Έντυπη Έκδοση

Η ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΤΕΩΡΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ

Σαν βγεις στον πηγαιμό για την τριτοβάθμια εκπαίδευση

Το ζήτημα της πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση αποτελούσε ανέκαθεν την αιχμή του δόρατος στην υπόθεση του εκπαιδευτικού μας συστήματος, αφού η απόκτηση ή μη ενός πτυχίου συνδεόταν με την άσκηση επαγγελματικών ρόλων, με την απόλαυση υψηλού κοινωνικού γοήτρου, με την ανοδική κοινωνική κινητικότητα για τα χαμηλά κυρίως κοινωνικά στρώματα.

Η «επιτυχία» στο Πανεπιστήμιο

Παραδοσιακά, η είσοδος σε κάποια σχολή της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σηματοδοτούσε ένα διττό σκοπό: α) για τα κυρίαρχα κοινωνικά στρώματα σήμαινε την επιβεβαίωση της συμβολικής τους ηγεμονίας στον χώρο των πνευματικών αγαθών και κατ' επέκταση και των επαγγελματικών ρόλων, β) για τα χαμηλά και μεσαία σήμαινε το «σπάσιμο» του φράγματος στην απόκτηση επαγγελματικών δικαιωμάτων και την απόκτηση υψηλού status στην κοινωνική ζωή.

Αναμφίβολα, όλες οι μέχρι σήμερα εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, σε επίπεδο διακηρύξεων, έθεταν ως κυρίαρχο το ζήτημα των ίσων ευκαιριών στην πρόσβαση με εγγύηση το αδιάβλητο των εξετάσεων και την αξιοκρατία. Εκ πρώτης όψεως, η κατάκτηση αυτή ικανοποιεί ακόμα και σήμερα το κοινό αίσθημα, με τη μόνη διαφορά ότι στις μέρες μας έχουν συντελεστεί ορισμένες κομβικές αλλαγές που αναιρούν την ουσία της αξίας της μαζικής πρόσβασης στο αγαθό του πανεπιστημίου.

Ο ταξικός χαρακτήρας της εκπαίδευσης δεν σταματάει στο πτυχίο

Πέρα από το υπαρκτό πρόβλημα των ανισοτήτων στην εκπαίδευση και στην πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, η απόκτηση ενός πτυχίου σήμερα δεν θυμίζει σε τίποτα αυτό που συνέβαινε 3 δεκαετίες πριν. Ειδικότερα:

α) Δεν εξασφαλίζει την πρόσβαση στην απασχόληση με τον τρόπο που συνέβαινε στο παρελθόν.

β) Δεν αναιρεί τον ταξικό χαρακτήρα που διέπει τη διαδικασία εύρεσης εργασίας, αφού η άσκηση επαγγελματικών ρόλων και η κατάληψη κοινωνικών θέσεων γοήτρου συνυφαίνονται με τον οικογενειακό και κοινωνικό «βιόκοσμο» του καθενός.

γ) Η πραγματοποίηση μεταπτυχιακών, ακόμα και μεταδιδακτορικών σπουδών, μαζί με τη γνώση 2 ή 3 ξένων γλωσσών, σηκώνουν τον πήχη ακόμα πιο ψηλά για εκείνους που παλεύουν να κάνουν το άλμα.

δ) Στην αρένα της «ελεύθερης» αγοράς εργασίας, πέρα από την απόκτηση ενός πτυχίου, αυξανόμενο σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η επωνυμία του πανεπιστημίου που το χορήγησε, η χώρα προέλευσης, η θέση του ιδρύματος στη λίστα κατάταξης των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων κ.λπ.

Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι τα κριτήρια, που φιλτράρουν την κοινωνική και ταξική αναπαραγωγή μέσω των εκπαιδευτικών μηχανισμών, συνεχίζουν με σθένος να προσδιορίζουν τις «κοινωνικές ιεραρχήσεις» υψώνοντας διαρκώς τείχη ανάμεσα σε έχοντες και μη έχοντες, σε προνομιούχους και μη.

