Έντυπη Έκδοση

Το ηθικό πρόβλημα σήμερα

Τζούντιθ Μπάτλερ

Λογοδοτώντας για τον εαυτό

μτφρ.: Μιχάλης Λαλιώτης

επιμέλεια-επίμετρο: Αθηνά Αθανασίου

εκδόσεις Εκκρεμές, σ. 225, ευρώ 18,09

Στη δεκαετία του 1990, με έργα όπως το Αναταραχή φύλου (1990)1 και Σώματα με σημασία (1993)2, η Τζούντιθ Μπάτλερ (Judith Butler) σημάδεψε τη μεταφεμινιστική θεωρία και αναδείχτηκε, όπως λένε, στη σπουδαιότερη θεωρητικό τού queer κινήματος, το οποίο εκπροσωπεί τη ριζικότερη μετεξέλιξη των ομοφυλόφιλων κινημάτων της δεκαετίας του '70 και του '80. Ο ακραίος κονστρουκτιβισμός τής θέσης της ήταν προέκταση των μεταστρουκτουραλιστικών φιλοσοφιών τύπου Ντεριντά ή Φουκώ, χρεωμένος ως εκ τούτου με όλα τα θεωρητικά προβλήματα που γεννούν οι παραπάνω θεωρίες. Καθώς η προβληματική της ωρίμαζε και υπό την πίεση των κριτικών αντιπαραθέσεων στις οποίες αναπόφευκτα υπεισήλθε, οδηγήθηκε τελικά, όπως και ο μέντοράς της Φουκώ προηγουμένως, στο πεδίο του ηθικού αναστοχασμού: αν η υποκειμενικότητα -ο «εαυτός»- είναι μια ελεύθερη και απεριόριστη αυτοεπινόηση, πώς είναι δυνατή η απάντηση στο ερώτημα «Ποιος είμαι;» Που σημαίνει: Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών μου στον βαθμό που αυτές απευθύνονται σε άλλους, έχουν επιπτώσεις πάνω τους και υπόκεινται αναγκαστικά στην αξίωση λογοδοσίας; Προϊόν τούτης της βαθμιαίας μετατόπισης του πεδίου εστιασμού της είναι το παρόν βιβλίο - στην πραγματικότητα μια σειρά διαλέξεων που η Τζούντιθ Μπάτλερ έδωσε το 2002 στο Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ.

Η διαφοροποίηση φαίνεται με την πρώτη ματιά στο γεγονός ότι η Μπάτλερ συνομιλεί πλέον με πιο «κλασικούς» στοχαστές, όπως ο Αντόρνο, ο Νίτσε, ο Χέγκελ, ο Jean Laplanche και ο Λεβινάς (βασικός συνομιλητής παραμένει βεβαίως ο Φουκώ), στοχαστές οι οποίοι διατηρούν αποστάσεις από τον σχετικισμό των λεγόμενων μεταστρουκτουραλιστών και αναζητούν ένα ορθολογικό ή αξιακό θεμέλιο στο πραξεολογικό πεδίο. Χαρακτηριστικά, η συζήτηση ανοίγει με τον διαλεκτικό αναστοχασμό του Αντόρνο, τον οποίον μοιάζει να υιοθετεί ως θεωρητική αφετηρία η συγγραφέας. Το ηθικό πρόβλημα, για τον Αντόρνο, είναι σε τελευταία ανάλυση η απόκλιση ανάμεσα στο οικουμενικό και το ατομικό συμφέρον, του οποίου οι όροι έχουν τεθεί καταστατικά από τη σύσταση των αστικών κοινωνιών και δεν είναι επιλύσιμο με ατομικά μέσα - ανεξάρτητα, δηλαδή, από την επιδίωξη μιας διαφορετικής μορφής κοινωνίας. Στον βαθμό που το κοινό ήθος στις νεωτερικές κοινωνίες εκ των πραγμάτων δεν είναι κοινό για όλους, κάθε προσφυγή σε κανονιστικές ηθικές αρχές είναι -όπως το έλεγε ο Νίτσε- βία και καταναγκασμός. Αυτό δεν σημαίνει ότι το υποκείμενο δεν υποχρεούται να λογοδοτήσει για τις επιλογές του και να ανασυγκροτήσει ορθολογικά τα κίνητρα της δράσης του, αλλά και αυτή η αξίωση προσκρούει σ' ένα ανυπέρβλητο όριο: επειδή το ίδιο είναι συγκροτημένο ώς έναν βαθμό από την κυρίαρχη άρθρωση κανονιστικών προτύπων, δεν μπορεί να ανατρέξει έως την ίδια την καταγωγή του: παραμένει πάντα σε κάποιον βαθμό αδιαφανές στον εαυτό του. Σε τελευταία ανάλυση, όταν το «εγώ» επιζητεί να δώσει αναφορά για τον εαυτό του, είναι υποχρεωμένο να κάνει κοινωνική θεωρία, λέει ο Αντόρνο. Το ηθικό πρόβλημα σήμερα, λοιπόν, τίθεται περισσότερο υπό τη μορφήν ενός τραγικού διλήμματος, το οποίο δεν έχει οριστική έκβαση με τους όρους της υπάρχουσας κοινωνίας· η συνειδητή ανάληψη των αντιφάσεων είναι το έσχατο γνώρισμα αυτού που μπορούμε ακόμα ν' αποκαλούμε «ηθική συνείδηση».

