Έντυπη Έκδοση

Το βάρος και η χάρη των λέξεων

Η μεταφρασμένη λογοτεχνία δεν κρατάει μόνο τη μερίδα του λέοντος στη βιβλιοπαραγωγή, ταυτόχρονα διαμορφώνει αναγνωστικές συμπεριφορές αλλά και συγγραφικές συνειδήσεις.

Το ΕΚΕΜΕΛ, ως φυσικός χώρος άσκησης και καλλιέργειας της τέχνης και της τεχνικής τής μετάφρασης, διοργανώνει τα τελευταία τέσσερα χρόνια τον ετήσιο διαγωνισμό Βραβεία Λογοτεχνικής Μετάφρασης, σε συνεργασία με τα αντίστοιχα μορφωτικά ινστιτούτα (Γαλλικό, Γκαίτε, Θερβάντες, Ιταλικό και εφεξής Ελληνοαμερικανική Ενωση). Ψυχή του εγχειρήματος, η Ελένη Ζέρβα (διευθύντρια του ΕΚΕΜΕΛ και βραβευμένη μεταφράστρια του Βιζυηνού στη γαλλική), που με μηδαμινή υποστήριξη εμψυχώνει με σοβαρότητα τον πετυχημένο αυτό θεσμό.

Δεκαπέντε μεταφράσεις και μεταφραστές διακρίθηκαν για το 2009 στη βραχεία λίστα του ΕΚΕΜΕΛ. Τα πρόσωπα που κρύβονται πίσω από τον Ντίκενς, τον Βάλσερ, τον Μπάνβιλ, τον Μοντιάνο, τον Κορτάσαρ, τον Φουέντε, τον Μοντάλε, τον Σαβιάνο κ.τ.λ., ανοίγουν και μας ξεναγούν στο μεταφραστικό εργαστήρι τους. Δεκαπέντε άτυποι συν-συγγραφείς που μετεωρίζονται ανάμεσα στην πίστη και στην προδοσία του πρωτότυπου κειμένου (υπέρ της απόλαυσής του), ανάμεσα στη διαμεσολάβηση και στη δημιουργικότητα, ανάμεσα στη γλωσσική μνήμη και στη ζώσα αλχημεία της έκφρασης, ανάμεσα στο νόημα και στη μουσική της γραφής, ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη, ανάμεσα στο αμετάφραστο και στο μεταφράσιμο του χρόνου, ανάμεσα στην ισχνή αμοιβή και στη μακρά αφοσίωση, ανάμεσα σε ξένες και οικείες λέξεις.

Με τεντωμένο αυτί

Οταν ανέλαβα να μεταφράσω τα Γόμορρα του Ρομπέρτο Σαβιάνο, ένιωσα ότι βρίσκομαι αντιμέτωπη με μια γοητευτική πρόκληση.

Αν και πρωτοεμφανιζόμενος, ο συγγραφέας είχε ήδη γίνει γνωστός σε πολλές χώρες εκτός Ιταλίας ως «αυτός που τόλμησε να τα βάλει με τη μαφία», με συνέπεια να ζει πλέον υπό συνθήκες μιας ιδιότυπης ομηρίας, σε ένα καθεστώς αντίστροφης «φυγοδικίας», με τη μαφία στο ρόλο του διώκτη και τον ίδιο σε αυτόν του διωκόμενου.

Πρόκληση λοιπόν, γιατί ούτως ή άλλως η απόπειρα ενός μεταφραστή να μεταφέρει στη γλώσσα του ένα ξένο κείμενο είναι από μόνη της ένα περιπετειώδες ταξίδι. Γοητευτική, γιατί ήδη το εν λόγω βιβλίο συνόδευαν πολλοί μύθοι, που κατέτασσαν τον συγγραφέα του στη χορεία των «απαγορευμένων» δημιουργών, με προεξάρχοντα τον Σαλμάν Ρούσντι, και συνάμα γιατί μου δινόταν η ευκαιρία να εξερευνήσω έναν κόσμο γνωστό σε μένα μόνο από αναφορές σε εφημερίδες και κινηματογραφικές ταινίες.

