Έντυπη Έκδοση

Πρωτοφανή κινήματα σε τόπους δίπλα στη θάλασσα της Μεσογείου

**Οντέτ Βαρών-Βασάρ

Η ενηλικίωση μιας γενιάς

Νέοι και νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση

Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 560, 25 ευρώ

Το αντιστασιακό κίνημα στην Ελλάδα υπήρξε ένα από τα πλέον δυναμικά της Ευρώπης. Η ένοπλη αντίσταση στο βουνό από τα αντάρτικα σώματα, από τη μία, και η μη ένοπλη μορφή της, η αντίσταση στις πόλεις, από την άλλη, συγκροτούν το δίπτυχο στο οποίο κινήθηκε η Αντίσταση. Παράλληλα, αναπτυσσόταν η πλευρά της ιδεολογικής, της πνευματικής αντίστασης, που υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική, καθώς το κατοχικό καθεστώς είχε ιδιαίτερα επενδύσει στην ιδεολογική προπαγάνδα.

Το αντιστασιακό κίνημα των νέων στην Κατοχή, ενώ αποτελεί οργανικό κομμάτι του συνολικού αντιστασιακού κινήματος, δεν παύει να έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες που οφείλονται στα χαρακτηριστικά της ηλικιακής κατηγορίας στην οποία ανήκε ο φορέας του. Στα χρόνια της Κατοχής (1941-1944) πολλές χιλιάδων νέων που βρίσκονταν στο τέλος της εφηβείας τους και στα πρώτα νεανικά τους χρόνια στρατεύτηκαν εθελοντικά στις παράνομες αντιστασιακές οργανώσεις, δημιουργώντας έτσι ένα πρωτοφανές κίνημα νεολαίας με τεράστια δυναμική. Μέσα από τη συμμετοχή τους στην Αντίσταση οι νέοι και οι νέες διαμόρφωσαν μια καινούρια συνείδηση, που δεν είχε να κάνει μόνο με την αντίσταση εναντίον του ξένου εισβολέα. Κυρίως διαμορφώθηκαν ως κοινωνικά και πολιτικά άτομα. Οι περισσότεροι πολιτικοποιήθηκαν μέσα από την ένταξή τους στην Αντίσταση.

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ στο βιβλίο της περιγράφει και αναλύει λεπτομερώς αυτό το φαινόμενο. Εστιάζοντας στη μη ένοπλη Αντίσταση, προσεγγίζει τις αντιστασιακές οργανώσεις των νέων όλου του πολιτικού φάσματος ως προς τη δομή τους, τα χαρακτηριστικά τους, την ιδεολογική τους τοποθέτηση και τη δράση τους. Δεν εξετάζει τις μεγάλες οργανώσεις της Αντίστασης (ένοπλης και μη, ΕΑΜ, ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ), οι οποίες έχουν ώς τώρα απασχολήσει τη σχετική με την Αντίσταση βιβλιογραφία, αφήνοντας τις νεανικές οργανώσεις όλων των πολιτικών αποχρώσεων -εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων- στις παρυφές της έρευνας. Το ενδιαφέρον της εστιάζεται στο αντιστασιακό κίνημα νέων, όπως αυτό αρθρώθηκε μέσα από τις αντιστασιακές του οργανώσεις. Μελετά το ΕΑΜ Νέων, τη Λεύτερη Νέα και την Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (ΕΠΟΝ), που αποτελούν τους τρεις σταθμούς του αριστερού αντιστασιακού κινήματος των νέων. Ιδιαίτερα για την ΕΠΟ, η οποία έδωσε στο φαινόμενο την εκρηκτική του διάσταση και την κορύφωσή του, παρακολουθεί την εξάπλωσή της σε όλη την Ελλάδα. Παράλληλα αναδεικνύονται και μελετώνται και οι σημαντικότερες των ιδεολογικά αντίθετων οργανώσεων νέων, όπως η Στρατιά Σκλαβωμένων Νικητών, η Νεολαία του ΕΔΕΣ, η Ιερή Ταξιαρχία και η Πανελλήνιος Ενωσις Αγωνιζομένων Νέων (ΠΕΑΝ). Εκτός της χαρτογράφησης των οργανώσεων, επισημαίνονται τα κοινά σημεία και οι διαφορές τους και ερευνάται η κοινωνική και γεωγραφική εξάπλωση εκάστης. Ερευνώνται επίσης οι πολιτικές και ιδεολογικές τους συνιστώσες. Ο λόγος της κάθε οργάνωσης προσεγγίζεται μέσα από έντυπα, καταστατικά, προκηρύξεις, ενώ παράλληλα μελετάται αναλυτικά η δραστηριότητά τους. Τη Βαρών-Βασάρ απασχολούν ακόμη οι μεταξύ τους σχέσεις, είτε αυτές είναι σχέσεις σύγκλισης είτε σχέσεις αντιθετικές. Ερευνώνται και οι σχέσεις που διατηρούσαν με κόμματα και πολιτικούς φορείς, που αλλού εμφανίζονται εντονότερες και αλλού χαλαρότερες. Ξεχωριστή σημασία δίνει στη συμμετοχή των γυναικών, ιδιαίτερα των νέων. Προτείνει, τέλος, κάποιες ερμηνείες για την εξάπλωση ορισμένων οργανώσεων και τη συρρίκνωση άλλων.