Απέναντι στον Νίτσε -και πιο κοντά στον Αντόρνο- η Μπάτλερ διεκδικεί μία δυνατότητα λογοδοσίας που δεν υπόκειται στο δικανικό πρότυπο της ανάκρισης, και θεωρεί ότι βρίσκει μία πρόσθετη πηγή αυτής της αντίληψης στον ύστερο Φουκώ. Αξιοποιώντας μία εκ πρώτης όψεως μη αναμενόμενη απόκλιση του Φουκώ από τον Νίτσε, θα υποστηρίξει ότι υπάρχει μέσα στη λογοδοσία μία «θετική» διάσταση, που είναι η αυτοεξιστόρηση ως ποίησις εαυτού. Περιλαμβάνει στην ίδια κίνηση την ανάληψη της νόρμας και την κριτική της αναδόμηση, ως διαρκή και κάπως αισθητικά χρωματισμένη διαδικασία αυτομεταμόρφωσης. Η Μπάτλερ όμως εγκαταλείπει και τον Φουκώ στο σημείο που αυτός έχει να κάνει παντού με μία κλειστή σχέση του εαυτού προς τη νόρμα και δεν έχει μάτια για τον άλλον ως τέτοιον. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι καρδιά τής ερωτηματοθεσίας η οποία διατρέχει όλο το βιβλίο είναι η σταυροειδής διαμεσολάβηση του εαυτού, από τη δυαδική σχέση προς τον άλλον και από την προϋφιστάμενη κοινωνική νόρμα, με όλες τις εντάσεις και τις παραδοξότητες που γεννά η αλληλοδιείσδυση των δύο επιπέδων. Αυτό το καινούριο ενδιαφέρον για τον άλλον θα φέρει την Μπάτλερ σε κάποια συνομιλία με την περσοναλιστική φιλοσοφία (για λόγους που δεν είναι εν πρώτοις αντιληπτοί, όχι με τον Μπούμπερ αλλά με τον Λεβινάς) και με την ψυχαναλυτική σκέψη του Jean Laplanche (τον οποίον ακολουθεί στην απόκλισή του από τη λακανική «ορθοδοξία»).