Επιδόθηκα λοιπόν σ' αυτή την προσπάθεια, έχοντας πάντα υπόψη ότι λειτουργώ πρώτιστα σαν όχημα του συγγραφέα, και όχι ως κατεξοχήν δημιουργός, ακολουθώντας και αποκωδικοποιώντας τις οδηγίες που με περίμεναν πίσω απ' τις γραμμές του ιταλικού κειμένου. Στόχος μου δεν ήταν, όσο και αν αυτό ενίοτε αποβαίνει σε βάρος του μεταφραστή, να βελτιώσω, να «εξωραΐσω» το πρωτότυπο κείμενο, που ομολογουμένως κατά τόπους ήταν στρυφνό και περίπλοκο, όσο στρυφνή και περίπλοκη είναι και η πραγματικότητα την οποία περιγράφει. Προσπάθησα απλά, με σεβασμό και διακριτικότητα απέναντι στον συγγραφέα, να μεταφέρω στη γλώσσα μου τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις συγκινήσεις και τις εικόνες που προσλάμβανα διαβάζοντας το βιβλίο.

Δεν ήταν εύκολο εγχείρημα. Υπό την πίεση του χρόνου που συνήθως βιώνει ο μεταφραστής, χρειάστηκε σε κάθε κεφάλαιο του βιβλίου να ανασυντάσσω τις δυνάμεις μου και, υπό μία έννοια, να ξεκινώ απ' την αρχή, καθώς η κεντρική θεματική μπορεί να παρέμενε η ίδια, αλλά τα επιμέρους ζητήματα με τα οποία αναμετρήθηκα ήταν πολλά: η λειτουργία του οργανωμένου εγκλήματος, οι νόμοι του διεθνούς εμπορίου και της αγοράς, τα ναρκωτικά, η πορνεία, η αντίδραση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στις πρακτικές της μαφίας. Πολλά θέματα για να χωρέσουν ικανοποιητικά στις σελίδες ενός βιβλίου· εντούτοις χώρεσαν.

Μια από τις μεγαλύτερες δυσκολίες που συνάντησα κατά τη μετάφραση του βιβλίου ήταν η απόδοση στα ελληνικά των διαφόρων ειδικών λεξιλογίων και της ιδιολέκτου των ηρώων που κινούνται στο περιθώριο της κοινωνίας. Για πολύ καιρό μάλιστα κυκλοφορούσα κυριολεκτικά με τεντωμένο αυτί προκειμένου να «πιάσω» κάποια καινούρια έκφραση, κάποια ευφάνταστη λέξη που θα με βοηθούσε να αντεπεξέλθω ικανοποιητικά. Ειδικά σε ό,τι αφορά την αργκό, είναι σαν να ακροβατείς σε τεντωμένο σκοινί, καθότι ο κίνδυνος μετακύλισης σε χυδαιολογίες είναι μεγάλος. Από την άλλη, είναι εξίσου δύσκολο να αποφύγεις τις αγκυλωμένες εκφράσεις και τις γραφικότητες και να καταφέρεις να διατηρήσεις την αιχμηρότητα του λόγου.

Διαβάζοντας το βιβλίο στο πρωτότυπο και κατόπιν μεταφράζοντάς το, είχα την ευκαιρία να γνωρίσω από κοντά τις προσωπικές ιστορίες των ηρώων του. Ιστορίες όλες συνυφασμένες με πόνο, αίμα, βιαιότητα, ιστορίες που σε συνοδεύουν μια ζωή, καθώς οι ήρωες των βιβλίων γίνονται αχώριστοι σύντροφοι του μεταφραστή. Και στο συγκεκριμένο βιβλίο οι ήρωες δε λείπουν... Εντούτοις, αξίζει να σταθεί κανείς στις γυναίκες ηρωίδες και αντί-ηρωίδες. Εμβληματική εκπρόσωπος των τελευταίων η Αναλίζα Ντουράντε, ετών δεκατεσσάρων, για την οποία γνώριζα, πριν ακόμα μου προταθεί η μετάφραση, πως στάθηκε η αφορμή για να γράψει ο Σαβιάνο το βιβλίο. Δολοφονήθηκε σε μια φτωχογειτονιά της Νάπολης στη διάρκεια ανταλλαγής πυρών. Ηταν μία από τις «παράπλευρες απώλειες» στον αδυσώπητο πόλεμο της μαφίας.

