Έντυπη Έκδοση

Πάσχουσες ψυχές

Εργο της Ευας Περσάκη Εργο της Ευας Περσάκη Τάσος Καλούτσας

Η ωραιότερη μέρα της

εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 212, ευρώ 14,90

Μετά δεκαετή απουσία από το εκδοτικό προσκήνιο, ο Τάσος Καλούτσας επανεμφανίζεται με μια νέα συλλογή διηγημάτων, την πέμπτη στη σειρά. Η διπλή βράβευση της προηγούμενης συλλογής, «Το τραγούδι των σειρήνων», το 2000, με το κρατικό βραβείο και το βραβείο του περιοδικού «Διαβάζω», δεν τον έστρεψε στο μυθιστόρημα ούτε στην πολυγραφία. Παραμένει αμιγής διηγηματογράφος. Πιθανώς και ο μοναδικός ανάμεσα στους συγγραφείς που εμφανίστηκαν μέσα στην τελευταία τριακονταετία. Και πάντοτε, ολιγογράφος, χωρίς παράπλευρες διεξόδους σε άλλα είδη λόγου.

Το καινούριο, ωστόσο, βιβλίο του δείχνει ότι έχει εγκαταλείψει τη μοναχική λογοτεχνική του πορεία. Εμφανίζεται πριν από 27 χρόνια, με διήγημα στο περιοδικό «Διαγώνιος», και μέσα στην τελευταία δεκαετία μετατοπίζεται θεματικά και αφηγηματικά, ακολουθώντας το κυρίως ρεύμα της πεζογραφίας. Η καινούρια συλλογή απαρτίζεται από δέκα διηγήματα, τα οκτώ δημοσιευμένα εντός της λήγουσας δεκαετίας. Τα διηγήματα της πρώτης πενταετίας φαίνεται να συνεχίζουν στο θεματικό πεδίο και τον αφηγηματικό προσανατολισμό, που όρισαν τα συνολικά 56 διηγήματα των τεσσάρων προηγούμενων συλλογών. Ενώ τα πιο πρόσφατα παραμένουν μεν στον χώρο του ρεαλιστικού διηγήματος, αλλά διαφοροποιούνται τόσο θεματικά όσο και αφηγηματικά.

Σε αυτά τα διηγήματα της νέας σοδειάς ο συγγραφέας απομακρύνεται από την υπαινικτική περιγραφή της καθημερινότητας του μέσου Θεσσαλονικιού, με την οποία έχει επιτύχει γνησίως βραβεύσιμα αποτελέσματα, και προχωράει πειραματιζόμενος σε λιγότερο οικεία του εδάφη. Παραμερίζει τους κοινούς τύπους ανθρώπων και επιλέγει ιδιάζουσες περιπτώσεις. Ταυτόχρονα, εγκαταλείπει τον κλειστό κόσμο του και στρέφεται στα κοινωνικά προβλήματα και την πολιτική επικαιρότητα, που τροφοδοτούν τους περισσότερους συγγραφείς, διηγηματογράφους και μυθιστοριογράφους. Αυτή η διαφοροποίησή του φαίνεται να ξεκινάει από τα κατά παραγγελία διηγήματα, που έχουν καθιερώσει τα έντυπα και οι εκδότες, με στόχο την κατάρτιση θεματικών αφιερωμάτων ή και αυτοτελών εκδόσεων, που να εστιάζουν στα κρινόμενα ως φλέγοντα ζητήματα. Τα μισά από τα διηγήματα της πρόσφατης συλλογής του Καλούτσα γράφονται, σύμφωνα με τις πρώτες τους δημοσιεύσεις, κατά παραγγελία. Από αυτά, τα τρία ανταποκρίνονται σε παραγγελίες με σαφώς προσδιορισμένο το θέμα. Τα αποτελέσματα ποικίλλουν ανάλογα με το θέμα, αλλά και τους συντελεστές του κάθε αφιερώματος.

