Έντυπη Έκδοση

Ο περιηγητής Παυσανίας

Μπλε οδηγός για έναν χαμένο κόσμο

Christian Habicht

Ο περιηγητής Παυσανίας και το έργο του

μτφρ.: Φλωρεντία Πίκουλα

επιμέλεια: Γ. Πίκουλας, σ. 336. ασπρόμαυρη εικονογράφηση

εκδ. Ινστιτούτο του Βιβλίου Α. Καρδαμίτσα

Ολοι οι ταξιδιωτικοί οδηγοί του κόσμου, από τους φημισμένους Μπέντεκερ ίσαμε τον τελευταίο φτηνό Routard, όπου αντί ξενοδοχείων κι εστιατορίων δίνονται συμβουλές πού και πώς ν' απλώσεις τον υπνόσακο σου στο Σινά ή πώς να επιζήσεις μ' ένα δολάριο την ημέρα στο Μπανγκλαντές, έχουν έν' αξεπέραστο πρότυπο: τον δικό μας Παυσανία! Αν είχε μάλιστα την πρόνοια να κρατήσει τα πνευματικά δικαιώματα της ιδέας του, θα 'μπαινε ασφαλώς στις λίστες των πλουσιότερων συγγραφέων παγκοσμίως. Γιατί, ας μη γελιόμαστε: Αυτός υπήρξε ο πατέρας όλων των ξεναγών!

Ο Chr. Habicht, διακεκριμένος καθηγητής της αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Harvard κι ένας απ' τους σημαντικότερους ερευνητές της Ελληνιστικής εποχής (με υποδειγματικές μελέτες, σαν το ενδιαφερότατο «Gottmenschentum» -«Θεανθρωπισμός», όπως θα το απέδιδε κανείς κατά κυριολεξίαν-, όπου αναλύονται όλες οι περιπτώσεις θέωσης θνητών κι οι συναφείς λατρευτικές εκδηλώσεις, καθώς και την εγκυρότατη, πλην κατακρεουργημένη στα χέρια του Ελληνα μεταφραστή Γ. Κοίλη «Ελληνιστική Αθήνα»), επιχειρεί στο συγκεκριμένο βιβλίο μιαν εξονυχιστική διύλιση του διασημότερου περιηγητή της Αρχαιότητας. Διότι παρ' όλους τους ανά τους αιώνες θαυμαστές του, ο Παυσανίας δέχτηκε στα νεότερα χρόνια μιαν ανηλεή κριτική από σοβαρούς κύκλους, Γερμανών κυρίως καθηγητών, με προεξάρχοντα τον μέγιστο Wilamowitz. Του προσήψαν απροσεξία, αμέλεια, αναξιοπιστία, ανακρίβεια στη μετάδοση των πληροφοριών, ευπιστία, δουλική αντιγραφή από έργα προγενεστέρων του, ακόμα και φαντασιοκοπία! Φτάσαν να ισχυριστούν πως δεν πήγε καν σ' όλα τα μέρη που περιγράφει!.. Και δυστυχώς, των «μεγάλων» οι κατηγορίες δύσκολα αποσείονται. Οι ισχυρισμοί μετατρέπονται σταδιακά σε δόγματα κι οι επιγενέστεροι άκριτα πιάνουν κι αναμασάνε όσα άκουσαν κάποτε από καθέδρας...

Εν προκειμένω, η συμβολή του Habicht υπήρξε καθοριστική: η μονογραφία του, που κυκλοφόρησε το 1985, αποσκοπεί σε μια νέαν αποτίμηση απαλλαγμένη απ' τις προκαταλήψεις του παρελθόντος και παρέχει στον αναγνώστη τα απαραίτητα στοιχεία για τη διαμόρφωση μιας πλήρως τεκμηριωμένης γνώμης. Κι η αλήθεια είναι, πως οι αξίες, όποιες αξίες, ακόμα κι οι κλασικές, κάθε εποχή κρίνονται και καλό είναι να επανακρίνονται.

Από τη φύση του το συγκεκριμένο κείμενο δεν προσφέρεται γι' αυτοβιογραφικές νύξεις κι ο Habicht προσπαθεί απ' τα ελάχιστα να συλλάβει την αινιγματική φιγούρα του συγγραφέα: την καταγωγή, την κοινωνική του τάξη, το χρόνο που έζησε κι έγραψε, σε τι αποσκοπούσε η παράλληλη αυτή έκθεση λόγων και θεωρημάτων, δηλαδή περιηγητικών εντυπώσεων σε συνδυασμό με την ιστορία αλλά και τη μυθολογία κάθε τόπου, σε ποιους απευθύνονταν -σ' Ελληνες, σε Ρωμαίους, σε γενικό ελληνόγλωσσο κοινό;- και πόση τάχα επιτυχία είχε;.. Κι όλα αυτά κατορθώνει να τα δώσει πειστικά και δίχως ίχνος περιττολογίας.