Μεταρρύθμιση από το εξεταστικό: χτίζοντας ένα σπίτι από τη σκεπή

Παρά την κοινωνική ματαίωση για γνήσια ισοτιμία στην πρόσβαση, αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να εγκαταλειφθεί κάθε προσπάθεια άμβλυνσης των αντιθέσεων και των δυσλειτουργιών. Κάτι όμως που εδώ και δεκαετίες δεν φαίνεται να έχει κατανοηθεί από τις πολιτικές ηγεσίες είναι ότι ακόμα και το τελειότερο σύστημα πρόσβασης σε επίπεδο τεχνικής να δημιουργήσουμε, αν οι μεταρρυθμίσεις δεν συνδεθούν με τομές και ριζικές αλλαγές στην ουσία της εκπαίδευσης, τίποτα δεν πρόκειται να ευδοκιμήσει και να αποδώσει καρπούς. Αυτό σε επίπεδο εκπαιδευτικής πολιτικής μεταφράζεται σε δομικές αλλαγές, που επιβάλλεται να αρχίζουν από το επίπεδο της προσχολικής ηλικίας και του δημοτικού σχολείου και να συνεχίζουν μέχρι το επίπεδο της διά βίου εκπαίδευσης. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι απαιτείται η ριζική διαρκής μεταρρύθμιση όλων εκείνων των συστατικών που συναπαρτίζουν τον πυρήνα του σχολείου: αναλυτικά προγράμματα, σχολικά εγχειρίδια, διδακτική μεθοδολογία, κριτήρια και κουλτούρα αξιολόγησης των μαθητών, διάρθρωση του ωρολογίου προγράμματος, φιλοσοφία της εκπαιδευτικής πράξης, εκπαιδευτικές νοοτροπίες και στερεότυπα, κουλτούρα της σχολικής ζωής, μοντέλο διοίκησης και οργάνωσης των σχολικών μονάδων, παιδαγωγικές αντιλήψεις, επαγγελματική και επιστημονική ταυτότητα των εκπαιδευτικών, «χωροταξία» και περιβάλλον των σχολικών κτιρίων και αιθουσών.

Το μωσαϊκό του εξεταστικού στις χώρες της Ε.Ε.

Από τη μελέτη στοιχειών του δικτύου Eurydice και του ΟΟΣΑ στις χώρες της Ε.Ε. δεν διαπιστώνεται αυστηρή τυποποίηση και σαφής διαχωρισμός των συστημάτων πρόσβασης. Αντίθετα, παρουσιάζεται ένας συνδυασμός πρακτικών και επιμειξίες στοιχείων, όπως:

* Εξετάσεις που δίνονται στο σύνολο των μαθημάτων του Λυκείου ή σε προπαρασκευαστικό επίπεδο για την απόκτηση ενός απολυτηρίου - διπλώματος (Baccalaureate) βάσει του οποίου γίνεται η εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

* Εξετάσεις σε καθορισμένα μαθήματα, τα οποία ζητούνται από τα τμήματα και τις σχολές και είναι άμεσα σχετιζόμενα με το περιεχόμενο των σπουδών.

* Συνδυασμός των βαθμών του Λυκείου ή προπαρασκευαστικών μαθημάτων ανάλογα με τις απαιτήσεις των ιδρυμάτων.

* Κλειστός αριθμός υποψηφίων και καθορισμός του σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο ή ανάλογα με τις ανάγκες και τις δυνατότητες των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων (σε σχολές υψηλού επιπέδου με ισχυρό επαγγελματικό αντίκρισμα παρατηρούνται αυστηρότερα και πιο ανταγωνιστικά κριτήρια).

* Πλήρης, σχετική ή καθόλου αυτονομία των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων να επιλέγουν τους φοιτητές τους βάσει των κριτηρίων που αυτά θέτουν.

