Έντυπη Έκδοση

Ηρωες και αντιήρωες στον καθρέφτη

Στα μετόπισθεν των ειδώλων

Γιάννης Ευσταθιάδης

Καθρέφτης

διηγήματα, εκδ. Υψιλον/βιβλία, Αθήνα, σ. 94

Μια ρευστή φαντασιακή πραγματικότητα, ένα βιτρό αίσθησης υδραργύρου, είδωλα που πάνε κι έρχονται σε εποχές και χρόνους εισχωρώντας σε άλλα είδωλα, μια επετηρίδα μνήμης που όχι μόνο δεν σβήνει τις επιχωματώσεις της λήθης αλλά και πατρονάρεται από τον καιρό και από ρεύματα που προκαλούν αναταράξεις συγκινήσεων, αισθήσεων, συναισθημάτων, σ' έναν κόσμο παχύρρευστης τονωτικής απουσίας, πολλαπλασιασμός ειδώλων σ' έναν κόσμο παλαιό αλλά και επίκαιρο, ακόρεστο και αδιάφορο, αδιαφανή και διαφανή συγχρόνως. Κάπως έτσι ένιωσα όταν έφθασα στην τελευταία σελίδα του Καθρέφτη, της πιο πρόσφατης συλλογής διηγημάτων του Γιάννη Ευσταθιάδη. Ενός Καθρέφτη που τα χωράει όλα, αφήνοντας την ευρηματικότητα να κατακτά νέα ρεκόρ λογοτεχνικής θέασης. Τα είκοσι δύο διηγήματα του Ευσταθιάδη είναι πτυσσόμενες πόρτες που ανοίγουν διαδοχικά η μία μετά την άλλη, αποκαλύπτοντας σκοτεινούς καθρέφτες αντικατοπτρισμών αυτεπίγνωσης, μνήμης και αναπλασσόμενης λήθης.

Οι πρωταγωνιστές του Καθρέφτη με το όνομα Παναγιώτης Δαλμάς («Η επάνοδος») ή Εμμανουήλ Ρεζάλδης («Εσπερινοί αντικατοπτρισμοί») ή Βίλλυ Βερμέλεν («Creator Spiritus») ή οι ανώνυμοι πρωτοπρόσωποι αφηγηματικοί τύποι άλλων διηγημάτων είναι οι ήρωες και οι αντιήρωες της αμηχανίας μπροστά στο κάτοπτρό τους, μπροστά στο είδωλό τους που πότε είναι τρομακτικά εξωπραγματικό και φανταστικό και πότε επώδυνα μάταιο. Μέσα εκεί, στους γυαλιστερούς και απαστράπτοντες καθρέφτες, με βεβαρημένο παρελθόν και αμφίβολο μέλλον (ή μήπως το αντίστροφο;), πάνω στην ψυχρή επιφάνειά τους, οι πρωταγωνιστές βλέπουν την ύπαρξή τους ως σωσία της μοναξιάς τους. Παρατηρούν τη ζωή (τους) που πάει κι έρχεται επιτόπου, ανακλώντας πότε το παρελθόν, πότε το μέλλον, ποτέ το παρόν. Το παρόν είναι ένας ερεθισμός, μια ίωση, που ανακυκλώνεται σταδιακά, κάνοντας περιστροφές όπως τα ρουλεμάν μιας μηχανής.

