Έντυπη Έκδοση

Το λυρικό πάθος της συγκίνησης

Σελίν

Συνομιλίες με τον καθηγητή Υ

μετάφραση, πρόλογος, σημειώσεις: Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου

Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 154, ευρώ 14,07

Δημοσιευμένες μεταξύ 1954 και 1955, οι «Συνομιλίες με τον καθηγητή Υ» είναι μια επινοημένη συνομιλία του Σελίν με ένα γκροτέσκο πρόσωπο (τον καθηγητή Υ ή συνταγματάρχη Ρεζεντά), το οποίο λοιδορείται ανηλεώς ως τυπική φιγούρα του κοινωνικού και καλλιτεχνικού κατεστημένου στη μεταπολεμική Γαλλία: ενός κατεστημένου που βρίσκεται ένα βήμα πριν από την έκρηξη της μαζικής κουλτούρας και της μαζικής κατανάλωσης, στις οποίες και ετοιμάζεται να παραδοθεί ανενδοίαστα. Πέρα από το οργισμένο πνεύμα και τη χολή που επιφυλάσσει ο Σελίν σ' ένα θεσμικό καθεστώς το οποίο τον έχει περιθωριοποιήσει αγρίως (έχουν προηγηθεί η αντισημιτική και η φιλοναζιστική του στάση κατά τη διάρκεια του πολέμου, αλλά και οι πολλαπλές αμφισβητήσεις του λογοτεχνικού του έργου), οι «Συνομιλίες με τον καθηγητή Υ» αποτελούν και μια κωδικοποιημένη ανάπτυξη της συγγραφικής του ταυτότητας. Πίσω από το ύφος του αναθέματος, με το οποίο ο Σελίν σαρώνει παραδόσεις, θεσμούς και καθιερωμένες νοοτροπίες, ο προσεκτικός παρατηρητής θα διακρίνει εύκολα, χάρη και στην υψηλόβαθμη μεταφραστική συμβολή της Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλου, την αντίληψή του για τους σκοπούς, το περιεχόμενο και τη μέθοδο της σύνθεσής του σ' έναν κόσμο που κάθε άλλο παρά πρόθυμος δείχνει να τον προσέξει και να τον παρακολουθήσει.

Παραπέμποντας εμμέσως πλην σαφώς στη γλώσσα της ποίησης, ο Σελίν θεωρεί πως εκείνο το οποίο έχει πρωτίστως κομίσει στη λογοτεχνία με την πεζογραφική του δουλειά είναι η δημιουργία ενός συγκινησιακού μηχανισμού: μιας συντονισμένης περικύκλωσης του αναγνώστη, που τον βγάζει από την αναπαυτική θέση του αμέτοχου θεατή και τον πιέζει να λάβει μέρος με όλες του τις δυνάμεις (διανοητικές, συναισθηματικές, ακόμη και σωματικές) στο παιχνίδι του συγγραφέα, προκειμένου να μοιραστεί μαζί του το εσώτερο βάθος και το πραγματικό ρίγος της γραφής του. Πώς, όμως, ακριβώς πιστεύει ο Σελίν ότι συμβαίνει κάτι τέτοιο; Θα το πει ευθέως, από τις πρώτες κιόλας αράδες των «Συνομιλιών με τον καθηγητή Υ». Η συγκίνηση έχει τις πηγές στον προφορικό λόγο, ο οποίος αποκτά μιαν ιδιαίτερη, ανεπανάληπτη ζωντάνια μέσω της γραπτής έκφρασης και είναι ικανός να διεισδύσει στις πιο απρόσιτες περιοχές της συνείδησης, απομακρύνοντας την οποιαδήποτε συμβατική παραδοχή της ή παράσταση.

