Έντυπη Έκδοση

Στρατής Πασχάλης

Αυτή η τέχνη δεν τελειώνει ποτέ

Κινείται επιδέξια ανάμεσα στον χώρο της ποίησης και της μετάφρασης ξένων συγγραφέων και δραματουργών (Μπουαλό, Ρεμπό, Σαίξπηρ, Ρακίνας, Κλοντέλ κ.ά.) για περισσότερο πια από τριάντα χρόνια. Τιμημένος με Βραβεία Ποίησης και Μετάφρασης, μεταλαμπαδεύει παράλληλα την ποιητική του αγάπη και εμπειρία διδάσκοντας στα σεμινάρια ποίησης του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου προσδοκώντας τη δική του «Εποχή Παραδείσου», όπως τιτλοφορεί τη συλλογή του, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη, και που πρόσφατα τιμήθηκε με το Βραβείο Ποίησης του περιοδικού Διαβάζω.

Ας ξεκινήσουμε με την πρόσφατη βράβευσή σας. Τι σημαίνει για εσάς ένα βραβείο Ποίησης και τι γενικότερα για την εποχή μας;

ΣΤΡΑΤΗΣ ΠΑΣΧΑΛΗΣ: Για μένα το βραβείο ήταν μια έκπληξη. Δεν το περίμενα. Ισως γιατί είχα βραβευθεί με το ίδιο βραβείο και στο παρελθόν. Δεν μου πέρασε ούτε σαν ιδέα. Με ικανοποίησε, όμως. Το να σε κρίνουν για δεύτερη φορά και να βρίσκουν τη δουλειά σου εξίσου σημαντική για μια διάκριση δεν είναι λίγο. Και μάλιστα όταν κρίνεσαι ανάμεσα σε καλούς ποιητές. Και νιώθω ευγνώμων γι' αυτό. Ενα έγκυρο βραβείο είναι ενθάρρυνση και στήριξη ψυχολογική, αλλά έχει και μια πρακτική διάσταση. Σε μια εποχή, όπως η σημερινή, υποβάθμισης της ποίησης, χαίρεσαι όταν σε ξεχωρίζουν και βοηθούν το έργο σου να φανεί και να αποκτήσει κάπως περισσότερους αναγνώστες. Ισως και να είναι πιο σημαντικό απ' ό,τι παλιότερα, μέσα στο σύγχρονο χάος του πληθωρισμού των εκδόσεων, της συμφόρησης των προσώπων και των βιβλίων στα έντυπα. Μέχρις εκεί όμως. Με κανέναν τρόπο δεν πρέπει κανείς να εφησυχάσει ή να νομίσει ότι «καθιερώθηκε». Δεν είναι εκεί το ζήτημα. Η ποίηση είναι περιπέτεια. Και η περιπέτεια όσο κι αν έχει κάποιες περιστασιακές «οάσεις» κοινωνικής αναγνώρισης, μικρής ή μεγάλης, στο μεγαλύτερο μέρος της είναι παράτολμη και κοπιαστική περιπλάνηση. Το ζήτημα είναι να ολοκληρώσεις με συνέπεια και αγώνα την εσωτερική σου διαδρομή, κάτι που θα δώσει νόημα στη ζωή σου. Αληθινό νόημα.

Πότε περνάει κανείς από το «γράφω» στο «γράφω ποίηση»; Χρειάζεται τη γνώμη ενός έμπειρου, όπως συνέβη στη δική σας περίπτωση με τον Οδυσσέα Ελύτη, ένα σεμινάριο ποίησης ή η ποίηση περισσότερο ανακαλύπτεται παρά διδάσκεται;

Σ.Π.: Ενας νέος άνθρωπος που γράφει, μοιραία έρχεται σε επαφή με μεγαλύτερους ανθρώπους που γράφουν, όπως στη δική μου περίπτωση με τον Οδυσσέα Ελύτη, καθώς πάντα χρειάζεται να υπάρχει ένας άνθρωπος έξω από εσένα, που θα σου δώσει κάποιες κατευθυντήριες γραμμές. Σημασία όμως έχει η ανακάλυψη και μετά η διδασκαλία της ποίησης. Στα σεμινάρια δίνεται η δυνατότητα, σε μια δύσκολη επικοινωνιακά εποχή, σε ανθρώπους οι οποίοι γράφουν, να μπορέσουν να ακούσουν τη γνώμη ενός δημιουργού που έχει εμπειρία και γνώση. Βεβαίως ο καθένας προχωρεί τη δική του περιπέτεια με τον τρόπο που εκείνος και η ζωή του ορίζουν.

Πόσο επηρεάζει το προσωπικό φίλτρο του διδάσκοντος;

Σ.Π.: Προσωπικά προσπαθώ όσο το δυνατόν να μην επηρεάζω τους ανθρώπους που «διδάσκω», αλλά να ξεχωρίζω την ιδιαίτερη προσωπικότητα του καθενός και προς τα εκεί να τον οδηγώ. Αλλά και για εμένα αυτά τα σεμινάρια είναι μια αφορμή ώστε να έρθω σε επαφή με καινούριες «φωνές», είναι συνεπώς μια ανταλλαγή.