Υπάρχει άφθονη ποίηση στα διηγήματα του Καθρέφτη. Υπάρχει έντονη η οσμή και η αίσθηση της ποιητικότητας των κειμένων. Διότι δεν θα υπήρχε, φαντάζομαι, άλλος τρόπος να προσεγγίσει ο συγγραφέας ένα τόσο περίπλοκο αλλά ταυτόχρονα απλό θέμα-αντικείμενο όπως ο καθρέφτης, αντιμετωπίζοντάς το λογοτεχνικά, με τους αντικατοπτρισμούς του να εμβάζουν σε σκέψεις ή και ανησυχίες όποιον στέκεται ενώπιόν του, με σκοπό είτε να ανακριθεί είτε να ανακρίνει τον ίδιο τον καθρέφτη. Ο Ευσταθιάδης εδώ παίζει με τους ιριδισμούς όχι των ματιών αλλά μιας αδιόρατης πλήρωσης. Οι καθρέφτες του στάζουν μνήμη, επάρκεια μνήμης, χαιρετούν το ανεκπλήρωτο, προσαράζουν στις αμμουδιές σκοτεινών δωματίων ξενοδοχείων ή εστιατορίων ή μπαρ ή ανακριτικών γραφείων και τις φωτίζουν με τις σκιάσεις τους που έρχονται από πηγάδια του Χρόνου και ανεβαίνουν στον ουρανό της Ουτοπίας χωρίς να πληρώσουν διόδια. Συναντήσεις γραμμένες με κοκκινάδι, αποχωρισμοί με ποτά, υπολογισμοί μπροστά σε υπολογιστή, αντικείμενα αγαπημένα όπου καθρεφτίζεται μια άλλη τους υπόσταση, πρόβες μπροστά σε καθρέφτες προσμονής (ή και λησμονιάς), πρόσωπα με λιγοστό φως και χέρια σταυρωμένα στο στήθος μπροστά σε καθρέφτη: εικόνες όπου αναπλάθεται η ιστορικότητά τους μέσω μιας πυκνής, στακάτης, με δυνατό μπιτ, άκρως ποιητικής αφηγηματικής πρακτικής που παραπέμπει στις μεγάλες ώρες του διηγήματος.

Δεν θα έλεγα ποια διηγήματα ξεχώρισα διότι όλα έχουν τη δική τους χάρη και τον λόγο τους να ξεχωρίζουν. Αλλωστε θα αδικούσα τον συγγραφέα αν δεν τα ανέφερα όλα. Δεν μπαίνω λοιπόν στον πειρασμό να κάνω εδώ μια ενδεικτική αναφορά αραδιάζοντας τίτλους, μια και όλα, μα όλα τα διηγήματα είναι ξεχωριστά, δημιουργήματα αποκυημάτων έκλυτης φαντασίας. Το ένα μετακομίζει μέσα στο άλλο, το ένα περιέχει το άλλο και όλα μαζί διατυπώνουν μια σοβαρή αλλά συγχρόνως παιγνιώδη λογοτεχνική πρόταση γύρω από τις πολλαπλές χρήσεις και χρησιμότητες ενός «μυθολογικού», παραβολικού ή και συμβολικού καθρέφτη. Από τα μεγαλύτερης έκτασης «Το κούρεμα», «Η ανάκριση» και «Creator Spiritus» έως τα πολύ σύντομα «Πόρισμα» και «Να διαβαστεί με καθρέφτη» (τα δύο τελευταία: θα μπορούσε να πει κανείς ότι ανήκουν στην κατηγορία του snap fiction), τα διηγήματα του Ευσταθιάδη αφήνουν να τα διαπερνά ένα υπαινικτικό αεράκι, ανοιχτό σε πολλές ερμηνείες και αναγνώσεις. Ο συγγραφέας δεν μένει ποτέ μπροστά στο είδωλό του αλλά αναζητά τα δρώμενα στα μετόπισθέν του. Μύθοι μπλέκονται με αναμνήσεις που ανασύρονται από συρτάρια παιδικής, εφηβικής ή φοιτητικής μνήμης, χαραγμένες από μνημονική περιέργεια, παρατηρώντας το αβυσσαλέο και αδιάκριτο βλέμμα του καθρέφτη που παρεμβαίνει συνεχώς ως ηδονοβλεψίας σ' έναν λαβύρινθο καθρεφτών -στο ταβάνι, στο πλάι του κρεβατιού δωματίου ξενοδοχείου ημιδιαμονής- ώσπου ο πρωταγωνιστής ανακουφίζεται στο κοίλο σκοτάδι («Ημιδιαμονή»).