Για ένα αφιέρωμα, με τίτλο «Ωδή στη μητέρα», γράφεται το ομότιτλο της συλλογής διήγημα, αντιπροσωπευτικό του πλάγιου τρόπου του συγγραφέα να φωτίζει τις ενδοοικογενειακές σχέσεις. Για ένα αφιέρωμα, που συγκεντρώνει «ιστορίες από τον στρατό», προκύπτει ένα σύντομο διήγημα, ανεκδοτολογικού μάλλον χαρακτήρα, το οποίο, ωστόσο, διευρύνει τα ευτράπελα της στρατιωτικής θητείας με ένα θυμόσοφο συμπλήρωμα. Η τρίτη παραγγελία είναι αυτή που τον σπρώχνει στην αγκαλιά της παγκοσμιοποιημένης ευαισθησίας. Για μια συλλογή διηγημάτων, με τίτλο «Οικοεγκλήματα» (2008), του ζητείται να αντιμετωπίσει το παγκόσμιο αίτημα της προστασίας του περιβάλλοντος, επινοώντας μια ιστορία, σχετικά μεγάλης έκτασης, που να αντανακλά οικολογικές ανησυχίες. Ετσι γράφεται «Το χυτήριο», που στρέφεται γύρω από ένα μεταλλουργικό εργαστήριο του συνοικισμού Χαριλάου στη Θεσσαλονίκη. Αφού διεκτραγωδούνται οι καταστροφικές για τη γειτονιά συνέπειες της λειτουργίας του χυτηρίου, αναφέρεται ότι το έκλεισε η χωροφυλακή στη δεκαετία του '70. Ο αφηγητής παρατηρεί ότι η πολιτεία διόρθωσε με καθυστέρηση τα λάθη της. Ο σχολιασμός δείχνει, τουλάχιστον σε εμάς, επιδερμικός, αφού συνάδει με την τρέχουσα τάση, που θέλει πάντα το δίκιο με το μέρος των ιδιοκτητών κατοικίας, ασχέτως πού και πώς αποκτήθηκε αυτή.

Ο Καλούτσας, όμως, δεν περιορίζεται στο οικολογικό μήνυμα. Εμπνεόμενος από τον τίτλο της παραγγελίας, πλάθει μια διαταραγμένη προσωπικότητα, ικανή ακόμη και για έγκλημα. Ο ήρωάς του εμφανίζει κρίσεις μανίας, κατά τις οποίες κατακρεουργεί γάτες, πιθανώς και άλλα ζωντανά, και φάσεις κατάθλιψης, όπου κατατρύχεται από ενοχές και εκφράζει τάσεις αυτοκτονίας. Ο συγγραφέας καταφεύγει στο συνηθισμένο εύρημα ενός ημερολογίου του πάσχοντος, που εντοπίζεται μετά την αυτοχειρία του. Εναλλάσσει τα ημερολογιακά αποσπάσματα με τις αναμνήσεις ενός συνομήλικου εξαδέλφου του, ο οποίος τον χαρακτηρίζει μανιοκαταθλιπτικό. Οσον αφορά τη συμπτωματολογία, αυτή θα λέγαμε ότι είναι ικανοποιητική. Ο χαρακτήρας, όμως, πολύ φοβόμαστε ότι παραμένει ατελής. Πιθανώς να οφείλεται στις εκτενείς περιγραφές της επικρατούσας κατάστασης στο χυτήριο, που δημιουργούν την εντύπωση ότι ο συγγραφέας ζητεί να προβάλει μια σχέση αιτίας-αιτιατού.

Τον ίδιο χρόνο, το 2008, ο Καλούτσας δημοσιεύει ένα δεύτερο διήγημα, που αναφέρεται σε παγκοσμιοποιημένες ανησυχίες, χωρίς και πάλι να εστιάζει αποκλειστικά σε αυτές. Φέρει τίτλο «Το συλλαλητήριο» και στήνεται γύρω από ένα συλλαλητήριο που έγινε στη Θεσσαλονίκη, το 2003, ενάντια στη σχεδιαζόμενη τότε εισβολή των Αμερικανών στο Ιράκ. Θέμα που, πέντε χρόνια αργότερα, παρέμενε επίκαιρο αφού ο πόλεμος συνεχιζόταν και νέα συλλαλητήρια οργανώνονταν. Σε αυτό πλάθει μια προσωπικότητα με πολύ πιο ήπια συμπτώματα ψυχικής διαταραχής. Ο ήρωάς του βιώνει τη διαπάλη ανάμεσα «στα χαμηλότερα στρώματα της ύπαρξής του», δηλαδή «τη φωνή της σάρκας», και «τις κοινωνικές και πολιτικές του ευαισθησίες», τουτέστιν τον διανοητικό εαυτό του. Πρόκειται για έναν χήρο με παιδιά που, από τα νεανικά του ακόμη χρόνια, «τη βρίσκει» με βιντεοταινίες πορνογραφικού περιεχομένου, κι ας έχει, σε πείσμα των σχετικών στατιστικών, εξαιρετικές επιδόσεις με τις γυναίκες. Παρότι αναλυτική η αφήγηση, ο ήρωας ελάχιστα πείθει για το δράμα που υποτίθεται ότι βιώνει.