Ποιο είναι το προφίλ των συμμετεχόντων;

Σ.Π.: Πολυσυλλεκτικό. Υπάρχει όλο το φάσμα των ηλικιών και σύγχρονων επαγγελμάτων, το οποίο είναι πραγματικά μια έκπληξη. Η μεγαλύτερη όμως έκπληξη είναι οι νέοι, οι οποίοι είναι αρκετά ενημερωμένοι για την παράδοση και τον μοντερνισμό αλλά και για τη γλώσσα, και διαπιστώνω ότι προσπαθούν να βρουν έναν τρόπο να αναπνεύσουν μέσα σε ένα περιβάλλον που τους καταπιέζει. Εχω, λοιπόν, την εντύπωση ότι τους ενδιαφέρει να ακούσουν και να μάθουν θέματα που αφορούν την τεχνική και τα μυστικά του ποιήματος, κυρίως όμως διψούν για μια πνευματική ανταλλαγή. Ετσι σχηματίζονται μικροί πυρήνες, οι οποίοι συνεχίζουν την επικοινωνία τους και μετά τα σεμινάρια.

Το 1977, σε εποχή ακμαίας μεταπολίτευσης, εσείς συστήνεστε με λυρικά ποιήματα. Σήμερα, σε μια εποχή μάλλον κατάργησης των ταυτοτήτων, επιχειρείτε στην «Εποχή Παραδείσου» τον επαναπροσδιορισμό τους μέσω των δύο ποιητών-φαντασμάτων, του Αρίωνα και της Σαπφούς. Λειτουργείτε καλύτερα εκτός κλίματος;

Σ.Π.: Σε σχέση με το κοινωνικό περιβάλλον, αλλά κυρίως το συγγραφικό, δεν κρύβω ότι ένιωθα πάντα πολύ ξένος, μολονότι σήμερα το νιώθω λιγότερο. Γράφω για να ικανοποιήσω μια εσωτερική ανάγκη, καθώς δεν πιστεύω ότι η ποίηση είναι δημοσιογραφία, δεν εξαρτάται από την επικαιρότητα. Θεωρώ ότι τα περιθώρια όρισαν πάντοτε το «είναι» κάθε εποχής. Αλλωστε η ροπή μου στη φύση, τον λυρισμό, τον μυστικισμό, προς κάθε τι ιδεολογικά «ξεπερασμένο», είναι και μια μορφή έμμεσης κριτικής στην τεχνοκρατία και τη ζωώδη ευμάρεια του μεταμοντέρνου κόσμου.

Σε έναν στίχο της ίδιας συλλογής γράφετε: «Δειλέ ανθρωποφάγε με τη γατίσια όψη/ Και τα μαλλιά του ποιητή που ξέχασε να γράφει/ Κι απορροφήθηκε απ' το σύμπαν»...

Σ.Π.: Αυτό θα ήταν το ιδανικό για μένα. Να μπορεί να ζει την ποίηση χωρίς να τη γράφει. Αλλωστε για μένα το ποίημα δεν είναι καταγραφή, αλλά συμπύκνωση-αναπαράσταση της ποιητικής εμπειρίας, η οποία είναι πολύ πιο σημαντική. Και πιο σύνθετη.

Αρα η ποιητική εμπειρία «χάνεται» μέσα στην ποίηση;

Σ.Π.: Ναι, μεταφέρεις μόνο μια στιγμή από εκείνη τη μαγική ώρα όταν τα βλέπεις όλα διάφανα· μένει δηλαδή μόνο το αποτύπωμά της. Το ιδεώδες θα ήταν κανείς να μην έχει ανάγκη να γράφει πια, να «απεξαρτητοποιηθεί». Ετυχε να συμβεί αυτό σε ποιητές, στον Ρεμπό λόγου χάριν.

Με τον οποίο να αναφέρουμε ότι έχετε μια ιδιαίτερη σχέση...

Σ.Π.: Ναι, πρόσφατα κυκλοφόρησαν σε δικές μου μεταφράσεις τρία βιβλία του, το «Ενα ποίημα και πέντε επιστολές», οι «Εκλάμψεις» και το «Μεθυσμένο καράβι», με τα οποία αισθάνομαι ότι ολοκλήρωσα ένα καθήκον. Το είχα ανάγκη μέσα μου να κάνω κάτι στέρεο με έναν Ευρωπαίο ποιητή που θαυμάζω και που σφράγισε την παγκόσμια ποίηση.