Δεν ξέρω αν όλη αυτή η ιστορία της βίας, διανθισμένη με οικονομικούς όρους και κανόνες λειτουργίας της αγοράς, μπορεί να αιχμαλωτίσει, να καθηλώσει τον αναγνώστη. Ισως κάποιοι επιλέξουν απλώς να φυλλομετρήσουν το βιβλίο και ίσως κάποιοι άλλοι αφεθούν να παρασυρθούν από το ορμητικό αυτό ποτάμι που απελευθέρωσε ο Σαβιάνο, πληρώνοντας προσωπικό τίμημα. Δεν υπάρχουν συνταγές και οδηγίες προς τους επίδοξους αναγνώστες. Σε ό,τι αφορά τη δική μου συμβολή, θα περιοριστώ να παραφράσω τα λόγια του Λούθηρου: «Πρέπει να ρωτήσετε τη μητέρα στο σπίτι, τα παιδιά στον δρόμο, τον απλό άνθρωπο στην αγορά και να παρατηρήσετε την ομιλία τους, το πώς μιλούν, και να μεταφράσετε με αυτό τον τρόπο. Μόνο τότε θα καταλάβουν και θα διαπιστώσουν ότι μιλάτε την ίδια γλώσσα».

Συν-γραφείς χωρίς πρωτότυπο

Μια βράβευση συνιστά πάντα δικαίωση μόχθου και ηθική ανταμοιβή· μια συγκατάταξη στους επικρατέστερους δεν είναι αμελητέα· όμως το σημαντικότερο όλων, πιστεύω, είναι το γεγονός ότι το ΕΚΕΜΕΛ όπως επίσης το περιοδικό «Μετάφραση», με σοβαρότητα και φροντίδα, ανασύρουν από την αφάνεια μια τόσο παραγνωρισμένη, αν όχι αγνοημένη, τέχνη.

Κι αυτό έχει αποτέλεσμα κάπου κάπου ένα χέρι να μας ωθεί στο προσκήνιο. Εμάς, τους μεταφραστές λογοτεχνίας, συν-γραφείς χωρίς δικό μας πρωτότυπο, ηθοποιούς σ' ένα σανίδι χωρίς θεατές, μουσικούς χωρίς ακροατές και ζωγράφους χωρίς κοινό· τους παρασκηνιακούς αλλά και εξ ορισμού πανταχού παρόντες σε κάθε μεταφρασμένο βιβλίο.

Κάποιες φορές σαν αυτή εδώ, η αυλαία κλείνει πίσω μας...

Κυρίες και κύριοι, καλησπέρα σας.

Η έννοια της μετάφρασης δεν χρειάζεται υπεράσπιση - αρκεί να αναλογιστεί κανείς πόσο λειψός, πόσο στενός, θα ήταν ο κόσμος χωρίς αυτήν. Ομως η μετάφραση της λογοτεχνίας δεν είναι διόλου εύκολη υπόθεση κι εμείς γνωρίζουμε εκ των ένδον, άρα καλύτερα από τον καθένα, τους σκοπέλους και τις ξέρες ενός τέτοιου εγχειρήματος. Ως μεταφραστές μπορεί να χάσουμε διά παντός την αθωότητα του αναγνώστη, για να κερδίσουμε μια, έστω και επισφαλή, γνώση. Αλλά όποιοι κι αν είναι οι τρόποι μας, μάς ενώνει ένα κοινό σημείο: η απόφαση να αψηφήσουμε όσους κηρύσσουν το αδύνατο της μετάφρασης ή το εξάπαντος ατελές της σε σχέση με το πρωτότυπο. Θιασώτες του συγγραφέα μας, πείσμονες ανιχνευτές και τολμητίες, ίσως εξεγερμένοι εναντίον οιουδήποτε θα προέκρινε τη γλωσσική, άρα τη σχεδόν πλήρη, ασυνεννοησία, πασχίζουμε ν' ανατρέψουμε το πιθανώς ακατόρθωτο, ν' αντισταθμίσουμε με άλλες εξευρέσεις τις αναπόφευκτες απώλειες, και πάντως να διοδεύσουμε.

Σε αυτή την αναδημιουργία επικοινωνίας, στην πολλαπλή μετάβαση από μία γραφή σε μία άλλη, από ένα κείμενο σε ένα άλλο, η μίμηση του πρωτοτύπου είναι ασφαλής όσο κι ένα δίκοπο μαχαίρι, η πίστη διπλόμορφη, η προδοσία στιγματισμένη και τα διλήμματα μόνιμη συνοδεία μας.

Οχι σπάνια αντιμετωπίζουμε εκπλήξεις αόρατες διά του γυμνού οφθαλμού μας ως αναγνωστών· η μετάφραση μας αποκαλύπτει κρυφές αρετές, αθέατες δυσχέρειες αλλά και αναπάντεχα ελαττώματα.

Οχι σπάνια, επίσης, αν μια μετάφραση θεωρηθεί καλή, το κείμενο εξαίρεται ως σπουδαίο πρωτότυπο· αν θεωρηθεί ότι πάσχει, ευθύνεται ο μεταφραστής.