Οι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί στην υπηρεσία της κοινωνικής αναπαραγωγής και η χίμαιρα της ελεύθερης πρόσβασης

Η πολυμορφία αυτή, παρά την ανομοιογένεια, δείχνει ότι σε όλες τις χώρες υπάρχει αξιολόγηση και «έλεγχος της γνώσης». Η διαφοροποίηση έγκειται στον προσανατολισμό της αξιολόγησης, στη φιλοσοφία της μάθησης και του ελέγχου της, στην επιβράβευση ή μη της συγκρότησης του μαθητή, στη διάγνωση των αληθινών του δυνατοτήτων, στην παροχή πολλών, ίσων και εναλλακτικών ευκαιριών. Χωρίς αυταπάτες, σε όλο τον δυτικό κόσμο οι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί εξακολουθούν να συμμετέχουν με σθένος στη διαμόρφωση του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας λαμβάνοντας υπόψη τον απλό και θεμελιώδη νόμο της Πολιτικής Οικονομίας περί προσφοράς (θέσεων) και ζήτησης (σπουδών). Με άλλα λόγια, η πρόσβαση δεν είναι «ελεύθερη», όπως αφήνεται να εννοηθεί (χωρίς εξετάσεις, χωρίς αξιολόγηση, χωρίς φιλτράρισμα) κι ούτε είναι εύκολο να γίνει στην ουσία της. Στις καλύτερες περιπτώσεις του ευρωπαϊκού χάρτη η πρόσβαση εμφανίζεται περισσότερο ευέλικτη, περισσότερο αποκεντρωμένη, περισσότερο «ανοικτή» ως προς τις δυνατότητες και τις ευκαιρίες που δίνει στους ενδιαφερόμενους, στηριζόμενη σε ένα στέρεο, αξιόπιστο και ελκυστικό σχολείο, το οποίο ανοίγει ορίζοντες στους μαθητές.

Η νομοτέλεια της αποτυχίας των μεταρρυθμίσεων

Στην ελληνική περίπτωση η μεταρρύθμιση του εξεταστικού συστήματος θα συνεχίσει να αποτελεί κενό γράμμα όσο δεν αντιμετωπίζονται τα πάγια και διαχρονικά αμαρτήματα του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Ο νέος υπουργός, όσο καλά να διαχειριστεί την κρίση και την ανυπαρξία στρατηγικού οράματος σε επικοινωνιακό επίπεδο, είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν θα πείσει, γιατί η εσωστρέφεια, η αποτελμάτωση και η μιζέρια που διέπουν το εκπαιδευτικό μας σύστημα τροφοδοτούν καθημερινά τη δυσπιστία, την αγανάκτηση και τη δυσφορία της κοινωνίας. Ακόμα κι αν μιλήσουμε για εκπαιδευτικές ανατροπές ή για εισαγωγή καινοτομιών από το εξωτερικό, δεν μπορούν να ευδοκιμήσουν όταν δεσπόζουν τα στοιχεία μιας αντιφατικής και παράλογης πραγματικότητας.

Οσο διαιωνίζονται στοιχεία όπως η διαχρονική υποχρηματοδότηση της εκπαίδευσης, τα σχολικά κτίρια της κατάθλιψης, η υπαλληλοποίηση του εκπαιδευτικού λειτουργήματος, η υποβάθμιση του δημόσιου πανεπιστημίου, τα πτυχία που οδηγούν στην αβεβαιότητα, θα διαιωνίζεται και η νομοτελειακή αποτυχία κάθε μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος.

