Έντυπη Έκδοση

ΡΟΥΑΝΤΑ - 15 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ

Τζόναθαν Τοργκόβνικ «Η κληρονομιά της γενοκτονίας δεν θα σβήσει ποτέ»

«Αυτά τα παιδιά γεννήθηκαν όταν ο κόσμος κοίταζε από την άλλη μεριά και κανείς δεν ερχόταν να μας βοηθήσει» είπε στον Τζόναθαν Τοργκόβνικ μία από τις χιλιάδες γυναίκες της Ρουάντα που έμειναν έγκυοι από τους βιαστές τους. Με αφορμή τη συμπλήρωση δεκαπέντε χρόνων από τη γενοκτονία των Τούτσι, ο βραβευμένος φωτοειδησεογράφος παρουσιάζει τις «Σκόπιμες Συνέπειες» - μια έκθεση που φέρνει στο φως την αποσιωπημένη κληρονομιά της γενοκτονίας.

«Αυτό το πρότζεκτ άλλαξε τη ζωή μου, ήταν αναπόφευκτο», λέει ο Τοργκόβνικ, που εργαζόταν επί δύο χρόνια για τις «Σκόπιμες Συνέπειες» «Αυτό το πρότζεκτ άλλαξε τη ζωή μου, ήταν αναπόφευκτο», λέει ο Τοργκόβνικ, που εργαζόταν επί δύο χρόνια για τις «Σκόπιμες Συνέπειες» «Η οικογένεια της κόρης μου σκότωσε τους συγγενείς μου.... Οταν τη βλέπω, θυμάμαι τον βιασμό. Τον πρώτο βιασμό, και τον δεύτερο βιασμό και όλους τους βιασμούς που ακολούθησαν, όλους τους συνδέω με αυτήν. Δεν μπορώ να πω ότι την αγαπάω, αλλά δεν μπορώ και να πω ότι τη μισώ», ομολογεί η Μαρί, μιλώντας στον Τζόναθαν Τοργκόβνικ για την τραγική τροπή που πήρε η ζωή της μετά τη γενοκτονία. Ο 39χρονος Ισραηλινός, που ζει κι εργάζεται στη Νέα Υόρκη, χρειάστηκε δύο χρόνια για να συγκεντρώσει τις μαρτυρίες τριάντα γυναικών που μεγαλώνουν τα παιδιά των ανθρώπων που τις βασάνισαν, τις βίασαν και δολοφόνησαν τις οικογένειές τους - τα δικά τους παιδιά.

Ανάμεσα στον Απρίλιο και τον Ιούνιο του 1994, 800.000 άνθρωποι -στη συντριπτική τους πλειονότητα μέλη της φυλής των Τούτσι- δολοφονήθηκαν με ασύλληπτη αγριότητα από τους αντάρτες Χούτου. Αφορμή ήταν η πτώση του αεροσκάφους στο οποίο επέβαινε ο πρόεδρος της Ρουάντα. Σχεδόν όλοι οι Χούτου συμμετείχαν στη γενοκτονία -αν κάποιος δεν δολοφόνησε, τότε έκαψε σπίτια, αν δεν έκαψε σπίτια, βίασε, αν δεν βίασε, κατέδωσε τους γείτονές του στους αντάρτες. Επί εκατό ημέρες, η διεθνής κοινότητα παρακολουθούσε άπραγη το μακελειό.

«Πες στον κόσμο ότι η κληρονομιά της γενοκτονίας δεν θα σβήσει ποτέ», είπε μία από τις μητέρες στον Τοργκόβνικ, που αυτές τις ημέρες παρουσιάζει στη Νέα Υόρκη τα πορτρέτα και τις μαρτυρίες που κατέγραψε. Μέσω της έκθεσης και της ομώνυμης έκδοσης που πρόκειται να κυκλοφορήσει τον Μάιο, ο Τοργκόβνικ ελπίζει να κάνει γνωστή τη δράση τού Foundation Rwanda, ενός ιδρύματος που έχει αποστολή να βοηθήσει αυτά τα παιδιά, που γεννήθηκαν μέσα σε ανείπωτο πόνο. «Αυτό το πρότζεκτ μού άλλαξε τη ζωή. Συναισθηματικά ήταν εξουθενωτικό. Να ακούω όσα υπέστησαν αυτές οι γυναίκες, και να βλέπω τα τεράστια προβλήματα που αντιμετωπίζουν τόσα χρόνια μετά... Για πολύ καιρό αφού είχα γυρίσει από τη Ρουάντα, ξυπνούσα μέσα στη νύχτα από τρομερούς εφιάλτες», λέει. «Αλλά δεν θέλω να λέω ανοησίες -αυτές που υπέφεραν είναι οι γυναίκες».

