Έντυπη Έκδοση

Ποιήματα με μια αίσθηση κάλλους, γαλήνης, αρμονίας

Σε κυκλική και ατέρμονη πορεία

Βασίλης Ζηλάκος

Η κούπα του τσαγιού

(αποσπάσματα από τα τετράδια ενός τραυλού Ερημίτη)

Εκδόσεις Οδός Πανός, σ. 67, ευρώ 10

Στην πρώτη ποιητική συλλογή του Βασίλη Ζηλάκου η φιλοσοφική σκέψη της μακρινής ανατολής μετατρέπεται σε ποιητικό λόγο και η κούπα του τσαγιού, στο άγιο δισκοπότηρο της υπερβατικής γνώσης, το ανεύρετο από τις ανθρώπινες δυνάμεις και ως εκ τούτου φασματικό για τους ανθρώπινους αισθητηριακούς και νοητικούς μηχανισμούς.

Ο τίτλος και ο υπότιτλος της συλλογής προβάλλουν δηλωτικοί των επιρροών του ποιητή και του αντίστοιχου περιεχομένου της ποίησής του. Η τελετή του τσαγιού αποτελεί για τους Ιάπωνες μια διαδικασία ιερή, σκοπός της οποίας είναι η κάθαρση από καθετί επίκτητο και η άμεση επαφή με τη φύση.

Επηρεασμένος από την ανατολική φιλοσοφία, ο ποιητής δεν επιφυλάσσει στον λόγο εξέχοντα ρόλο αλλά αποπειράται να αποτυπώσει τις λεπτές διεργασίες του ανθρώπινου ψυχισμού, των συναισθημάτων και της συναίσθησης. Τα ποιήματά του ξετυλίγουν το νήμα μιας συνειδητά σχηματικής πλοκής, με το κουβάρι να ακολουθεί τη θαμπή φιγούρα ενός τραυλού ερημίτη, η παρουσία του οποίου εμφανίζεται και χάνεται σαν τη σκιά.

Από τις πρώτες στροφές του εισαγωγικού ποιήματος, η ζωή και ο θάνατος ταυτίζονται. Η είσοδος του πρωταγωνιστή στο βασίλειο των σκιών αποτελεί ταυτόχρονα την έξοδό του από εκείνο του φωτός και της ζωής, χωρίς να είμαστε σε θέση να διακρίνουμε αν η διάχυση του φωτός τυφλώνει ή αποκαλύπτει, αν διαχωρίζει το αληθινό από το ψευδές, τη φυσική και γήινη οντολογία από την αντίστοιχη μεταφυσική.

Η ζωή διαδέχεται τον θάνατο, καθιστώντας τον αρχή και τέλος της. Τα φαινόμενα της ζωής και του θανάτου αποτυπώνονται ως μέρος μιας κυκλικής και ατέρμονης πορείας.

Η ποιητική συλλογή ξεκινά χαρακτηριστικά με την περιγραφή ενός θανάτου, που φαντάζει σαν μια γέννηση μεταθανάτια και ολοκληρώνεται με το προμήνυμα μιας γέννησης, γήινης και φυσικής.

Στο εναρκτήριο ποίημα, αντί προλόγου, ο υπότιτλος Κάτω από μια φωτογραφία, μάς αφήνει αυτομάτως μια συγκεχυμένη αίσθηση απώλειας, η οποία συγκεκριμενοποιείται άμεσα στο πρώτο τετράστιχο, εισάγοντάς μας στη νεκρική κλίνη του πρωταγωνιστή, από τη ζωή του οποίου απέμεινε μονάχα μια εικόνα, μια αυταπάτη, η αποτύπωση μιας άχρονης στιγμής, η φωτογραφία του πάνω στο μνήμα.

Τελειώνει τe cξυγόνο στeν χ―ρο/ λικνίζεται ― μαρμαρωμένη φοινικιa/ στοU cνείρου της τeν ονεμο σκυμμένη/ τa σύρματα τεντώνουν.

