Έντυπη Έκδοση

Η φιλοσοφική στιγμή του '60 και η γενναιοδωρία της αγάπης

Alain Badiou

Μικρό φορητό πάνθεον

μτφρ.: Βαγγέλης Μπιτσώρης, εκδόσεις Αγρα, σ. 191, ευρώ 15

Στο «Μικρό φορητό πάνθεον», σ' αυτή τη μικρή συλλογή επικήδειων, ο Αλέν Μπαντιού ανακαλεί στη μνήμη του αλλά και στη μνήμη τη δική μας, όχι μελαγχολικά, όπως φροντίζει να μας ξεκαθαρίσει εξαρχής, όλους εκείνους τους «φίλους, εχθρούς και εταίρους» που με το έργο τους θεμελίωσαν ό,τι χαρακτηρίζουμε σήμερα σύγχρονη σκέψη. Μια συλλογή μικρών κειμένων που ιχνογραφούν πάνω στη σκέψη αυτών των εκλιπόντων φιλοσόφων αλλά και σ' αυτό το βαθύ προσωπικό ίχνος που άφησαν στο «παράδειγμα» του Αλέν Μπαντιού. Απώλειες που γίνονται αφορμή για να υπερασπισθεί ο Μπαντιού για ακόμη μια φορά, και με απαράμιλλο σθένος και σαφήνεια, το μέγεθος αλλά και τον αληθινό προορισμό της μεγάλης φιλοσοφίας, απέναντι στη ρηχότητα του σύγχρονου, μιντιακού φιλοσοφικού λόγου. «Αυτοί που γύρω στα 1965», σημειώνει, «ήταν μεταξύ είκοσι και τριάντα χρόνων γνώρισαν έναν εξαίρετο αριθμό δασκάλων στο πεδίο της φιλοσοφίας. Οι παλαιοί, όπως ο Σαρτρ, ο Λακάν ή ο Κάνγκιλεμ, ήσαν ακόμη σε πλήρη δραστηριότητα, κάποιοι άλλοι, που ήσαν λίγο νεότεροι, όπως ο Αλτουσέρ, ανέπτυσσαν το έργο τους, ενώ μια ολόκληρη γενιά, οι Ντελέζ, Φουκό, Ντεριντά εισέρχονταν στην αρένα. Ολοι αυτοί οι δάσκαλοι, σήμερα, είναι νεκροί. Η φιλοσοφική σκηνή (σήμερα) είναι κατειλημμένη ευρέως από απατεώνες...». Απέναντι στη σημερινή κατάπτωση της φιλοσοφίας, όπου διακηρύσσει «το απρόσιτο του Αγαθού» και την κυνική της διαθεσιμότητά στον ρεαλισμό, ο Μπαντιού μάς υπενθυμίζει κάποιες φιλοσοφικές στιγμές που φανέρωσαν αυτή τη συμβαντική φύση της φιλοσοφίας, την αδύνατη θέση του σημείου της διαφυγής της.

Για τον Μπαντιού η φιλοσοφία είναι αυτή η σκηνή της αλήθειας, ο τόπος του Πραγματικού, πέραν όμως του εμφανούς ίχνους της γεγονοτολογίας του. Και θα 'ναι αυτή η μυστική διάσταση του πολιτικού, εν τέλει, υποκειμένου του που θα καταστεί για τον Μπαντιού το σημείο των δημόσιων, φιλοσοφικών του συνομιλιών. Είναι έτσι, προ πάντων, αυτό το «περιπλανώμενο υποκείμενο» του Λακάν που θα ρηγματώσει όλο το τοπίο των πολιτικών θεωριών και θα το εγγράψει στο ίχνος της ολικής του διαθεσιμότητάς. Η μείζονος, επίσης, φιλοσοφικής σημασίας πολιτική στράτευση του Σαρτρ, οι «φιλοσοφικές» αναγνώσεις της μαρξικής σκέψης, από τον Αλτουσσέρ, η λιοταριανή «Εκτροπή από τον Μαρξ και τον Φρόιντ», η μελαγχολική απόσυρση του Ντελέζ, ο εν εγρηγόρσει ορθολογισμός του Φουκό, ή αυτή η αποδομητική σκηνή του Ντεριντά είναι μεταξύ κάποιων άλλων αυτές οι αποφασιστικές φιλοσοφικές στιγμές που ιχνογραφούν και εγκαλούν απ' την «ανύπαρκτη» θέση του αυτό το πολιτικό υποκείμενο, όπως ακριβώς η μαρξική φιλοσοφία εγκάλεσε απ' την ανυπαρξία του το προλεταριάτο. Οι στοχασμοί μάλιστα του Μπαντιού, πάνω σ' αυτό το «σημείο της ανυπαρξίας», στο κείμενο του για τον Ντεριντά, είναι και από τις πιο φωτεινές στιγμές του βιβλίου. Μια δεικτική, φιλοσοφική χειρονομία που απολύει και κατονομάζει τον κόσμο, που τον εγγράφει σ' αυτή την αδύνατη προοπτική της αλήθειας του.