Οχι στο προκατασκευασμένο γούστο

Αντί για τις «συγκινημένες στιγμές» του καθοδηγημένου γούστου και της προκατασκευασμένης απόλαυσης, ο Σελίν προκρίνει έναν εξηρμένο και γεμάτο πάθος λυρισμό, που θα εμπνεύσει και θα υπερασπιστεί μια στάση πέρα από τα συνήθη και τα δεδομένα. Για να καταφέρει, όμως, να έχει αποτέλεσμα ένας τέτοιος λυρισμός, για να κατορθώσει να απαλλαγεί ο λυρικός συγγραφέας, όπως δίχως δισταγμό αυτοχαρακτηρίζεται ο Σελίν, από την αγοραία ιδέα περί λυρισμού, που δεν είναι άλλη από την αισθηματολογική μπαλαφάρα των λιγότερο ή περισσότερο σοβαρών ρομάντζων (της λογοτεχνίας που αντί να αγγίζει και να δονεί χορδές, λιώνει και καταβροχθίζει κάθε ευαισθησία με την κολακεία της αδράνειας και τη συγκαταβατική αντιμετώπιση της ανάγκης για τάξη και ασφάλεια), θα πρέπει να προβεί σε μια γενναία όσο και εξαιρετικά δύσκολη πράξη: να επιστρέψει στα πρωτογενή αποθέματα του προφορικού λόγου, να θυμηθεί πώς επιτελούσε η λογοτεχνία τη λειτουργία της όταν δεν είχε ακόμη εφευρεθεί και μεσολαβήσει η γραφή.

Νιώθοντας μιαν ακαταμάχητη έλξη και θερμότητα για το προφορικό (θερμότητα ανάλογη με τη νοσταλγία του Πλάτωνα για τον άγραφο λόγο), ο Σελίν δεν έχει την αφέλεια να πιστεύει πως η αναβίωσή του είναι αυτονόητη. Ξέρει, αντίθετα, πως για να κατακτηθεί εκ νέου και να ενισχυθεί με καινούρια ένταση το προφορικό είναι απαραίτητο να περάσει μέσα από μιαν άκρως περίπλοκη γραπτή διαδικασία: «Η συγκίνηση συλλαμβάνεται και μεταγράφεται μόνο διά μέσου του προφορικού λόγου! Της ανάμνησης του προφορικού λόγου! Και μόνο με τίμημα μια ατέλειωτη υπομονή! Με απειροελάχιστες αναμεταγραφές!»

Αργκό με φρένο

Τι είναι, όμως, μεταξύ άλλων, το προφορικό; Οπως έχει αποδείξει περίτρανα ο Σελίν στο θρυλικό «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας», που τον πέταξε διαμιάς στα ύψη της κυκλοφοριακής, αλλά και της καλλιτεχνικής επιτυχίας, η αμεσότητα την οποία διαθέτει το καυστικό υγρό τής αργκό. Για να κερδίσει, ωστόσο, το στοίχημα η αργκό και να δέσει την προφορική της υφή και καταγωγή με τον συγκινησιακό μηχανισμό της λογοτεχνικής σύνθεσης, χρειάζεται ένα πολύ γερό φρένο στη δοσολογία της. Ο Σελίν θα το τονίσει δεόντως στις «Συνομιλίες με τον καθηγητή Υ», ξέροντας καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον πως ένα σωστά υπολογισμένο μείγμα αργκό και λογιοσύνης μπορεί να γίνει πραγματική μπαρουταποθήκη, φτιάχνοντας ένα σπάνιο μέσο για την κινητοποίηση και την απογείωση της αναγνωστικής προσοχής.

Το προφορικό, ωστόσο, είναι για τον Σελίν όχι μόνον ο συγκερασμός δύο διαφορετικών συστημάτων λόγου (του λόγιου και του περιθωριακού), αλλά και ο τρόπος της στίξης: όπως και αλλού, έτσι και στις «Συνομιλίες με τον καθηγητή Υ», ο συγγραφέας συνδέει αδιάκοπα τις προτάσεις του με αποσιωπητικά, τα οποία ακολουθούν πάντα πεζά και όχι κεφαλαία στοιχεία. Είναι οι περίφημες «τρεις τελείες του», οι οποίες κατ' επανάληψη του καταλογίστηκαν ως αδυναμία φραστικής ολοκλήρωσης. Ο συγγραφέας θα αντιτάξει εδώ στους επικριτές του τη χρωματική υπερβολή του Βαν Γκογκ, τις τερατώδεις μορφές του Ιερώνυμου Μπος και τις ατονικές ατασθαλίες του Ντεμπισί, για να καταλήξει και πάλι στην προφορικότητα. Οποιος με διαβάζει, θα πει ξανά και ξανά ο Σελίν, αισθάνεται πως «κάποιος του διαβάζει μες στο κεφάλι!». Και τούτο «χωρίς να του έχει ζητηθεί η άδεια», σ' έναν ιμπρεσιονιστικό καταιγισμό, που παίζει ακούραστα με την άρπα των νεύρων του.