Την ίδια στιγμή που χάνεται το οξυγόνο, αποκτά ζωή η πέτρινη φοινικιά, που φέρει τον συμβολισμό της αιώνιας αναγέννησης, ενώ τα σύρματα που τεντώνουν ολοκληρώνουν τη ρεαλιστική κορύφωση της δραματικότητας, την κάθοδο του ερημίτη στον τάφο και την έναρξη ενός μεταθανάτιου ταξιδιού, καταδικασμένου να επαναλαμβάνεται σαν την κατάρα του Σίσυφου. Ο συνδυασμός του ζοφερού τοπίου με την καθαρότητα και την αρμονία των στοιχείων της φύσης μεταδίδει μια παράξενη αίσθηση κοσμογονίας και εικόνων αποκάλυψης. Με τραγική ειρωνεία και μια δόση ιλαρότητας, ο Ζηλάκος ολοκληρώνει το εναρκτήριο ποίημα με τους στίχους:

ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΜΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ / ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΜΑΣ / ΕΓΩ ΕΣΥ ΕΚΕΙΝΟΣ

διαχωρίζοντας την ύλη από το πνεύμα, το είναι από το φαίνεσθαι.

Η πορεία του ερημίτη δεν καθορίζεται από αισθητηριακούς ανθρώπινους μηχανισμούς και κανόνες λογικής, αλλά από αμφίσημες σκέψεις και θολές εικόνες, την αφαιρετική αποτύπωση των μετέωρων ερωτημάτων και της ενορατικής διάθεσης του ποιητή.

Το φυσικό περιβάλλον ταυτίζεται και εισχωρεί στο αντίστοιχο μεταφυσικό και ο αναγνώστης παρακολουθεί μια ιδιαίτερη, παράλληλη αφήγηση, που εντάσσει στα πρότυπα της ρομαντικής λογοτεχνίας τη φιλοσοφική σκέψη και την ποίηση της μακρινής Ανατολής, που ταυτίζονται ως προς την ενορατική τάση και αποδίδουν συνδυαστικά μια προσωπική, ιδιαίτερη γραφή.

Το μεταφυσικό στοιχείο απουσιάζει από την ανατολική σκέψη και αποδίδεται στις επιρροές του ποιητή κυρίως από τον λογοτεχνικό ρομαντισμό. Στην ποίησή του διακρίνουμε, μεταξύ άλλων, τα ίχνη του Πόε, του Λόρδου Μπάιρον και του Σέλεϊ.

Ο Ζηλάκος εντάσσει στην ποίησή του στοιχεία από τον ρομαντισμό και τον συμβολισμό, επιτυγχάνοντας να φέρει την ανατολική σκέψη εγγύτερα στον δυτικό πολιτισμό.

Η αίσθηση της απώλειας και του τρόμου, τα συναισθήματα δηλαδή που πρωταγωνιστούν στη ρομαντική λογοτεχνία, παρεισφρέουν στο τοπίο της Αμωμης Γης, εντός του οποίου, και χωρίς να απολείπουν την ισορροπία τους, αποδίδουν μια ατμόσφαιρα πρωτόγνωρη και ιδιαίτερη. Ο αναγνώστης την ίδια στιγμή που αισθάνεται την αρμονία του χρόνου και των στοιχείων της φύσης, παρακολουθεί τη μύχια αγωνία του ποιητή για την παροδικότητα της ζωής και την αμείλικτη φθορά του πανδαμάτορας χρόνου. Η ευζωία, αντίστοιχα, που συνδέεται άμεσα με την αρμονία της φύσης, ενέχει μια υποδόρια αίσθηση αποστροφής και απαξίωσης της ζωής, καθώς ο πρωταγωνιστής θα λέγαμε ότι σε ορισμένες περιπτώσεις θέλγεται από την ίδια του την αποσύνθεση.