Κατά τον φιλόσοφο και καθηγητή του Πανεπιστημίου Πρίνστον, Αλέξανδρο Νεχαμά, «καλά μυθιστορήματα -καλά έργα τέχνης γενικά- είναι εκείνα που ξεχωρίζουν, που διαφέρουν κατά ενδιαφέροντες τρόπους από τα άλλα. Και οι διαφορές τους έγκεινται ακριβώς στο πώς χρησιμοποιούν τις δυνατότητες του είδους τους. Εργα τέτοια είναι πάντοτε λίγα». Προεκτείνοντας αυτόν τον στοχασμό του Νεχαμά, θα έλεγα ότι λίγα βιβλία σαν αυτό του Γιάννη Ευσταθιάδη κυκλοφορούν στην αγορά. Ξεχωρίζει διότι διαφέρει. Διαφέρει διότι χρησιμοποιεί τις δυνατότητες του είδους νηφάλια, ευεργετικά και διακριτά, φέροντας στην επιφάνεια το βάθος. Διαφέρει διότι το χαρακτηρίζει πρωτοτυπία, ευρηματικότητα, ολοδικό του ύφος και ένα εύρος που είναι και μεταφορά και που διασταυρώνεται με την πύκνωση νοημάτων και υπονοουμένων.

Ο Καθρέφτης του Ευσταθιάδη δεν είναι ένα βιβλίο για να περάσεις την ώρα σου αλλά ένα βιβλίο για να αφήνεις το χρόνο να χαράξει μέσα σου στιγμές απόλαυσης. Κοίλοι ή κυρτοί, κανονικοί ή παραμορφωτικοί, ιστορικοί ή μνημονικοί, υποφωτισμένοι ή ολοφώτεινοι, ερωτεύσιμοι ή ανέραστοι, οι καθρέφτες του Καθρέφτη μάς πάνε αλλού. Με μικρής διάρκειας ανατριχίλες, διαστέλλουν τις κόρες των οφθαλμών της ψυχής μας, προκαλώντας ενατενίσεις βάθους. Μας αποκαλύπτουν ένα ασημένιο βλέμμα, ανοίγοντας νέες πιθανότητες προοπτικής αυτής της πολύ σύντομης, απαιτητικής λογοτεχνικής γραφής που λέγεται διήγημα. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Πτυχές μοναχικότητας
Η επιστροφή του φόβου
Ο συναρπαστικός υπερατλαντικός διάλογος
Μόδα και σιωπή και το '21
Η εξέλιξη του ελληνικού στοχασμού
Δυο ερωτευμένες μοναξιές
Η επιστημονική φύση του ολοκληρωτισμού
Η ιστορία της δισκογραφίας με τα μάτια ενός ερευνητή
Οντε νηστεύω το νερό, ρακή βάνω και πίνω...
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Πτυχές μοναχικότητας
Η επιστροφή του φόβου
Ο συναρπαστικός υπερατλαντικός διάλογος
Στα μετόπισθεν των ειδώλων
Μόδα και σιωπή και το '21
Η εξέλιξη του ελληνικού στοχασμού
Δυο ερωτευμένες μοναξιές
Η επιστημονική φύση του ολοκληρωτισμού
Η ιστορία της δισκογραφίας με τα μάτια ενός ερευνητή
Οντε νηστεύω το νερό, ρακή βάνω και πίνω...
Συνέντευξη: Ελενα Πέγκα
Η γυναίκα του Γκόρκι
Λογοτεχνία
Περιοδικό «Κυμοθόη»
Από την πλευρά του ορίζοντα
Ζώντων και τεθνεώτων
Τελευταία πνοή
«Ο τυχερός λύκος»
Η σπηλιά
Από τις 4:00 στις 6:00
Αλλαξε την τζαζ όσο λίγοι...