Παρότι η Μπάτλερ βεβαιώνει, υποδεικνύοντας προπαντός αυτό που μαρτυρεί η σχέση μεταβίβασης, πως «η ψυχαναλυτική θεωρία κατανοούσε πάντοτε [...] τη δυαδική διάσταση της αυτοαποκαλυπτικής ομιλιακής πράξης» (σελ. 83), οι τρόποι με τους οποίους ο Λεβινάς και ο Laplanche εννοούν την καθοριστικότητα του άλλου επί του εαυτού διαφέρουν. Ακριβέστερα, και οι δύο αντιλαμβάνονται την παρείσφρηση του άλλου σαν κάποιου είδους τραυματικό συμβάν, πριν το υποκείμενο συγκροτηθεί ως τέτοιο μέσα από τις πράξεις του, και όλες οι δυνατές γι' αυτό πράξεις έχουν εφεξής το νόημα ανταπόκρισης στην κυριαρχική παρουσία και τις αινιγματικές απαιτήσεις του άλλου· ο Λεβινάς όμως οντολογικοποιεί αθέμιτα μία τέτοια σχέση, οδηγώντας τη σε επισφαλή θεολογικά μονοπάτια: ο πρωταρχικός Αλλος είναι σε τελευταία ανάλυση ο Θεός (όπερ έδει δείξαι). Ο Laplanche αντιθέτως την αντιλαμβάνεται σαν ένα σαφώς ιστορικό συμβάν που εντοπίζεται συγκεκριμένα στις βιογραφικές απαρχές του ατόμου (μολονότι εμφανίζεται, θα λέγαμε, με φυλογενετική κανονικότητα): ένα είδος «πρωταρχικής αποπλάνησης» που υφίσταται το βρέφος από την εισβολή αδιάγνωστων επιθυμιών των ενηλίκων. Οχι μόνον η Μπάτλερ νιώθει πολύ πιο κοντά στην οπτική του Laplanche, αλλά κι επεκτείνει τη συζήτηση σε μια έντιμη και τολμηρή κριτική του Λεβινάς, που αποτελεί μία από τις καλύτερες στιγμές του βιβλίου. Αξίζει να το ακούσουμε με τα ίδια της τα λόγια: «Το 1971 ο Λεβινάς στοχάζεται το νόημα που έχει το Ολοκαύτωμα για τις σκέψεις του σχετικά με τη δίωξη και την ευθύνη [...]. Τοποθετεί το συγκεκριμένο αυτό σύμπλεγμα διωγμού και ευθύνης στον πυρήνα του ιουδαϊσμού, εκλαμβάνοντάς το ακόμη και ως ουσία του Ισραήλ [...]. Το γεγονός ότι η μοίρα του Ισραήλ εξισώνεται με τη μοίρα των Εβραίων είναι από μόνο του αμφιλεγόμενο, καθώς αγνοεί τις παραδόσεις της διασποράς αλλά και του μη σιωνιστικού Ιουδαϊσμού. Ακόμα σημαντικότερο, είναι προφανώς λανθασμένο να ισχυρίζεται κανείς πως το κράτος του Ισραήλ μόνον υπέστη διωγμούς μέσα σε αυτά τα χρόνια, δεδομένου ότι από το 1948 πάνω από 700.000 Παλαιστίνιοι εκτοπίστηκαν βίαια από τα σπίτια τους και τα χωριά τους, για να μην αναφερθούμε στις πολλαπλές μορφές έσχατης ένδειας που έχουν επιφέρει ο συνεχιζόμενος πόλεμος και η κατοχή. Είναι περίεργο που ο εδώ Λεβινάς αποσπά τον "διωγμό" από τις χειροπιαστές ιστορικές του εκφορές ορίζοντάς τον ως μια κατά τα φαινόμενα άχρονη ουσία του ιουδαϊσμού [...]. Αυτή η εξαίρεση γίνεται ο τρόπος με τον οποίον ο Λεβινάς υποστηρίζει ότι ο ρόλος του Ισραήλ, από ιστορική σκοπιά, είναι εκείνος του αιώνια και αποκλειστικά διωκόμενου. Η ίδια σύγχυση ανάμεσα στα δύο πεδία φαίνεται ξεκάθαρα και σε άλλα συμφραζόμενα όπου, με απροκάλυπτο ρατσισμό, ο Λεβινάς υποστηρίζει ότι ο ιουδαϊσμός και ο χριστιανισμός αποτελούν τις πολιτισμικές και θρησκευτικές προϋποθέσεις της ίδιας της ηθικής σχεσιακότητας, προειδοποιώντας για την "άνοδο των αναρίθμητων μαζών των ασιατικών και υποανάπτυκτων λαών [που] απειλούν [...] τη νεοπαγή αυθεντικότητα" της ιουδαϊκής οικουμενικότητας. Αυτό με τη σειρά του συνηχεί με την προειδοποίησή του ότι η ηθική δεν μπορεί να βασίζεται σε "εξωτικούς πολιτισμούς"» (σελ. 146-9 passim).3

