.

    Συντομογραφικά δύναται να υποστηριχθεί ότι ο βαθμός αποτελεσματικότητας της υψηλής στρατηγικής του Ελληνα πρωθυπουργού, κρινόμενος εκ του προσωρινού και τυπικού αποτελέσματος της υπογραφής της Συνθήκης των Σεβρών με την οποία εδημιουργείτο (έστω και στα χαρτιά) η Μεγάλη Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών, ήταν υψηλός.

    Αντίστροφα το μέτρο αποτελεσματικότητας της υψηλής στρατηγικής των μετανοεμβριανών κυβερνήσεων ήταν ισχνό. Η ολοκληρωτική εξάντληση των οικονομικών πόρων και του έμψυχου δυναμικού της Ελλάδας και η υποπλασία της υψηλής της στρατηγικής υπονόμευσαν την εσωτερική νομιμοποίηση του στρατιωτικού εγχειρήματος στην Ανατολία. Συγκεκριμένα, το απόλυτο στρατιωτικό κόστος για την περίοδο 1921-1922 ανέρχεται στους 20.800 νεκρούς, 46.700 τραυματίες και αποβιώσαντες και 18.000 αγνοουμένους.

    Ακολούθως η οικονομική εξουθένωση του ελληνικού κράτους αντικατοπτρίζεται στην προοδευτική αύξηση των επιμελητειακών αναγκών της Ελληνικής Στρατιάς και στην υπέρμετρη αύξηση του δημόσιου χρέους. Συνεπακόλουθα, τα διαφυγόντα κέρδη της υψηλής στρατηγικής των μετανοεμβριανών κυβερνήσεων αποκρυσταλλώνονται στην ολική επαναφορά του status quo ante (αναθεώρηση των όρων της Συνθήκης των Σεβρών) και στην αποσάθρωση της πολιτικής και στρατιωτικής της διάστασης με απότοκο τη γεωγραφική, πολιτικοοικονομική και στρατηγική συρρίκνωση του ρόλου και της θέσης της Ελλάδας στο περιφερειακό υποσύστημα των Βαλκανίων.

    Κόστος μη αντιστρέψιμο

    Καταλήγοντας, η περιπτωσιολογική μελέτη της Μικρασιατικής εμπλοκής αναδεικνύει τον υψηλό βαθμό προσαρμοστικότητας, αποτελεσματικότητας και το χαμηλό βαθμό τρωτότητας της υψηλής στρατηγικής του Ε. Βενιζέλου. Το διατακτικό της εξέλιξης αυτής ανάγεται στην αγαστή συνέργεια των αλληλοτροφοδοτούμενων και αλληλοϋποστηριζόμενων εσωτερικών της διαστάσεων.

    Δηλαδή ο Ελληνας πρωθυπουργός, συνωθούμενος από τον αέναο εθνικό στόχο της Μεγάλης Ιδέας, προέβη μέσω της αξιοποίησης και της μεθοδικής λειτουργίας των συντελεστών εσωτερικής/εξωτερικής ισχύος στη συνεργατική χρήση και συνύφανση των εναλλακτικών όψεων της ελληνικής υψηλής στρατηγικής, με τις επικρατούσες διεθνείς αξίες και τις πολιτικές προτεραιότητες των Μεγάλων Δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ).

    Στον αντίποδα, οι μετανοεμβριανές κυβερνήσεις δεν κατόρθωσαν να επιτύχουν την αναγκαία συνύφανση και αλληλοϋποστηρικτική λειτουργία των εναλλακτικών διαστάσεων της υψηλής τους στρατηγικής, με παρεπόμενο την αλληλοϋπονόμευση και αλληλοεξουδετέρωση της λειτουργικής τους αποτελεσματικότητας.

    Κατά τούτο, η ανάληψη ενός μακροχρόνιου στρατιωτικού εγχειρήματος υπό την απουσία συντελεστών εξωτερικής εξισορρόπησης, για την πραγμάτωση ενός απονομιμοποιημένου εσωτερικά και εξωτερικά πολιτικού στόχου (παγίωση των εδαφικών τετελεσμένων) έναντι ενός μεθοδικά οργανωμένου κοινωνικοπολιτικά και οικονομικοστρατιωτικά συγκροτημένου αντιπάλου (κεμαλική κυβέρνηση) δημιουργούσε ένα αναντίστρεπτο και ευμέγεθες οικονομικοστρατιωτικό και πολιτικοκοινωνικό κόστος για την Ελλάδα.

    * Λέκτορας στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιά

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Επιστήμη & Τεχνολογία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Επιστήμη & Τεχνολογία της έντυπης έκδοσης
Συνεντεύξεις
«Δεν γνωρίζω ποιος είναι ο αριστερός»
Βιοτεχνολογία
ΣΠΙΡΟΥΛΙΝΑ Σήμερα στα φαρμακεία, αύριο και στα βενζινάδικα
Τεχνολογία / Εφαρμογές
Οι μεσάζοντες ροκανίζουν τα κέρδη του Android
Διαχείριση απορριμμάτων
Ζωή από τα σκουπίδια