Κοιτάζοντας ξανά τις «Συνομιλίες με τον καθηγητή Υ», σκέφτομαι πως η θεωρία του Σελίν για την προφορικότητα μπορεί να είναι τα πάντα: μια γροθιά στην καρδιά του ρεαλισμού, αλλά και μια τρομακτική διεύρυνση των ρεαλιστικών δυνατοτήτων· μια εξέγερση κατά των ατελείωτων πειραματισμών του μοντερνισμού με τη γλώσσα, διά της αναγωγής της σ' ένα προϊστορικό της στάδιο, αλλά και μια θηριώδης ανανέωση των μοντερνιστικών αναζητήσεων με μια επαναπροβολή και επανακατασκευή του γλωσσικού παρελθόντος· μια ισοπέδωση, τέλος, της καντιανής έννοιας του υψηλού για την τέχνη, αλλά και ένας ενθουσιώδης αναπροσδιορισμός του ωραίου με την ανακάλυψη της σκοτεινής του επικράτειας. Ο,τι κι αν συμβαίνει τελικά, οι «Συνομιλίες με τον καθηγητή Υ» φέρνουν στην επιφάνεια έναν συγγραφικό χείμαρρο, που αφήνει παρασάγγας πίσω του τα πολιτικά του βαρίδια, για να εγκατασταθεί ολοζώντανος και στον 21ο αιώνα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ανέσπερες λέξεις
Ο κοσμοπολιτισμός ως αρετή
Η αλληλογραφία δύο σημαντικών προσωπικοτήτων
Αφήγηση σε πολλαπλά επίπεδα
Το ηθικό πρόβλημα σήμερα
Αναζητώντας την ομηρική ποίηση
Στον βαρύ ίσκιο του Ομήρου Ο διδακτικός Ησίοδος
Ταραξίες στον κόσμο, στα νησιά, με δώρα, μάγους και πολύτιμους ελέφαντες
Πολλαπλές αναγνώσεις
Στη λειτουργία των αισθήσεων
Ευαισθησία και βαναυσότητα
Η ζώσα ηδυπάθεια του Πάτρικ Γουάιτ
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Εικαστικά
Το πρόβλημα του έργου τέχνης
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα φιλιά φέρνουν επιτυχίες...
20 χρόνια χωρίς τον Stevie Ray Vaughan
Ζάππειο
33η Γιορτή Βιβλίου στο Ζάππειο, 17-30 Μαΐου
Η 33η Γιορτή Βιβλίου στο Ζάππειο, αφορμή για φιλοσοφικό περίπατο
Κριτική βιβλίου
Ανέσπερες λέξεις
Ο κοσμοπολιτισμός ως αρετή
Η αλληλογραφία δύο σημαντικών προσωπικοτήτων
Αφήγηση σε πολλαπλά επίπεδα
Το ηθικό πρόβλημα σήμερα
Αναζητώντας την ομηρική ποίηση
Στον βαρύ ίσκιο του Ομήρου Ο διδακτικός Ησίοδος
Το λυρικό πάθος της συγκίνησης
Ταραξίες στον κόσμο, στα νησιά, με δώρα, μάγους και πολύτιμους ελέφαντες
Πολλαπλές αναγνώσεις
Στη λειτουργία των αισθήσεων
Ευαισθησία και βαναυσότητα
Η ζώσα ηδυπάθεια του Πάτρικ Γουάιτ
Μουσική
Απόστολος Χατζηχρήστος
Ορχάν Παμούμ
Ο Ορχάν Παμούκ στο Βερολίνο και το «Μουσείο της Αθωότητας»
Η ευρωπαϊκή Κωνσταντινούπολη παλεύει με τις ανατολίτικες δεισιδαιμονίες
Ποίηση
Ποιήματα της Αγάπης
Συνέντευξη
Αλέξανδρος Μανωλάκης - Εκδόσεις Οκτώ
Συνέντευξη: Irvine Welsh
«Λατρεύω να βγάζω τους ανθρώπους από την ασφάλειά τους»
Συνέντευξη: Παναγιώτης Παπαϊωάννου
Τα ζώα αγαπούν περισσότερο
Άλλες ειδήσεις
Δοκίμια και τυφλά σημεία
Τα βραβεία του Ελληνικού Κέντρου Ρ.Ε.Ν.
Στα μονοπάτια με προφητείες και σημάδια