Η φυγή του «ρομαντικού» ήρωα στη φύση πραγματοποιείται κυρίως εν είδει παρηγορίας, προκειμένου ο καταραμένος ήρωας να αποφορτίσει τον πόνο του και να επανακτήσει την απολεσθείσα ευτυχία, της οποίας η φύση υπήρξε μάρτυρας. Αλλοτε πάλι η φύση στη ρομαντική λογοτεχνία αποτελεί μια εκδικητική οντότητα.

Αντιθέτως, στην ανατολική σκέψη και στον βουδισμό, η φυγή στη φύση αποτελεί, ταυτόχρονα με έναν ενδεδειγμένο τρόπο ζωής, τη μικρογραφία του Σύμπαντος, από την οποία ο άνθρωπος αντλεί τα απαραίτητα ερεθίσματα για τη σύλληψη της γνώσης, όχι τόσο μέσω μιας διανοητικής αναζήτησης όσο μέσω μιας βιωματικής σχέσης με το περιβάλλον .

Στην ποίηση του Ζηλάκου, η φυσιοκρατική σκέψη της Ανατολής συνοδοιπορεί με την αντίστοιχη μεταφυσική της Δύσης, που αποτελούν δύο εκ διαμέτρου αντίθετες οδούς που οδηγούν στο απροσδιόριστο.

Δύση και Ανατολή ταυτίζονται στην κοινή πεποίθηση αναφορικά με το ψευδεπίγραφο του παγιωμένου ορθολογισμού, στον οποίο και αντιτάσσουν μια πραγματικότητα εσωτερική και αθέατη, την οποία ωστόσο στην Ανατολή την αντιλαμβάνονται με μια αίσθηση μονισμού, ενώ αντιθέτως στη Δύση επικρατεί, αντίστοιχα, μια τάση διαρχίας.

Τα αντιφατικά στοιχεία και τα αντικρουόμενα συναισθήματα αποδίδονται γλωσσικά μέσα από τη συχνή χρήση οξύμωρων σχημάτων.

Η είσοδος σηματοδοτεί ταυτόχρονα μια έξοδο, ο θάνατος την αρχή μιας νέας ζωής, οι ιδέες και οι έννοιες μορφοποιούνται, τα αντικείμενα εξανθρωπίζονται και οι άνθρωποι χάνουν την υλική τους σύσταση, τη φασματική τους οντότητα. Τα άψυχα υλικά απορροφούν καθετί ανθρώπινο, σφύζουν από ζωή και συναισθήματα από το πέρασμα απροσμέτρητων αιώνων και εκατομμυρίων ψυχών. Αναδεικνύονται σε σιωπηλούς μάρτυρες της ματαιοπονίας μας.

Μαρμαρωμένη στέκει πιa ― θέρμη τ―ν κρεμασμένων./ Te λίκνο μές στe λευκe τοU νοU τους./ Καd τa λιγοστa δέντρα πάνω aπe πέτρες aτίθασες/ ποf σπίθες βγάζουν τdς νύχτες/ καd στe φ―ς τΕς μέρας κοχλάζουν μοναχές τους/ φωνάζουν τcν aπελπισία μας

Οι συχνές αναφορές στην πέτρα εξυπηρετούν στη μερική ακύρωση της όρασης, καθώς το βραχώδες τοπίο αποτελεί ένα υλικό ακατέργαστο και ενιαίο, χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, ενώ την ίδια στιγμή μάς παραπέμπει στο αρχέγονο, κοσμογονικό και ταυτόχρονα μεταφυσικό, που εμπεριέχει γνώση.

Στη σκέψη της μακρινής Ανατολής άλλωστε ο άνθρωπος αντλεί από τα στοιχεία της φύσης σοφία και αρμονία, που αποτελούν γι' αυτόν ένα σύμπαν ενιαίο, χωρίς βυθό και επιφάνεια. Η απλότητα της φύσης αντιτίθεται στα πλασματικά ανθρώπινα έργα και η επαφή μαζί της προσφέρει το απαύγασμα της γνώσης και της σοφίας.