Ενα τρίτο διήγημα, «Ολα τα παιδιά του κόσμου», δημοσιεύεται Αύγουστο 2009 και αναφέρεται στους βομβαρδισμούς στη Γάζα κατά τον προηγούμενο Δεκέμβριο. Ο πρωταγωνιστής πάσχει και πάλι από κρίσεις μανίας, αυτή τη φορά παροδικής φύσεως, αφού εκδηλώνονται ως επακόλουθο του ανεβασμένου δείκτη ουρικού οξέος. Σε αντίθεση με τα δύο προηγούμενα διηγήματα, είναι καλοσχεδιασμένος και η σχιζοειδής συμπεριφορά του δημιουργεί την αντιστοιχούσα εναγώνια ατμόσφαιρα. Το πρόβλημα βρίσκεται στις ευαισθησίες του αφηγητή. Είναι ένας συγγραφέας που στενοχωριέται για «όλα τα παιδιά του κόσμου», γιατί αυτά πληρώνουν χωρίς να φταίνε. Παρόμοιες σκέψεις κινούνται σε κοινούς τόπους, δίνοντας στο διήγημα υψηλούς διδακτικούς τόνους.

Τα καινοφανή διηγήματα συμπληρώνονται με δύο αδημοσίευτα. Σύντομο το πρώτο, παρουσιάζει έναν άσωτο, που βρίσκει τον ορθό δρόμο, όχι στο Αγιον Ορος, αλλά ταΐζοντας τις γάτες της γειτονιάς. Τοποθετημένη αυτή η φιλοζωική συμπεριφορά στην επικαιρότητα των βομβαρδισμών στο Νότιο Λίβανο, αναδεικνύει τη μονομέρειά της. Ωστόσο, ο συγγραφέας χάνει την ευκαιρία να ψυχογραφήσει αυτήν την τόσο διαδεδομένη συμπεριφορά, που, τελικά, δεν δηλώνει ευαισθησία, έτσι όπως περιορίζεται στα συγκεκριμένα κατοικίδια. Κι αυτό, γιατί πλάθει έναν σαλεμένο, που πιστεύει ότι οι γάτες είναι «Ψυχές αγγέλων». Εκτενές και περισσότερο φιλόδοξο το δεύτερο διήγημα «Αδολη αγάπη», παρουσιάζει έναν διαφορετικό τύπο εμμονής, με κεντρικό ήρωα έναν φανατικό θαμώνα των διαδικτυακών «chat rooms». Τουλάχιστον αυτό είναι το επικαιρικό προκάλυμμα για να σκιαγραφηθεί μια ιδιόρρυθμη περίπτωση ανδρικής ομοφυλοφιλίας, που λανθάνει πίσω από τη λατρεία του ωραίου και αρκείται σε πλατωνικές φιλίες, είτε διά ζώσης είτε μέσω Διαδικτύου. Το περιπεπλεγμένο αφηγηματικό πλαίσιο και οι παρεμβαλλόμενες σκηνές ετεροφυλοφιλικού έρωτα πιστεύουμε ότι πνίγουν το κυρίως θέμα.