Κατόπιν σταθμίζεται η αξιοπιστία του ως αυτόπτη περιηγητή, ως ιστορικού και θρησκειολόγου. Επισημαίνονται ιδιαιτέρως οι περιπτώσεις όπου οι μαρτυρίες του είναι μοναδικές κι έχουν επαληθευτεί ή έχουν οδηγήσει σε σημαντικότατες ανακαλύψεις, με τρανό παράδειγμα τους τάφους των Μυκηνών, τους οποίους ο Σλίμαν ανέσκαψε οδηγημένος απ' τα λόγια ακριβώς του Παυσανία. Μα και σε πλήθος άλλων ανασκαφών, στην Τροιζήνα, την Ολυμπία, το Κάλλιον, τη Μεσσήνη, ο Παυσανίας στάθηκε ο βασικότερος οδηγός των αρχαιολόγων, παρέχοντάς τους ανεκτίμητη βοήθεια στην ταύτιση των ερειπίων και την κατανόηση της πολεοδομικής ιστορίας κάθε τοποθεσίας.

Στη συνέχεια εξετάζονται συγκεκριμένες επιγραφές, που βρέθηκαν τα τελευταία εκατό χρόνια στον ελλαδικό χώρο κι επιρρωννύουν ή συμπληρώνουν τις διηγήσεις του Περιηγητή. Ακόμα και σε περιπτώσεις όπου τα γραφόμενά του είχαν βάσιμα αμφισβητηθεί, η έρευνα ήρθε να δείξει πως εντέλει εκείνος είχε δίκιο κι οι «αντιφάσεις», οι «ασάφειες» ή τα σφάλματα που του καταλόγιζαν, ανάγονταν ως επί το πλείστον σε παρερμηνείες του κειμένου εκ μέρους των νεοτέρων.

Από την άλλη, επ' ουδενί πρέπει και να του χαριστεί κανείς, όποτε διαπιστωμένα τού ξεφεύγουν κάποια λάθη - πράγμα αναπόφευκτο, εφόσον καλύπτει την ιστορία χιλίων και πλέον ετών (από τους σκοτεινούς αιώνες ίσαμε τα ρωμαϊκά χρόνια) ολόκληρου του ελλαδικού χώρου (όχι μιας μεμονωμένης πόλης ή περιοχής), κι αναγκαστικά επομένως στηρίχτηκε σε συγγράμματα άλλων ή εμπιστεύτηκε τη μνήμη του. Κάποτε, πάλι, αναγκάζεται για τα μυθολογικά και λατρευτικά κυρίως, να συμβουλευτεί ντόπιους ιερείς ή εξηγητές, δίχως τη δυνατότητα άμεσου ελέγχου της προφορικής εκείνης παράδοσης.

Μέσα απ' το εξονυχιστικό αυτό κυνήγι λαθών και παρεξηγήσεων, ο Habicht προβαίνει σε μια εντελώς μοντέρνα κριτική ανάλυση, σαν να επρόκειτο για ένα ζωντανό κείμενο κι όχι μια «νεκρή» πηγή. Αποπειράται ν' ανιχνεύσει ποια ήταν η ιδεολογία του Παυσανία, ποια η στάση του απέναντι στην εποχή του και γιατί ρίχνει πάντα το βάρος στα παλιότερα διαρκώς έναντι των συγχρόνων του, ποιες οι αισθητικές του αντιλήψεις, ποια τα διαβάσματα κι οι λογοτεχνικές του προτιμήσεις, ποια η θέση του για τη ρωμαϊκή κατοχή της Ελλάδας και τους αυτοκράτορες, ποιες ιστορικές φυσιογνωμίες εκτιμά και ποιες καταδικάζει απερίφραστα, αν είναι μοναρχικός ή δημοκρατικός, αν πιστεύει ο ίδιος όσα μεταφέρει για θεούς, ήρωες, θαύματα, ιερά και λατρείες... Εκθέτοντας μάλιστα εν συντομία την κυρίαρχη πνευματική και πολιτιστική ατμόσφαιρα των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων, ο Habicht ερευνά κατά πόσον ο Παυσανίας υπήρξε «ένας άνθρωπος της εποχής του» ή αποτέλεσε την εξαίρεση. Αν ήταν το λαμπρό πνεύμα της πρωτοπορίας ή ο «μέσος εκπρόσωπος», καταλήγοντας μάλλον στο δεύτερο. Ωστόσο, με τη νηφαλιότητα που γενικότερα τον διακρίνει, η τελική του κρίση είναι σαφώς θετική, κι απαλλάσσοντας τον Παυσανία από πολλές άδικες κατηγορίες, δεν τον θεωρεί μεγάλο μεν πνεύμα, τον επανατοποθετεί σίγουρα δε ψηλά στο βάθρο των πολυτιμότερων αρχαιογνωστικών πηγών μας.