Με τα δεκατέσσερα ονόματα που περιέχονται σ' αυτό το πάνθεον ο Μπαντιού δεν είχε πάντοτε τη σχέση μιας ευθύγραμμης συμφωνίας. Η φιλοσοφία είναι ένα πεδίο μαχών, έλεγε ο Καντ. «Ωστόσο μπροστά στα γιατροσόφια των νεότερων μιντιακών φιλοσόφων» αλλά και μπροστά στην πολεμική που με τη σειρά του δέχεται τώρα και ο Μπαντιού, «τώρα έχουμε τους ίδιους εχθρούς», θα ακούσει κάποια στιγμή απ' τον Ντεριντά, συντάσσεται πλέον από την ίδια με τους πρώην «αντιπάλους» του πλευρά, την πλευρά των μαρτύρων κατηγορίας «στη δίκη που εγείρεται από το Απειρο εναντίον των πλαστογράφων... αυτούς τους δεκατέσσερις νεκρούς φιλοσόφους πράγματι τους αγαπώ όλους. Ναι, τους αγαπώ».

Πωλ Ρικέρ

Αγάπη και Δικαιοσύνη

μτφρ.: Κική Καψαμπέλη, εκδόσεις Εκκρεμές

σ. 82, ευρώ 10,50

Στην περίφημη διάλεξη που έδωσε ο Πολ Ρικέρ το 1989 στο Τίμπιγκεν της Γερμανίας, με αφορμή τη βράβευση του με το βραβείο Lucas, επιχείρησε έναν λόγο περί αγάπης. Μ' έναν τρόπο όμως που δεν θα ενέδιδε στους αισθηματισμούς και στις «συγκινησιακές κοινοτοπίες» του θέματος. Ο τρόπος που επέλεξε ήταν να στοχαστεί πάνω στη διαλεκτική της Αγάπης με τη Δικαιοσύνη, να διαγνώσει κατ αρχήν την «ασυμμετρία» των δύο αυτών όρων αλλά και τις συνθήκες μαζί των ανοίκειων διαμεσολαβήσεών τους.

Η αγάπη για τον Ρικέρ μιλάει σε μια γλώσσα άλλη απ' αυτή της δικαιοσύνης. Είναι μια γλώσσα παράδοξη, εγκωμιαστική και προστακτική ταυτόχρονα, σε αντίθεση με τον νηφάλιο και επιχειρηματικό λόγο της δικαιοσύνης. Η αγάπη εκφέρει έναν λόγο πάντα υπό την επήρεια του άλλου αλλά και υπό την επήρεια αυτού του ίδιου του καθεστώτος της αγάπης. Ενας ποιητικός, δεσμευτικός λόγος που εγγράφει το υποκείμενο του στη σκηνή του άλλου, σ' αυτόν τον τόπο της σαγήνης, που γίνεται και ο τόπος εν τέλει της υπαρκτικής του καθήλωσης. Είναι αυτή η εντολή: «Αγάπα με», που ο Ρικέρ την αναγνωρίζει πέραν του νόμου, μια γλωσσική και συναισθηματική εκτροπή που δεν αναγνωρίζεται σε κανένα καθεστώς λόγου παρά μόνο σ' αυτό της σαγήνης του άλλου. Μια τροπικότητα, αυτή η δύναμη του «εκμεταφορισμού», όπως θα πει ο Ρικέρ, που εγείρει την ποιητική γλώσσα, αυτή την «οικονομία του δώρου».

Αντιθέτως, ο λόγος της Δικαιοσύνης είναι αυτός ο σαφής λόγος μιας «κοινωνικής πρακτικής», που αποδίδει μέσα από ένα αντικειμενοποιημένο μηχανιστικό περιβάλλον τη «δίκαιη απόφασή» του. Ενας λόγος που δεν μαγεύεται, αλλά επιχειρηματολογεί, δεν έλκεται, αλλά επικοινωνεί, όπου το τέλος του είναι η λήψη μιας απόφασης και που η στιγμή όμως αυτής της απόφασης δεν θα 'ναι μια «στιγμή τρέλας» [Κίργκεγκαρντ]. Είναι ένας λόγος ισχύος, που «διανέμει» την απόφασή του στο κοινωνικό σώμα και μ' αυτή του ακριβώς την πράξη το καθιερώνει.