Υπάρχουν, όμως, και τα παλαιότερα διηγήματα. Σε αυτά κυριαρχεί η σχέση του γιου με την υπερήλικη μητέρα του. Στο ομότιτλο της συλλογής, που είναι και από τα καλύτερα του βιβλίου, περιγράφεται η λατρευτική αφοσίωση της μητέρας, δημιουργώντας, αρχικά, τη γοητευτική εντύπωση ότι πρόκειται για ερωτική σχέση. Εντύπωση που κατέστρεφε η πρώτη δημοσίευση σε αφιερωματικό προς τη μητέρα τόμο. Σε ένα δεύτερο διήγημα, η μητέρα πάσχει από προϊούσα άνοια και ο γιος την εμπιστεύεται στις φροντίδες μιας αλλοδαπής. Χωρίς τους συνήθεις εξωραϊσμούς, σκιαγραφείται ο ωφελιμισμός αυτών των γυναικών, όπου η αφοσίωσή τους συμπυκνώνεται στο σλόγκαν: όσο μακρύτερη η ζωή του γέροντα τόσο μεγαλύτερη η δική μου προκοπή. Στα παλαιότερα διηγήματα επανέρχονται, ως δευτερεύον ή και κυρίως θέμα, οι εξώγαμες σχέσεις του γιου. Μια σταθερά στα διηγήματα του Καλούτσα, τα πρόσφατα και τα παρελθοντικά, είναι οι αδύναμοι άνδρες, που τρέχουν πίσω από σκληρόκαρδες γυναίκες. Το ατού, όμως, των διηγημάτων δεν είναι οι ευαίσθητοι άνδρες, αλλά ο τρόπος της αφήγησης, που δείχνει τον μικρόκοσμο των ηρώων.

Συνοψίζοντας, το βασικό γνώρισμα της συλλογής είναι η σαφής διάκριση των διηγημάτων σε δύο ομάδες. Από εκεί και πέρα, αν κάποιος προτιμά τον παλαιό Καλούτσα έναντι του πρόσφατου ή και αντιστρόφως, είναι ζήτημα αναγνωστικού γούστου. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Γελώντας στο λαρύγγι του θανάτου
Ο ειρωνικός και σατιρικός Ζορζ Μπρασένς
Ο φόβος και η ταπείνωση
Η ευτυχία βλάπτει...
Η φιλοσοφική στιγμή του '60 και η γενναιοδωρία της αγάπης
Η Μικρά Ασία δεν σταματά τα χωρατά στο πανηγύρι
Σε κυκλική και ατέρμονη πορεία
Το ξέφτισμα του κόσμου
Υπονοώντας τον δημιουργικό παλμό της ζωής
Ο ουγγρικής καταγωγής αμερικανός σκηνοθέτης Τζιμ Τζάρμους
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Πάσχουσες ψυχές
Γελώντας στο λαρύγγι του θανάτου
Ο ειρωνικός και σατιρικός Ζορζ Μπρασένς
Ο φόβος και η ταπείνωση
Η ευτυχία βλάπτει...
Η φιλοσοφική στιγμή του '60 και η γενναιοδωρία της αγάπης
Η Μικρά Ασία δεν σταματά τα χωρατά στο πανηγύρι
Σε κυκλική και ατέρμονη πορεία
Το ξέφτισμα του κόσμου
Υπονοώντας τον δημιουργικό παλμό της ζωής
Ο ουγγρικής καταγωγής αμερικανός σκηνοθέτης Τζιμ Τζάρμους
Συνέντευξη: Νίκος Μαμαγκάκης
Ζώντας ανάμεσα στον ελληνικό λόγο, τον νέο και τον αρχαίο
Γιάννης Μηλιώκας
Ο Μαίανδρος και οι κινήσεις των αγαλμάτων
Συνέντευξη
Μεγαλοφυΐα ή παραφροσύνη;
"Καταθέτουν" πέντε Ελληνες μυθιστοριογράφοι
Οι 10 εντολές για το μυθιστόρημα
Αφανής αναγνώστης
Οι ήρωες του Μακρυγιάννη
Η τρίτη ανάγνωση
Ντάμα μπαστούνι
Από τις 4:00 στις 6:00
Στο κλαμπ των 70άρηδων
Άλλες ειδήσεις
Ακουσες για τον καιρό;
Μπράβο μας!
Ο σαιξπηρικός Αμλετ και οι προϋποθέσεις μιας δύσκολης επιλογής
Περί λογοτεχνίας, θανάτου και άλλων πραγματικών