Το άρτιο αυτό εγχειρίδιο είναι χρησιμότατο για όσους ιστορικούς κι αρχαιολόγους θέλουν να μορφώσουν υπεύθυνη γνώμη για την αξιοπιστία και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του Παυσανία, χωρίς να βυθιστούν στους δαιδάλους του ογκώδους κι όχι ευανάγνωστου πάντως, με την τόση συσσώρευση πληροφοριών, έργου του, ενώ η φιλότιμη μετάφραση της Φ. Πίκουλα, με γνώση της σχετικής ορολογίας, παντού σαφής και στρωτή, θα διευκολύνει και το σπουδαστή που τώρα πρωτοεισάγεται στο χώρο. Εμφανής, παράλληλα, η φροντίδα γι' άρτια απόδοση των υποσημειώσεων με την απαραίτητη βιβλιογραφική ενημέρωση, ώστε η ελληνική έκδοση να 'ναι έστω και μία τρίχα ανώτερη απ' το πρωτότυπο - το που συνιστά απαράβατο χρέος κάθε μεταφραστή-επιμελητή, διό και σπάνια τηρείται στην Ελλάδα, τη χώρα της ελάσσονος προσπαθείας και των ανυπάρκτων κριτηρίων, κι ακόμα σπανιότερα επιβραβεύεται!... *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η βαριά σκιά του Παρθενώνα
Μικρές ιστορίες και μεγάλοι μύθοι
Η μετάφραση του Κυρίλλου Λουκάρεως
Μια σκοτεινή πλευρά του ερωτισμού
Ανύπαρκτη ήπειρος, ψευδής πατρίδα
Ο Ντιλτάυ και οι προϋποθέσεις των επιστημών του πνεύματος
Μετά το πνεύμα, τι;
Ο νεοφιλελευθερισμός ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας
Ενα κείμενο για τον κόσμο
Γραφέας αντοχής
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Ο Δον Κιχώτης και η μουσική
Η μουσική κληρονομιά της γενιάς του '70
Βιβλιοθήκη μυστηρίου
Ενα σύνθετο σύγχρονο θρίλερ
Κριτική βιβλίου
Η βαριά σκιά του Παρθενώνα
Μικρές ιστορίες και μεγάλοι μύθοι
Η μετάφραση του Κυρίλλου Λουκάρεως
Μια σκοτεινή πλευρά του ερωτισμού
Ανύπαρκτη ήπειρος, ψευδής πατρίδα
Ο Ντιλτάυ και οι προϋποθέσεις των επιστημών του πνεύματος
Μετά το πνεύμα, τι;
Ο νεοφιλελευθερισμός ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας
Ενα κείμενο για τον κόσμο
Γραφέας αντοχής
Μπλε οδηγός για έναν χαμένο κόσμο
Λογοτεχνία
Το «Σάββατο» στην Κω
Αντίο, κυρία Σοφία
Οι μικρομεσαίες πόλεις του Νότου
Αντί προλόγου στο νέο του βιβλίο Αγιοι δαίμονες
Η τυφλή
Ιδιομορφή, Θαλασσί, Φίλντισι, Στάσει εκπίπτοντες: Νέοι εκδοτικοί οίκοι!
Οντα και μη όντα
Συνέντευξη: Μέμη Σπυράτου
«Σκηνοθετούσα τη ζωή μου γράφοντας το «σενάριο»»
Συνέντευξη:Δημήτρης Στεφανάκης
«Ο Λεωνίδας δεν είναι από τα χαϊδεμένα παιδιά της Ιστορίας»
Τηλεόραση
Οι δανεικές «Κεραίες της εποχής μας»