Πώς μπήκαν στη ζωή σας αυτές οι γυναίκες;

«Το 2006, μαζί με έναν συντάκτη του Newsweek ταξιδέψαμε σε πολλές αφρικανικές χώρες, για ένα θεματικό τεύχος για τα 25 χρόνια από την πρώτη καταγεγραμμένη περίπτωση ασθενούς με AIDS. Στη Ρουάντα, ο δημοσιογράφος ήθελε να ερευνήσει πώς ο ιός είχε χρησιμοποιηθεί σαν όπλο στη διάρκεια της γενοκτονίας. Κατάφερε λοιπόν να έρθει σε επαφή με μια γυναίκα που είχε κολλήσει τον ιό από τους βιαστές της. Η Μάργκαρετ μας άνοιξε την καρδιά της. Μας αφηγήθηκε με λεπτομέρειες πώς την χτύπαγαν, πώς σκότωσαν την οικογένειά της, πώς την βίασαν ξανά και ξανά... και πώς αργότερα έμαθε ότι της είχαν μεταδώσει τον ιό. Ηταν η πιο δύσκολη συνέντευξη που έχω παρακολουθήσει στη ζωή μου. Κανείς μας δεν μπορούσε να συγκρατήσει τα δάκρυά του.

Προς το τέλος είπε ότι είχε μείνει έγκυος κι είχε γεννήσει ένα γιο. Τότε αναρωτήθηκα πόσες γυναίκες θα είχαν βρεθεί σε αυτή τη θέση -πόσες ζωές πρέπει να είχαν έρθει στον κόσμο με αυτό το φοβερό τρόπο. Μέσω μιας τοπικής ΜΚΟ έμαθα πως είναι περίπου 20.000 παιδιά - μια ολόκληρη γενιά από σημερινούς εφήβους της Ρουάντα. Δεν μπορούσα να το βγάλω από το μυαλό μου, οπότε αποφάσισα να επιστρέψω για ένα προσωπικό πρότζεκτ αυτή τη φορά. Ηθελα να βρω γυναίκες πρόθυμες να μιλήσουν και να φωτογραφηθούν με τα παιδιά τους, για να προσπαθήσω να φέρω στο φως αυτή την κληρονομιά της γενοκτονίας».

Οι αντάρτες Χούτου μετέδιδαν τον ιό στις γυναίκες των Τούτσι βάσει σχεδίου;

«Υπάρχουν πολλές μαρτυρίες σύμφωνα με τις οποίες αρχηγοί των ανταρτών ξεχώριζαν εκείνους που γνώριζαν ότι είναι φορείς και τους έδιναν εντολή να βιάζουν τα κορίτσια και να τα αφήνουν να ζήσουν, ώστε να έχουν μετά μια μαρτυρική ζωή. Αφού πρώτα σκότωναν τις οικογένειές τους... Γι' αυτό και έδωσα στο πρότζεκτ τον τίτλο "Σκόπιμες Συνέπειες". Ηξεραν τι θα τους συνέβαινε... Βέβαια, σίγουρα υπήρχαν και πολλοί Χούτου που δεν γνώριζαν την κατάσταση της υγείας τους. Πάντως, οι περισσότερες από τις μισές γυναίκες που μου μίλησαν είναι σήμερα φορείς».

Φαντάζομαι πως στην περίπτωση μιας γυναίκας Τούτσι που μεγαλώνει το παιδί του Χούτου βιαστή της, το κοινωνικό στίγμα θα είναι δυσβάσταχτο. Οι γυναίκες μιλάνε ανοιχτά;

«Στάθηκε εξαιρετικά δύσκολο να τις εντοπίσω και να τις προσεγγίσω, γιατί βεβαίως κρύβουν την αλήθεια. Το στίγμα είναι τεράστιο. Γι' αυτό, κάθε φορά που κατάφερνα να συναντηθώ με μια γυναίκα, της εξηγούσα πως η πρόθεσή μου ήταν να βγάλω τις ιστορίες της έξω από τη Ρουάντα. Και τις διαβεβαίωσα πως δεν θα αποκαλύψω τα πραγματικά τους ονόματα. Για τις περισσότερες γυναίκες, ήταν η πρώτη φορά που έλεγαν την ιστορία σε οποιονδήποτε. Ξέρετε, αισθάνονταν ένα είδος δικαίωσης που κάποιος ήθελε να τις ακούσει. "Νομίζαμε πως ο κόσμος μάς ξέχασε", μου έλεγαν. "Κανείς δεν ενδιαφέρεται να μας μιλήσει, κανείς δεν θέλει να μας ξέρει"».