Στο μυθιστόρημα «Ο βραχόκηπος», έργο που έγραψε ο Νίκος Καζαντάκης μετά το ταξίδι του στην Ιαπωνία και την Κίνα, αναφέρει χαρακτηριστικά:

Το μυστικό των μεγάλων δασκάλων είναι όπως της ευτυχίας. Περιμένουμε εκστάσεις, αστροπελέκια, αγώνες υπεράνθρωπους, και να που η ευτυχία είναι ένα απλότατο πράμα, πολύ ανθρώπινο, σχεδόν κοινότοπο. Ο θεός δεν είναι μήτε σεισμός, μήτε πυρκαγιά, μήτε θάμα. Είναι έν' ανάλαφρο διαβάτικο αγεράκι.

Στην ποίηση του Ζηλάκου, ταυτόχρονα με το πετρώδες, αρχέγονο τοπίο, παρατηρούμε συχνές αναφορές στα στοιχεία του ανέμου και της φωτιάς, που συνδυάζουν το απτό με το άυλο και συνδέονται ευκολότερα με τη δυτική σκέψη και τον συμβολισμό της αντίστοιχης λογοτεχνίας.

Η περιβόητη σιωπή του δυτικού συμβολισμού αναζωογονεί, πυροδοτεί, κρύβει ανεξάντλητη δύναμη και ορμή και συνδεόμενη με τη φιλοσοφική σκέψη της Ανατολής παρομοιάζεται στην ποίηση του Ζηλάκου με «ομιλούσα λάβα της μοναξιάς». Τα στοιχεία της φύσης ορίζουν τον χρόνο και το πέρασμα των αιώνων, καθιστώντας οποιαδήποτε ανθρώπινη απόπειρα προσέγγισης και προσδιορισμού μια βολική απεικόνιση, που θέτει τα ψιμύθια στο πρόσωπο της ανθρώπινης ματαιοπονίας.

ΜΕ ΤΟ ΦΥΣΗΜΑ Τ' ΑΓΕΡΑ

εσύ θαρρώ πλησιάζεις

εσύ θαρρώ μου λές:

Για σένα ο άνεμος είναι λέξεις, τετράγωνα κουτιά/ διπλωμένα στην τσέπη, που τ' ανοίγεις μονάχος/ στο σπίτι όταν γυρίζεις. Για μένα φέρνει κοντά μου τον λυγμό σου και σαν φωτιά ουράνια τον χρόνο θωρεί πάνω στο πετσί σου. Κοίταξε πέρα τα νιογέννητα που τρέμουν. Καθώς τα πιό γερασμένα σκύβουν να πιούν απ' το ποτάμι, τη γη στέργουν όλα νά φιλήσουν καμπυλωτά.

Η αποκρυπτογράφηση της ποίησης του Βασίλη Ζηλάκου, αν και φαντάζει θελκτική, καθώς ανέκαθεν οι αναγνώστες και οι αποδέκτες κάθε μορφής τέχνης θρέφουν το εγώ τους από αυτή, δεν πρέπει να διεκδικεί την πρωτοκαθεδρία των προτεραιοτήτων μας. Η λογική στην ποίησή του περιθωριοποιείται προς χάριν της συναίσθησης, χωρίς ωστόσο να υποτάσσεται στις προσταγές του ανορθολογικού. Οι λέξεις δεν επαρκούν, ώστε να περιγράψουν την πληρότητα μιας εμπειρίας. Ο Ζηλάκος σε αρκετά σημεία της συλλογής περιγράφει αχνά μια ιδέα, αφήνοντας τον αναγνώστη να συμπληρώσει τα ερμηνευτικά διάκενα, όπως συμβαίνει και σε ένα ποίημα χαϊκού. Η Τέχνη άλλωστε άρχεται και νοηματοδοτείται στα έσχατα της λογικής, εκεί όπου η αιτιοκρατία αδυνατεί να αντεπεξέλθει. Η Τέχνη δοκιμάζει τα δικά της κλειδιά στην πόρτα που κρύβει το άφατο και απροσδιόριστο. Ακόμη και μετά τη μοιραία αποτυχία της, η Τέχνη δεν προχωρεί σε επινόηση πλασματικών κωδίκων, σε δογματικές φαντασιοπληξίες, ώστε να καλύψει την εγγενή ανθρώπινη αδυναμία. Το καβαφικό ταξίδι αποτελεί τον αυτοσκοπό της Τέχνης, κατά τη διάρκεια του οποίου οφείλουμε να αντλήσουμε αρμονία και ψυχική ισορροπία.