Προνομιακό πεδίο -ως αδιερεύνητο τμήμα της ιστοριογραφίας της Αντίστασης- του βιβλίου της Βαρών-Βασάρ αποτέλεσε η εμπλοκή της νέας γενιάς με την Αντίσταση, μέσα από τις διάφορες οργανώσεις νεολαίας. Η ελληνική νεολαία πήρε ενεργό μέρος στην Αντίσταση και είναι μικρή η μερίδα των νέων που αποστασιοποιήθηκε ή αδιαφόρησε.

Είναι εμφανές ότι ένας από τους στόχους της είναι να ανιχνεύσει τα βασικά χαρακτηριστικά του αντιστασιακού κινήματος των νέων, στον βαθμό που αυτά έχουν κάποιες ιδιαιτερότητες σε σχέση με το γενικότερο αντιστασιακό κίνημα. Τη μελέτη διατρέχει διαρκώς το ερώτημα για την κοινωνική διάσταση του φαινομένου της εθελοντικής ένταξης της νεολαίας σε οργανώσεις, σε πρωτοφανή κλίμακα, καθώς και οι τομές που αυτή προκάλεσε στο επίπεδο των συνειδήσεων και των συλλογικών νοοτροπιών.

Πολύτιμη η μελέτη της Οντέτ Βαρών-Βασάρ, αποτυπώνει κατά τον καλύτερο τρόπο το κλίμα μέσα στο οποίο η νεολαία της εποχής έζησε αυτή τη μοναδική εμπειρία της συμμετοχής της στην Αντίσταση και τον τρόπο με τον οποίο αυτό το βίωμα χαράχτηκε στη συλλογική μνήμη και συνείδηση μιας γενιάς.

**Jean Carpentier & Francois Lebrun (επιμέλεια)

Ιστορία της Μεσογείου

μτφρ.: Δημήτρης Κωστελένος

εκδόσεις Πατάκη 2009, σ. 672, 29 ευρώ

Το σημείο στο οποίο συναντιούνται η Ευρώπη με την Ασία και την Αφρική είναι ένας χώρος σύνθετος: Αιγαίο πέλαγος, ανάμεσα στην Ελλάδα και στη Μικρά Ασία, Αδριατική θάλασσα, ανάμεσα στην Ιταλία και την Ελλάδα, ή ακόμη ο Εύξεινος Πόντος, για να υποδεικνύει τη Μαύρη Θάλασσα, προς ανατολάς προέκταση της Μεσογείου. Στο πλαίσιο αυτό ορισμένοι τόποι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο, ιδιαίτερα τα νησιά, που αποτελούσαν διαμετακομιστικούς σταθμούς, όπως η Κρήτη, η Κύπρος, το πλήθος των νησιών του Αιγαίου, η Σαρδηνία, η Κορσική, οι Βαλεαρίδες νήσοι ή η Σικελία. Είναι ένας χώρος που μοιάζει σαν κλειστός κόσμος, με ένα μόνο άνοιγμα προς τα δυτικά, προς τον Ατλαντικό, ένα «οχυρωμένο λιμάνι». Η ιστορία της Μεσογείου κρατάει βυθισμένες τις πιο βαθιές ρίζες της μέσα στους διάφορους πολιτισμούς που αναπτύχθηκαν στις ακτές της. Οντας ένα μείγμα αρχαίων λαών με νέα στοιχεία που ήρθαν από την Αφρική, την Ανατολή ή την Ευρώπη, αυτά τα πρώτα κράτη, βασίλεια ή πόλεις, αρχικά φαντάζονταν τη Μεσόγειο σαν ένα όριο για την επέκτασή τους.