Το Τέλος της Τρέλας, μια σύνθετη περιπλάνηση που ξεκινά στη Γαλλία τον Μάη του '68 και τελειώνει στο Μεξικό είκοσι ένα χρόνια αργότερα, παρουσίαζε, εκτός από τις μεγάλες φυσιογνωμίες της γαλλικής διανόησης και της νοτιοαμερικανικής επανάστασης, κάμποσες μεταφραστικές προκλήσεις: λογοτέχνημα αναπόφευκτα δοκιμιακό λόγω θέματος, με διαρκείς εναλλαγές ύφους ελέω μυθιστορηματικών συνθηκών, γεμάτο υπόγειες παραπομές στον Θερβάντες, γραμμένο στα ισπανικά αλλά με πλήθος αναφορών σε ένα περιβάλλον έντονα γαλλικό, απαιτούσε περίπου μια μεταγλώττιση μέσα στη μεταγλώττιση.

Ούτως ή άλλως, όμως, η ουσιαστική μεταφραστική πράξη υποβάλλει, κατά τη γνώμη μου, δύο όρους εκ των ων ουκ άνευ: ο ένας είναι η ταύτιση με το κείμενο· ο άλλος, η απόσταση. Και η συνύπαρξή τους είναι αυτή που επιτρέπει την απόδοση του μέρους με τη σκέψη στο όλον, την κατάκτηση της λέξης με το βλέμμα προσηλωμένο στη συνολική εικόνα του κειμένου.

Αυτό το επάγγελμα, το σχεδόν μη αμειβόμενο, το τόσο παλαιικό και τόσο προκλητικά αντιστρατευόμενο την έννοια του χρόνου, παρ' όλα αυτά με έχει ανταμείψει: πρόλαβα εκδότες ενός είδους που τείνει να εκλείψει· διάβασα μεταφραστές που φάνταζαν -κι ακόμη φαντάζουν- σχεδόν μυθικοί στα μάτια μου· μετέφρασα βιβλία που είχα ήδη αγαπήσει: το Στην ακτή του Βοσπόρου του Ιρφάν Οργκά ή Ο διψασμένος του Αβελάρδο Καστίγιο καταλέγονται σε αυτά.

Πολύ πρόσφατα, ξερακιανός, μ' όψη στεγνή και μάλλον παλαβός -άξιο τέκνο των καιρών μας-, βγήκε στον κάμπο των βιβλιοπωλείων το Πρώτο Μέρος του Δον Κιχότε ντε λα Μάντσα... Ομως ο μέγιστος αυτός ήταν, είναι και θα είναι μια τρέλα χωρίς τέλος. Ισως ακριβώς επειδή, τέσσερις αιώνες τώρα, ανθεκτικός και ανθιστάμενος, δεν επιδέχεται όχι μία τελική μετάφραση, αλλά ούτε καν μία καταληκτική ερμηνεία του πρωτοτύπου του.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Υστατη κατάθεση
Πιο κοντά στον μύθο
Το κινούμενο ως εικόνα
Ο Πωλ Μπόουλς, η Ταγγέρη και ο Μπάροουζ
Η επιδημία του λευκού
Ο Γιάννης Ρίτσος πολίτης του κόσμου των ιδεών και της τέχνης
Πρωτοφανή κινήματα σε τόπους δίπλα στη θάλασσα της Μεσογείου
Μια πολύχρονη περιπέτεια
Μετά το ξεκλείδωμα
Τα όνειρα στην κλίνη της γλώσσας
Ο Αλμπέρ Καμύ και η ζωή του σαν μυθιστόρημα
Αλογα στον αρχαίο κόσμο με περίεργα παιδιά που λένε αλήθειες ή ψέματα
Βιβλία και περιοδικά από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Ο Απόστολος Καλδάρας και τα τραγούδια του
Αλλοτινοί μετανάστες, σύγχρονοι περιπατητές
Συνέντευξη: Σαρ. Κορωνάκος
Εκδόσεις Απόπειρα τριάντα χρόνια εκδοτικής παρουσίας
Από τις 4:00 στις 6:00
Σιωπή ...μέσα από τον ήχο της μουσικής
Μια λευκή που τραγουδούσε τη μουσική σόουλ
Παράσταση
Ενας «Διωγμένος» στο Καταφύγιο θηραμάτων
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Τα σφραγισμένα χείλη της Ιστορίας μιλούν δυνατά πια
Ανάμεσα σε βιβλία & περιοδικά
Εσωτερική αφήγηση
Κάνε μου σήμα