Υποθέτω πως οι περισσότερες έχουν χάσει τους δικούς τους στη γενοκτονία. Εκείνες, όμως, που έχουν συγγενείς ζωντανούς, βασίζονται στη βοήθειά τους;

«Η θλιβερή απάντηση είναι ότι οι περισσότερες οικογένειες τις έχουν απορρίψει, εξαιτίας των παιδιών. Αυτά τα φτωχά κορίτσια όχι μόνο έπεσαν θύματα μαζικών βιασμών, αλλά σήμερα δεν έχουν και καμιά ηθική ή υλική βοήθεια από τους δικούς τους. Μια από τις γυναίκες μού έλεγε ότι έχει έναν θείο που γλίτωσε από τη γενοκτονία. Οταν πήγε να του ζητήσει βοήθεια, εκείνος της είπε ότι θα την έπαιρνε στο σπίτι του αλλά χωρίς το παιδί. "Ο πατέρας του παιδιού σου δολοφόνησε την οικογένειά μου. Πώς μπορώ να βάλω αυτό το παιδί στο σπίτι μου;" - αυτό της είπε. Οι γυναίκες με τις οποίες μίλησα ζούσαν όλες απομονωμένες από γνωστούς και συγγενείς, μακριά από τα χωριά τους. Και ας λάβουμε υπόψη ότι αυτό έχει αποτέλεσμα να υποφέρουν κι από τρομερή φτώχεια -μία ακόμη από τις συνέπειες της κακοποίησής τους».

Τα παιδιά γνωρίζουν την αλήθεια για την ταυτότητά τους;

«Καμία από τις μητέρες δεν έχει πει την αλήθεια στο παιδί της, κάτι που μου φαίνεται πολύ ενδιαφέρον. Θεωρητικά, λοιπόν, δεν ξέρουν. Νομίζω, όμως, πως έχουν ισχυρές υποψίες. Φανταστείτε μια γυναίκα που ζει μακριά από το χωριό της και μεγαλώνει μόνη της ένα παιδί γύρω στα 14, το οποίο μοιάζει με μίξη Χούτου με Τούτσι -οι Τούτσι είναι πιο ψηλοί, πιο λιγνοί, με λεπτά χαρακτηριστικά. Δεν είναι δύσκολο για τους ανθρώπους στο χωριό να βγάλουν συμπεράσματα. Κι έτσι, το παιδί πάει μια μέρα κλαίγοντας στη μητέρα του και λέει: "Μαμά, στο σχολείο λένε πως ο πατέρας μου ήταν αντάρτης". Η γυναίκα το αρνείται, επιμένοντας ότι ο άνδρας της σκοτώθηκε στη γενοκτονία».

Οι γυναίκες σάς μίλησαν για τα δικά τους αισθήματα απέναντι στα παιδιά;

«Οι περισσότερες λένε ότι δεν τα αγαπούν. Κάθε μέρα βλέπουν ένα παιδί που τους θυμίζει την οικογένεια που έχασαν, τον τρόμο, την οδύνη, την ταπείνωση... Ενα παιδί του οποίου η ύπαρξη οφείλεται σε εκείνο το μαρτύριο... Είναι τρομακτικά σκληρό και χρειάζονται πολύ εντατική ψυχοθεραπεία για να μπορέσουν να αποδεχτούν τα παιδιά τους εκατό τοις εκατό.

Κάποιες λένε πως δεν είναι σίγουρες για τα αισθήματά τους. Λίγες λένε ότι "Αυτό το παιδί είναι η μοναδική οικογένεια που μου απέμεινε". Μερικές από τις γυναίκες τα αντιμετωπίζουν σαν αδέλφια, όχι σαν παιδιά τους - αυτό με παραξένεψε, το σκέφτομαι. Είναι αφάνταστα περίπλοκες σχέσεις.