Κατά τον 1ο αιώνα μ.Χ., όταν γεννήθηκε ο χριστιανισμός και άρχισε ειρηνικά να εξαπλώνεται στις ακτές της Μεσογείου, η ιστορία τής mare nostrum θα ταυτιστεί με αυτήν της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Κατά τον 7ο και τον 8ο αιώνα η εξάπλωση του Ισλάμ πραγματοποιείται ώς έναν μεγάλο βαθμό γύρω από τη Μεσόγειο και από τότε λίγο ώς πολύ βίαιες συγκρούσεις των δύο μονοθεϊστικών θρησκειών συγκροτούν ένα βασικό κεφάλαιο αυτής της ιστορίας. Οι αραβομουσουλμανικές κατακτήσεις θα προκαλέσουν ένα βαθύ ρήγμα μεταξύ των λαών της βόρειας Μεσογείου, που παρέμειναν χριστιανικοί, και τους λαούς των μεσογειακών ακτών, που πέρασαν στην εξουσία των Αράβων και προοδευτικά εξισλαμίστηκαν. Σε επαφή με τον ελληνοχριστιανικό, τον λατινοχριστιανικό και το Ισλάμ, η θάλασσα της Μεσογείου δεν θα γίνει μόνον ένας τόπος αντιπαράθεσης, αλλά κι ένας προνομιούχος χώρος οικονομικών και πολιτιστικών ανταλλαγών.

Η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους στα μέσα του 15ου αιώνα και η διάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας άνοιξαν τον δρόμο στις βλέψεις των Σλάβων του Βορρά και της Μόσχας για συνένωση του ορθόδοξου χριστιανικού κόσμου. Το όνειρο μιας μεσογειακής αυτοκρατορίας παρέμενε πάντα ζωντανό· μετά τους ειδωλολάτρες αυτοκράτορες της Ρώμης και τους χριστιανούς αυτοκράτορες του Βυζαντίου, οι μουσουλμάνοι σουλτάνοι της Κωνσταντινούπολης θα επιχειρήσουν την κατάκτησή της.

Στις αρχές του 16ου αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Ισπανική Αυτοκρατορία, που μοιράζονταν το μεγαλύτερο τμήμα της Μεσογείου, ήταν υπερδυνάμεις με πλανητικές φιλοδοξίες, και η δημοκρατία της Βενετίας με τον πλούτο και την καλλιτεχνική της παράδοση σε διαρκή ανανέωση πρόσφερε στους υπηκόους της εξαιρετικής ποιότητος συνθήκες ζωής για την εποχή. Από τα μέσα όμως του 16ου και ακόμη από τις αρχές του 17ου αιώνα η Μεσόγειος παραμελήθηκε προς όφελος των χωρών της βόρειας Ευρώπης και του Ατλαντικού. Τα νέα είδη εμπορίου που δημιουργήθηκαν από τις Μεγάλες Ανακαλύψεις - ζάχαρη, καφές, σοκολάτα, βαφικές ύλες-, δεν της έφερναν παρά μικρά κέρδη, και το εμπόριο των μπαχαρικών κατά το μεγαλύτερο μέρος του είχε εκτραπεί. Η Γένοβα, η Βενετία ή η Κωνσταντινούπολη δεν ήταν πλέον σημαντικά λιμάνια. Μετά τη Σεβίλη, τη Λισαβόνα και την Αμβέρσα η πρωτοκαθεδρία θα περάσει στο Λονδίνο και στο Αμστερνταμ. Εντούτοις η Μεσόγειος θα εξακολουθήσει να έχει τη δικιά της ζωή. Θα εμφανιστούν νέες πόλεις και νέα λιμάνια, ενώ άλλες, όπως η Μασσαλία και η Σμύρνη, με συμμετοχή των εμπόρων από τις χώρες του Ατλαντικού, θα γνωρίσουν μια λαμπρή άνθηση. Το 1815, η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Ισπανία ήταν κράτη σε παρακμή, ενώ η Δημοκρατία της Βενετίας δεν υπήρχε πια. Η Αγγλία, μια ξένη δύναμη στον χώρο, θα αρχίσει να την ελέγχει. Η πειρατεία θα αρχίσει σταδιακά να εξαλείφεται, γιατί η Ευρώπη έχει τη δύναμη να ελέγχει τη θάλασσα, δημιουργώντας αγορές, ενώ η ατμοκίνηση θα επιτρέψει τη γρήγορη και φτηνή μεταφορά των εμπορευμάτων.

Το 1869 το άνοιγμα της διώρυγας του Σουέζ θα ολοκληρώσει την ενσωμάτωση της Μεσογείου στην ευρωπαϊκή επιρροή. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχει αρχίσει σταδιακά να εξασθενεί και πολύ σύντομα δεν θα μπορεί να δημιουργήσει κινδύνους και η Ευρώπη θα αποκτήσει τον έλεγχο του θαλάσσιου χώρου. Η ευρωπαϊκή επικράτηση στηρίζεται, από τα μέσα του 19ου αιώνα έως το 1939, σε πόλεις-λιμάνια που ξεφεύγουν από τον έλεγχο των κρατών. Το Αλγέρι, η Αλεξάνδρεια, η Βηρυτός, η Σμύρνη, η Θεσσαλονίκη, η Μασσαλία, η Βαρκελώνη κινούνται περισσότερο στον ρυθμό της Μεσογείου παρά στον ρυθμό των χωρών όπου επίσημα ανήκουν. Αυτές οι κοσμοπολίτικες πόλεις-«κράτη» θα αποτελέσουν την περίοδο αυτή την ουσία της Μεσογείου.