Μια νέα «κοινωνική συμφωνία» για την εκπαίδευση

Η ανάγκη μιας διαρκούς, «αρθρωτής» και συστημικής μεταρρύθμισης από την προσχολική έως και τη διά βίου εκπαίδευση ξεπερνάει κατά πολύ τα όρια της κοινοβουλευτικής θητείας μιας κυβέρνησης τεσσάρων ετών. Αυτό προϋποθέτει την περιστολή της υποκρισίας που χαρακτηρίζει τα πολιτικά κόμματα και την αναγωγή του θέματος της παιδείας σε κοινωνικό ζήτημα, το οποίο απαιτείται να αντιμετωπιστεί στην προοπτική ενός χρονικού ορίζοντα τουλάχιστον 2 δεκαετιών. Πολιτικά αυτό συνεπάγεται την υιοθέτηση ενός «ελάχιστου συναίνεσης», προκειμένου να συνθέσουμε εκπαιδευτικές πρακτικές στη βάση της ισοτιμίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ορθολογικής χάραξης του μέλλοντος του τόπου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι μεγάλες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν στις σκανδιναβικές χώρες τις δεκαετίες '60 και '70 με αποτέλεσμα να απολαμβάνουν σήμερα το υψηλό επίπεδο των εκπαιδευτικών τους συστημάτων.

Από τη μελαγχολία του μαυροπίνακα στην εκπαίδευση των ανοιχτών οριζόντων

Για να σπάσει ο βράχος της δυσπιστίας, η οποιαδήποτε επιστημονικά και παιδαγωγικά εμπνευσμένη μεταρρύθμιση απαιτείται να συνοδεύεται διαλεκτικά από το υλικό και ταυτόχρονα συμβολικό της υπόβαθρο: μισθολογική αξιοπρέπεια των εκπαιδευτικών, παιδαγωγική και επιστημονική στήριξη της εκπαιδευτικής κοινότητας, υποδομές και ψηφιακός-τεχνολογικός εξοπλισμός, πολιτική αξιοπιστία και -κυρίως- στρατηγικό όραμα μακράς και σταθερής πλεύσης χωρίς θέσφατα, δογματικές και πολιτικές θεολογίες.

Ο εγκλωβισμός του κοινωνικού διαλόγου σε ζητήματα τεχνικής φύσεως σχετικά με την πρόσβαση στο πανεπιστήμιο και μόνο θα στερήσει από την κοινωνία μας μια ακόμα ευκαιρία να επαναδιαπραγματευθούμε θεμελιώδη ζητήματα της εκπαίδευσης, τα οποία θα καθορίσουν το μέλλον των επόμενων γενιών. Θα ήταν ευχής έργον, με αφορμή έστω και την ανάπτυξη της προβληματικής για το εξεταστικό, να εκκινήσει η διαδικασία διερεύνησης και υλοποίησης μιας ριζικής αναδιάταξης του εκπαιδευτικού μας συστήματος με ορίζοντα και προοπτική.

* Ο Ν. Φωτόπουλος είναι δρ Κοινωνιολογίας και ερευνητής σε θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Ελλάδα
Με λέξεις-κλειδιά
Εκπαίδευση
Για το ίδιο θέμα
Η πρόσβαση στο πανεπιστήμιο σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Ελλάδα της έντυπης έκδοσης
Άλλες ειδήσεις
3.000 γλώσσες σε κίνδυνο
Αξιοπρέπεια ή βίος αβίωτος;
«Οι ασφαλιστικές υπερθεματίζουν»
Η ευθανασία στη λογοτεχνία
Αυτοί που «έφυγαν» με αξιοπρέπεια
Σχετικοί ιστότοποι
Δείτε ακόμα τα βίντεο
Η απίστευτη ιστορία της 13χρονης Χάνα
Πού επιτρέπεται - πού απαγορεύεται
Τι προβλέπει ο ποινικός κώδικας
«Γιατρός του θανάτου»
Η αυστραλέζικη εκδοχή
Η κλινική του ευσπλαχνικού θανάτου
Σαν βγεις στον πηγαιμό για την τριτοβάθμια εκπαίδευση
Η πρόσβαση στο πανεπιστήμιο σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης
Γυαλιά-καρφιά το θυρωρείο του ΑΠΘ
44.000 ευρώ για βελόνα που ξέχασε σε ασθενή
Ο Συνήγορος... των ζώων
ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΕΣ ΚΑΤΑ ΜΟΥΦΤΗΔΩΝ