Αλλά να πω τη γνώμη μου; Δεν είναι δική μου δουλειά να βγάζω συμπεράσματα όταν μια γυναίκα επιμένει πως δεν αγαπάει το παιδί της -δεν μπορώ να λέω πως δεν το εννοεί ούτε να την κρίνω- αλλά η προσωπική μου εκτίμηση είναι πως όλες, χωρίς εξαίρεση, τα αγαπούν πολύ. Αλλά τους είναι δύσκολο να το παραδεχτούν, ακόμη και στους εαυτούς τους... Ομως αν δεν αγαπούσαν τα παιδιά τους, δεν θα τα είχαν κοντά τους. Σχεδόν όλες είπαν ότι όταν κατάλαβαν πως κυοφορούσαν το παιδί του βιαστή τους, σκέφτηκαν να αυτοκτονήσουν. Αλλά επειδή δεν έβρισκαν, λένε, το κουράγιο να το κάνουν, σκέφτονταν να σκοτώσουν ή να εγκαταλείψουν το μωρό μόλις θα γεννιόταν. Από τις γυναίκες που μου μίλησαν, καμία δεν το έκανε. Αλλά δεν μπορούμε να ξέρουμε και δεν θα μάθουμε ποτέ πόσες τελικά αυτοκτόνησαν. Ή πόσες εγκατέλειψαν νεογέννητα παιδιά».

Στο πλαίσιο της πολιτικής της εθνικής συμφιλίωσης, έχουν αφεθεί ελεύθεροι όσοι αντάρτες ομολόγησαν την ενοχή τους αλλά δεν είχαν ηγετικό ρόλο στη γενοκτονία. Οι γυναίκες μιλούν για συγχώρεση και συμφιλίωση;

«Επιφανειακά υπάρχει μεγάλη ηρεμία στη χώρα. Αν πας στη Ρουάντα θα έχεις την εντύπωση πως όλα κυλούν κανονικά. Ο πρόεδρος λέει -και κατά κάποιον τρόπο έχει ένα δίκιο- πως δεν μπορεί να βάλει στη φυλακή ολόκληρη τη χώρα. Προσπαθούν να βρουν έναν τρόπο για να χτίσουν το μέλλον, να βρουν έναν τρόπο να συγχωρέσουν... Αλλά πώς να συγχωρέσεις; Οι περισσότερες γυναίκες λένε πως "Τους συγχωρώ γιατί ήταν κτήνη, δεν ήταν άνθρωποι". Εχω την εντύπωση ότι για να μπορέσουν να αντέξουν, πείθουν τους εαυτούς τους ότι εκείνοι που τις βασάνισαν είχαν χάσει την ανθρώπινη υπόσταση».

Η διεθνής κοινότητα μοιάζει να πήρε το μάθημα της Ρουάντα;

«Δεν νομίζω. Δεν βλέπω καμιά ένδειξη πως Αμερικανοί και Ευρωπαίοι κάνουν σοβαρά βήματα για να σταματήσουν τα μαζικά εγκλήματα στην Αφρική. Στη Ρουάντα το μακελειό κράτησε εκατό ημέρες. Στο Νταρφούρ συνεχίζεται εδώ και χρόνια. Επειτα, κοιτάξτε το Κονγκό. Οι ίδιοι άνδρες που βίαζαν μαζικά τις γυναίκες Τούτσι στη Ρουάντα, είναι σήμερα στο Κονγκό και διαπράττουν εκεί το ίδιο έγκλημα σε μαζική κλίμακα -χιλιάδες γυναίκες υφίστανται μαζικούς βιασμούς από τους αντάρτες Χούτου που έχουν καταφύγει στη χώρα. Και δεν γίνεται τίποτε. Δεν είμαι αισιόδοξος, λοιπόν. Πώς θα μπορούσα να είμαι;» *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Στη στήλη
Βίοι και Πολιτείες
Για το ίδιο θέμα
Σε 30 χρόνια κάθειρξη καταδικάστηκε ο πρώην αρχηγός του στρατού της Ρουάντα Ογκιστέν Μπιζιμούνγκου
Εκπαιδεύοντας τη διεθνή κοινότητα
Foundation Rwanda - «Αν κρατήσω το παιδί στο σχολείο, ίσως τα βγάλει πέρα στη ζωή του»
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Άλλες ειδήσεις
Οι νέοι ηθοποιοί δεν έχουν τη σπιρτάδα των παλιών
Οι Ινδοί ξανάρχονται
«Σήμερα μπερδεύουν το διαμάντι με το γυαλί»
Πέρα από τις στέγες στον ήλιο
Με θαυμασμό και φθόνο
Πέντε σάουντρακ για Οσκαρ
Ο Ινδός, ο Ελληνας και οι άλλοι
Δεν θέλω να παίζω τον χαβαλέ, που λέει αστειάκια
Μπολερό με τον θάνατο στη Λισαβόνα
Ο γνήσιος πόνος ξανακάνει τη ζωή πραγματική
Σαν άλλος Λιρ μέσα στο χιόνι
Από τον πρωθυπουργό μέχρι τον δήμαρχο, όλοι ένα ρόλο υποδύονται
Ο,τι έμεινε ατόφιο...