Ο μισός αιώνας που θα ακολουθήσει μετά τον Β'Παγκόσμιο Πόλεμο θα αποτελέσει μια περίοδο εξαιρετικής αστάθειας. Οι γεωπολιτικές αντιπαλότητες, οι συγκρούσεις συμφερόντων, οι συγκρούσεις ταυτοτήτων θα πολλαπλασιάσουν τις εστίες πολέμου.

Ο συλλογικός τόμος, τον οποίο επιμελήθηκαν ο Ζαν Καρπεντιέ -επίτιμος γενικός επιθεωρητής Γενικής Παιδείας στη Γαλλία- και ο Φρανσουά Λεμπρέν -επίτιμος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Οτ-Μπρετάν Ρεν-ΙΙ-, συνδυάζει ένα υψηλό επιστημονικό επίπεδο, χάρη στην ποιότητα των συγγραφέων των επιμέρους μερών, που είναι όλοι καθηγητές γαλλικών πανεπιστημίων, εξειδικευμένοι στην κάθε περίοδο. Με δομή περίπου τριάντα κεφάλαια, συγκροτημένα σε πέντε μεγάλα μέρη, η Ιστορία της Μεσογείου συνιστά μια ιστορία, απαλλαγμένη από τις προκαταλήψεις, της «Εσωτερικής θάλασσας» και των λαών που κατοικούν στις ακτές της, από τις απαρχές έως την εποχή μας. Εξαιρετική από κάθε πλευρά η έκδοση -έπαινο αξίζουν η δουλειά του μεταφραστή και η άριστη επιμέλεια των Μ. Λεβεντοπούλου, Ν. Γιαντσή και Μ. Κοκολάκη-, συνοδεύεται από παραρτήματα που περιέχουν χρήσιμους χάρτες, χρονολόγιο, στατιστικούς πίνακες και πλούσια βιβλιογραφία.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Υστατη κατάθεση
Πιο κοντά στον μύθο
Το κινούμενο ως εικόνα
Ο Πωλ Μπόουλς, η Ταγγέρη και ο Μπάροουζ
Η επιδημία του λευκού
Ο Γιάννης Ρίτσος πολίτης του κόσμου των ιδεών και της τέχνης
Μια πολύχρονη περιπέτεια
Μετά το ξεκλείδωμα
Τα όνειρα στην κλίνη της γλώσσας
Ο Αλμπέρ Καμύ και η ζωή του σαν μυθιστόρημα
Αλογα στον αρχαίο κόσμο με περίεργα παιδιά που λένε αλήθειες ή ψέματα
Βιβλία και περιοδικά από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Ο Απόστολος Καλδάρας και τα τραγούδια του
Αλλοτινοί μετανάστες, σύγχρονοι περιπατητές
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Υστατη κατάθεση
Πιο κοντά στον μύθο
Το κινούμενο ως εικόνα
Ο Πωλ Μπόουλς, η Ταγγέρη και ο Μπάροουζ
Η επιδημία του λευκού
Ο Γιάννης Ρίτσος πολίτης του κόσμου των ιδεών και της τέχνης
Πρωτοφανή κινήματα σε τόπους δίπλα στη θάλασσα της Μεσογείου
Μια πολύχρονη περιπέτεια
Μετά το ξεκλείδωμα
Τα όνειρα στην κλίνη της γλώσσας
Ο Αλμπέρ Καμύ και η ζωή του σαν μυθιστόρημα
Αλογα στον αρχαίο κόσμο με περίεργα παιδιά που λένε αλήθειες ή ψέματα
Βιβλία και περιοδικά από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Ο Απόστολος Καλδάρας και τα τραγούδια του
Αλλοτινοί μετανάστες, σύγχρονοι περιπατητές
Συνέντευξη: Σαρ. Κορωνάκος
Εκδόσεις Απόπειρα τριάντα χρόνια εκδοτικής παρουσίας
Από τις 4:00 στις 6:00
Σιωπή ...μέσα από τον ήχο της μουσικής
Μια λευκή που τραγουδούσε τη μουσική σόουλ
Παράσταση
Ενας «Διωγμένος» στο Καταφύγιο θηραμάτων
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Τα σφραγισμένα χείλη της Ιστορίας μιλούν δυνατά πια
Ανάμεσα σε βιβλία & περιοδικά
Εσωτερική αφήγηση
Κάνε μου σήμα