Οι τελευταίες σκέψεις της συγγραφέως αφιερώνονται στο ζήτημα της ευθύνης, που κατά κάποιον τρόπο συνοψίζει το πραξεολογικό πρόβλημα στο πλαίσιο μιας μη κανονιστικής ηθικής. Και αυτό επανέρχεται εν πολλοίς σαν μια διεξοδική συζήτηση που η συγγραφέας σκηνοθετεί ανάμεσα στον Αντόρνο και τον Φουκώ. Ορθά, στον Αντόρνο αποδίδει μια ηθική όχι της πεποίθησης, αλλά της ευθύνης (σύμφωνα με την ορολογία τού Μαξ Βέμπερ), κατά την οποία καμία αξία δεν μπορεί να εξετάζεται ανεξάρτητα από τις προϋποθέσεις και τις συνέπειές της· αναπόφευκτα, λοιπόν, η ηθική ερωτηματοθεσία εκβάλλει στο πολιτικό πεδίο, στην αναζήτηση της κατάλληλης μορφής πολιτικής. Παρότι δείχνει ν' αντιλαμβάνεται πως η σκέψη του Αντόρνο είναι περισσότερο συμβατή με τα νέα σχεσιακά της ενδιαφέροντα - το εκφράζει απερίφραστα ως ακολούθως: «Ενώ για τον Αντόρνο υπάρχει πάντα μια διακλάδωση, μια διαίρεση που παράγει τη δυνατότητα της επιστημολογικής και ηθικής συνάντησης με την ετερότητα, για τον Φουκώ υπάρχει ένα δεδομένο οντολογικό καθεστώς που θέτει το όριο μέσα στο οποίο παραμένουμε περιορισμένοι από τη δυαδική σκέψη» (σελ. 173) - μια μακροσκελέστατη συνομιλία με τον Φουκώ την απασχολεί ώς τις τελευταίες σελίδες: σαν από κεκτημένη ταχύτητα, σκέφτεται κανείς... Εν πάση περιπτώσει, αυτό που θεωρεί ως λυδία λίθο της οπτικής της διατυπώνεται ρητά στις τελευταίες γραμμές, και είναι ακριβώς η αποποίηση των ιδιοκτησιακών γνωρισμάτων του εαυτού: «Το πιο σημαντικό είναι ίσως να αναγνωρίσουμε ότι η ηθική απαιτεί να διακινδυνεύσουμε τον εαυτό μας, σε στιγμές ακριβώς όπου βρισκόμαστε σε άγνοια, όταν εκείνο που μας διαμορφώνει αποκλίνει από αυτό που έχουμε μπροστά μας, όταν η προθυμία μας να διαλυθούμε σε σχέση με τους άλλους αποτελεί την ευκαιρία μας να γίνουμε ανθρώπινοι. Το να διαλυθούμε από τον άλλο είναι μια πρωταρχική αναγκαιότητα, μια αγωνία, ασφαλώς, αλλά και μια ευκαιρία - να μου απευθυνθούν, να με διεκδικήσουν, να συνδεθώ με κάτι που δεν είμαι εγώ, αλλά επίσης να συγκινηθώ, να παρακινηθώ σε δράση, να απευθυνθώ εγώ η ίδια αλλού, κι έτσι να αποποιηθώ το αύταρκες "εγώ" σαν ένα είδος ιδιοκτησίας» (σελ. 208-9).

1. Ελλ. έκδ. Αλεξάνδρεια (Αθήνα 2009), μτφρ.: Γιώργος Καράμπελας, εισαγ.: Βενετία Καντσά, επίμετρο: Αθηνά Αθανασίου.

2. Ελλ. έκδ. Εκκρεμές (Αθήνα 2005), μτφρ.: Πελαγία Μαρκέτου, εισαγ.: Αθηνά Αθανασίου.