Πώς γεφυρώνεται αυτό το εμφανές χάσμα; Πώς μπορεί να συντονιστεί η ποιητική γλώσσα της αγάπης με τον τυπικό κανόνα της δικαιοσύνης; Είναι το «Αγαπάτε τους εχθρούς σας», αυτό το σκανδαλώδες εδάφιο από την «επί του όρους ομιλία» του Ιησού, που θα προκαλέσει τη σκέψη του Ρικέρ. Αυτή η επιτακτική πάλι εντολή της αγάπης, αλλά αυτή τη φορά στραμμένη σε μια ακραία κατηγορία. «Αυτή η αγάπη για τον πλησίον», λέει ο Ρικέρ, «στην πιο ακραία μορφή της, ως αγάπη για τους εχθρούς, πρωτοσυνδέεται με την οικονομία του δώρου ακριβώς στο υπερηθικό αίσθημα της εξάρτησης του ανθρώπου-δημιουργήματος». Το κάθε δημιούργημα του Θεού που ανήκει σ' αυτή την υπερηθική κατηγορία τού «καλός». Είναι αυτή η σκανδαλώδης εδώ συγκεκριμενοποίηση της εντολής «αγάπα με», που γίνεται ο τόπος, ο αδύνατος τόπος, μιας αδιανόητης συμφιλίωσης, ο τόπος μιας ριζικής ασυμβατότητας. Μια εντολή που όμως δεν καταργεί τον κανόνα της δικαιοσύνης, απλώς τον εκτρέπει στην «κατεύθυνση της γενναιοδωρίας» αλλά και σ' αυτή την ποιητική που τον διασώζει από τις χρησιμοθηρικές και ωφελιμιστικές του εκπτώσεις. Είναι αυτή η συμβαντοποίηση του δικαιικού κανόνα που δεν θυματοποιεί τον άλλον, αλλά τον εγγράφει σ' αυτή την υπέρηθική διάσταση της αγάπης, στην υπερβολή της δωρεάς της. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Πάσχουσες ψυχές
Γελώντας στο λαρύγγι του θανάτου
Ο ειρωνικός και σατιρικός Ζορζ Μπρασένς
Ο φόβος και η ταπείνωση
Η ευτυχία βλάπτει...
Η Μικρά Ασία δεν σταματά τα χωρατά στο πανηγύρι
Σε κυκλική και ατέρμονη πορεία
Το ξέφτισμα του κόσμου
Υπονοώντας τον δημιουργικό παλμό της ζωής
Ο ουγγρικής καταγωγής αμερικανός σκηνοθέτης Τζιμ Τζάρμους
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Πάσχουσες ψυχές
Γελώντας στο λαρύγγι του θανάτου
Ο ειρωνικός και σατιρικός Ζορζ Μπρασένς
Ο φόβος και η ταπείνωση
Η ευτυχία βλάπτει...
Η φιλοσοφική στιγμή του '60 και η γενναιοδωρία της αγάπης
Η Μικρά Ασία δεν σταματά τα χωρατά στο πανηγύρι
Σε κυκλική και ατέρμονη πορεία
Το ξέφτισμα του κόσμου
Υπονοώντας τον δημιουργικό παλμό της ζωής
Ο ουγγρικής καταγωγής αμερικανός σκηνοθέτης Τζιμ Τζάρμους
Συνέντευξη: Νίκος Μαμαγκάκης
Ζώντας ανάμεσα στον ελληνικό λόγο, τον νέο και τον αρχαίο
Γιάννης Μηλιώκας
Ο Μαίανδρος και οι κινήσεις των αγαλμάτων
Συνέντευξη
Μεγαλοφυΐα ή παραφροσύνη;
"Καταθέτουν" πέντε Ελληνες μυθιστοριογράφοι
Οι 10 εντολές για το μυθιστόρημα
Αφανής αναγνώστης
Οι ήρωες του Μακρυγιάννη
Η τρίτη ανάγνωση
Ντάμα μπαστούνι
Από τις 4:00 στις 6:00
Στο κλαμπ των 70άρηδων
Άλλες ειδήσεις
Ακουσες για τον καιρό;
Μπράβο μας!
Ο σαιξπηρικός Αμλετ και οι προϋποθέσεις μιας δύσκολης επιλογής
Περί λογοτεχνίας, θανάτου και άλλων πραγματικών