Ο ποιητής αποφορτίζει μερικώς το επαχθές φορτίο των φιλοσοφικών του ερωτημάτων, καθοδηγώντας τον αναγνώστη σε μια διαδικασία συνταύτισης, καθιστώντας τον κοινωνό και συνοδοιπόρο στην υπαρξιακή του περιπλάνηση. Η εσωστρέφεια της δημιουργίας, η καταβύθιση σε βάθη όπου το φως στερεύει, πρέπει να συνοδεύεται πάντα από μια ανάδυση, έστω και αν είμαστε καταδικασμένοι να μη φτάσουμε ποτέ στο προσδόκιμο βάθος.

Η ποίηση του Ζηλάκου είναι ιδιαίτερη, γιατί αν και αναπαριστά ένα περιβάλλον μεταφυσικό, που στα σημεία του φαντάζει φαινομενικά ζοφερό, σκοτεινό, που αγγίζει τα όρια του τρόμου, επιτυγχάνει, μέσα από την πυκνότητα και την καθαρότητα των νοημάτων της, να μεταγγίσει θραύσματα αλήθειας, αφήνοντας στον αναγνώστη μια συνολική αίσθηση κάλλους, γαλήνης και αρμονίας. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Πάσχουσες ψυχές
Γελώντας στο λαρύγγι του θανάτου
Ο ειρωνικός και σατιρικός Ζορζ Μπρασένς
Ο φόβος και η ταπείνωση
Η ευτυχία βλάπτει...
Η φιλοσοφική στιγμή του '60 και η γενναιοδωρία της αγάπης
Η Μικρά Ασία δεν σταματά τα χωρατά στο πανηγύρι
Το ξέφτισμα του κόσμου
Υπονοώντας τον δημιουργικό παλμό της ζωής
Ο ουγγρικής καταγωγής αμερικανός σκηνοθέτης Τζιμ Τζάρμους
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Πάσχουσες ψυχές
Γελώντας στο λαρύγγι του θανάτου
Ο ειρωνικός και σατιρικός Ζορζ Μπρασένς
Ο φόβος και η ταπείνωση
Η ευτυχία βλάπτει...
Η φιλοσοφική στιγμή του '60 και η γενναιοδωρία της αγάπης
Η Μικρά Ασία δεν σταματά τα χωρατά στο πανηγύρι
Σε κυκλική και ατέρμονη πορεία
Το ξέφτισμα του κόσμου
Υπονοώντας τον δημιουργικό παλμό της ζωής
Ο ουγγρικής καταγωγής αμερικανός σκηνοθέτης Τζιμ Τζάρμους
Συνέντευξη: Νίκος Μαμαγκάκης
Ζώντας ανάμεσα στον ελληνικό λόγο, τον νέο και τον αρχαίο
Γιάννης Μηλιώκας
Ο Μαίανδρος και οι κινήσεις των αγαλμάτων
Συνέντευξη
Μεγαλοφυΐα ή παραφροσύνη;
"Καταθέτουν" πέντε Ελληνες μυθιστοριογράφοι
Οι 10 εντολές για το μυθιστόρημα
Αφανής αναγνώστης
Οι ήρωες του Μακρυγιάννη
Η τρίτη ανάγνωση
Ντάμα μπαστούνι
Από τις 4:00 στις 6:00
Στο κλαμπ των 70άρηδων
Άλλες ειδήσεις
Ακουσες για τον καιρό;
Μπράβο μας!
Ο σαιξπηρικός Αμλετ και οι προϋποθέσεις μιας δύσκολης επιλογής
Περί λογοτεχνίας, θανάτου και άλλων πραγματικών