Φέτος παρουσιάστηκε στο Εθνικό Θέατρο σε δική σας μετάφραση το έργο του Πολ Κλοντέλ «Ο κλήρος του μεσημεριού». Ο ίδιος ο συγγραφέας, στα 1916, έγραφε: «Δεν υπάρχει μεγαλύτερη δυστυχία στον κόσμο από το να βλέπεις το Καλό και να κάνεις το Κακό». Καμία εξέλιξη τελικά στο ανθρώπινο γένος;

Σ.Π.: Αυτό που με ρωτάτε απασχολεί κι εμένα το τελευταίο διάστημα. Το πώς δηλαδή οι άνθρωποι ενώ ξέρουν το Καλό, να κάνουν το Κακό και όχι μόνον αυτό, αλλά να ταυτίζουν και την κίνηση της Ιστορίας με το Κακό. Φαίνεται πως η ανθρώπινη Ιστορία θα είναι κάπως έτσι. Πάντως η πραγματική ποίηση είναι από την πλευρά του Καλού. Παρατηρώ τον Ρεμπό, πως όσο κι αν γράφει από μια αντίδραση σε ένα κοινωνικό κατεστημένο που προβάλλει ένα στενά ηθικιστικό Καλό, συντάσσεται δηλαδή κι αυτός με την πλευρά του «Κακού», δεν χάνει ποτέ την αθωότητα, τον σπαραγμό και την ανθρωπιά του. Πάντα η αληθινή ποίηση είναι με την πλευρά του Καλού.

Ακόμη κι αν οι ποιητές συντάσσονται με την πλευρά του Κακού, αναφέρομαι βεβαίως στο δίπολο ζωή-έργο.

Σ.Π.: Δεν νομίζω ότι οι αληθινοί ποιητές είναι ποτέ κακοί. Δεν μπορεί να είναι.

Δεν συνηθίζετε να λαμβάνετε μέρος σε ποιητικές βραδιές. Γιατί;

Σ.Π.: Οι ποιητικές βραδιές δεν ξέρω κατά πόσο βοηθούν -εκτός από την προώθηση των βιβλίων- την ίδια την ποίηση, πόσο δηλαδή μεταδίδεται η γοητεία της με αυτόν τον τρόπο. Νομίζω πως έχουμε μετατρέψει λίγο την ποίηση σε «επάγγελμα». Προσωπικά γι' αυτό και ασχολούμαι με τον ποιητικό θεατρικό λόγο, μέσω του οποίου προσπαθώ να μεταδώσω «τελετουργικά» την πνοή της ποίησης.

Εχετε δηλώσει πως δεν σας αρέσει ο όρος θεατρικός μεταφραστής.

Σ.Π.: Ναι, δεν είμαι θεατρικός μεταφραστής. Είμαι ποιητής που μεταφράζει ποιητικά κείμενα. Το θέατρο μου προσφέρει έναν τρόπο να επικοινωνώ κι εκεί θεωρώ ότι επιτυγχάνεται η μυστηριώδης σχέση ανάμεσα στον ακροατή και στον λόγο. Και σε αυτό συντελούν βεβαίως και οι παράγοντες, σκηνοθέτης και ηθοποιός.

Πόσο εύκολο είναι να μειώσετε τον ναρκισσισμό του λογοτέχνη και να υπηρετήσετε τη μετάφραση;

Σ.Π.: Οταν ξεκίνησα ο ναρκισσισμός μου ήταν πολύ πιο έντονος. Το «εγώ» μου αντιστεκόταν στο να δεχτεί τη σκέψη του άλλου. Οταν άρχισα να αφήνω περιθώρια στον άλλο να λειτουργήσει ως καταλύτης μέσα μου, ξεκίνησα να μαθαίνω κι εγώ, να βελτιώνομαι. Ετσι σήμερα η μετάφραση είναι μια εμπειρία που βοηθά και στη δική μου γραφή.

Κλείνοντας, ποια είναι τα άμεσα σχέδιά σας;

Σ.Π.: Η έκδοση της μετάφρασης του «Σιρανό ντε Μπερζεράκ» από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη, για την παράσταση που είχε γίνει πριν από έναν χρόνο στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, και η επιμέλεια έκδοσης ανέκδοτων μεταφράσεών μου για το θέατρο.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Συνέντευξη
Ρούλα Πατεράκη διαδονούμενη
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Το φάντασμα του Καμύ
Ενα συναρπαστικό μυθιστόρημα
Ουαλός έφηβος ψάχνει
Ενας απαραίτητος πλήρης οδηγός για το αρχαίο θέατρο
Περί της ηγερίας του μοντερνισμού
Ακηλίδωτη γραφή
Ενας Μέγας Αλέξανδρος που «εποφθαλμιούσε το πετρέλαιο»!
Ενόραση στην καθημερινότητα
Συνέντευξη
Αυτή η τέχνη δεν τελειώνει ποτέ
Ρούλα Πατεράκη διαδονούμενη
Από τις 4:00 στις 6:00
Οι κυρίες προηγούνται και στα τραγούδια...
Η σφραγίδα ΒΟΒ DYLAN
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Ο ανατόμος της σύγχρονης πραγματικότητας
Γραφή στα όρια του μεταξιού