3. Επειδή θεωρώ την πολιτική αποτίμηση των θέσεων του Λεβινάς τρομερά σημαντική στον σημερινό παγκόσμιο συσχετισμό, για μια διεξοδικότερη κριτική του, στο ίδιο πνεύμα, ας μου επιτραπεί να παραμέμψω και στο δοκίμιό μου «Emmanuel Levinas και η ιδεολογική στρατηγική του ύστερου σιωνισμού», στο Φώτης Τερζάκης, Κρίση και ιδεολογίες στην αυγή του 21ου αιώνα (futura: Αθήνα 2009)· για μία πολεμική αντιπαράθεση που ακολούθησε αυτή τη δημοσίευση, βλ. Βίκυ Ιακώβου, «Ο Φ. Τερζάκης "αναγνώστης" του Ε. Λεβινάς», Νέα Εστία 1822 (Μάιος 2009): 1.157-1.170, και Φώτης Τερζάκης, «"Αγαπητή Βίκυ Ιακώβου": μια απάντηση για τον Λεβινάς», Σημειώσεις 70 (Δεκέμβριος 2009): 65-69.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ανέσπερες λέξεις
Ο κοσμοπολιτισμός ως αρετή
Η αλληλογραφία δύο σημαντικών προσωπικοτήτων
Αφήγηση σε πολλαπλά επίπεδα
Αναζητώντας την ομηρική ποίηση
Στον βαρύ ίσκιο του Ομήρου Ο διδακτικός Ησίοδος
Το λυρικό πάθος της συγκίνησης
Ταραξίες στον κόσμο, στα νησιά, με δώρα, μάγους και πολύτιμους ελέφαντες
Πολλαπλές αναγνώσεις
Στη λειτουργία των αισθήσεων
Ευαισθησία και βαναυσότητα
Η ζώσα ηδυπάθεια του Πάτρικ Γουάιτ
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Εικαστικά
Το πρόβλημα του έργου τέχνης
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα φιλιά φέρνουν επιτυχίες...
20 χρόνια χωρίς τον Stevie Ray Vaughan
Ζάππειο
33η Γιορτή Βιβλίου στο Ζάππειο, 17-30 Μαΐου
Η 33η Γιορτή Βιβλίου στο Ζάππειο, αφορμή για φιλοσοφικό περίπατο
Κριτική βιβλίου
Ανέσπερες λέξεις
Ο κοσμοπολιτισμός ως αρετή
Η αλληλογραφία δύο σημαντικών προσωπικοτήτων
Αφήγηση σε πολλαπλά επίπεδα
Το ηθικό πρόβλημα σήμερα
Αναζητώντας την ομηρική ποίηση
Στον βαρύ ίσκιο του Ομήρου Ο διδακτικός Ησίοδος
Το λυρικό πάθος της συγκίνησης
Ταραξίες στον κόσμο, στα νησιά, με δώρα, μάγους και πολύτιμους ελέφαντες
Πολλαπλές αναγνώσεις
Στη λειτουργία των αισθήσεων
Ευαισθησία και βαναυσότητα
Η ζώσα ηδυπάθεια του Πάτρικ Γουάιτ
Μουσική
Απόστολος Χατζηχρήστος
Ορχάν Παμούμ
Ο Ορχάν Παμούκ στο Βερολίνο και το «Μουσείο της Αθωότητας»
Η ευρωπαϊκή Κωνσταντινούπολη παλεύει με τις ανατολίτικες δεισιδαιμονίες
Ποίηση
Ποιήματα της Αγάπης
Συνέντευξη
Αλέξανδρος Μανωλάκης - Εκδόσεις Οκτώ
Συνέντευξη: Irvine Welsh
«Λατρεύω να βγάζω τους ανθρώπους από την ασφάλειά τους»
Συνέντευξη: Παναγιώτης Παπαϊωάννου
Τα ζώα αγαπούν περισσότερο
Άλλες ειδήσεις
Δοκίμια και τυφλά σημεία
Τα βραβεία του Ελληνικού Κέντρου Ρ.Ε.Ν.
Στα μονοπάτια με προφητείες και σημάδια