Έντυπη Έκδοση

Περί της ηγερίας του μοντερνισμού

Janet Malcolm

Δύο ζωές Γερτρούδη και Αλις

μτφρ.: Ρένα Χατχούτ

εκδόσεις Scripta, σ. 165, 14 ευρώ

«Χρωστώ πάρα πολλά σε έναν κορυφαίο δάσκαλο, ονομάζεται Γουίλιαμ Τζέιμς. Είπε ότι "Τίποτε απολύτως δεν έχει αποδειχθεί"».

Γερτρούδη Στάιν

Η συγγραφέας, αρθρογράφος του New Yorker και του New York Review of books, αφού έλαβε υπόψη της ό,τι αξιόλογο έχει προηγηθεί γύρω από τον βίο και την πολιτεία της Γερτρούδης Στάιν, καταθέτει τις ατομικές της απόψεις, χωρίς να παραθεωρεί τα φύσει και θέσει όρια, τις γκρίζες ζώνες των συγκεχυμένων πληροφοριών και τις υπόλοιπες εγγενείς δυσκολίες του εγχειρήματος. Η δε δημοσιογραφική της δεινότητα φαίνεται ότι συνέβαλε αποφασιστικά στη διαχείριση των σημαινουσών πληροφοριών και των συμφραζομένων τους. Οι αποτιμήσεις χαρακτηρίζονται τόσο για την «επιστημονική» τους αρτιότητα όσο και για τις ρηξικέλευθες συναιρέσεις κρίσεων και συμπερασμάτων. Οι ετυμηγορίες δηλαδή απομυθοποιούν χωρίς να ευτελίζουν το Πρόσωπο-Ινδαλμα. Ενδεικτικά παραθέτω τα εξής: «Η Στάιν δείχνει να μεταγράφει αντί να μεταμορφώνει τη σκέψη καθώς γράφει, κάνοντας ένα είδος πιστής μετάφρασης αυτών που συμβαίνουν στο μυαλό της. Η γρηγοράδα με την οποία αρπάζει τις σκέψεις της πριν μεταμορφωθούν σε ξεθυμασμένες τυπικές εκφράσεις είναι ίσως το πιο παράξενο από τα επιτεύγματά της. Η επιρροή της στη γραφή του 20ού αιώνα είναι απροσδιόριστη. Δεν δημιουργήθηκε ποτέ Σχολή Στάιν. Ομως, κάθε συγγραφέας που στέκεται στις φράσεις της Στάιν κατά πάσα πιθανότητα θα νιώσει ντροπή για την προβλεψιμότητα των δικών του φράσεων».

Η βιογραφική έρευνα απομονώνει υποδειγματικά τις ουσιωδέστερες πτυχές του ψυχισμού αυτού της συναρπαστικής και εξίσου απρόοπτης πρωταγωνίστριας του διεθνούς μοντερνισμού, έχοντας πάντα υπόψη την αμφισημία των ημερολογιακών καταγραφών, τον κίνδυνο των παρερμηνειών, τις παρανοήσεις που συνεπάγεται η ανίχνευση ενός κατεξοχήν λαβυρινθώδους εσωτερικού βίου, αλλά και τον εμφανή ή καλώς καλυμμένο υποκειμενισμό των εκάστοτε αυτήκοων ή αυτοπτών μαρτύρων ζωής. Συνδέοντας μάλιστα την ειδικότερη ανάλυση της συγγραφικής απόδοσης, αλλά και της συγκεκριμένης ψυχοπαθολογίας της Γερτρούδης Στάιν, με την όλη επίδραση που άσκησε η επί δεκαετίες ερωτική της σύντροφος, ονόματι Αλις Μπ. Τόκλας, η επαρκώς υποψιασμένη βιογράφος μάς προσφέρει ανθρώπινους χαρακτήρες της λογοτεχνικής καθημερινότητας, οι οποίοι φαίνεται ότι μάλλον θέλουν μεταθανατίως να μας συνδράμουν στην αποκρυπτογράφηση των κωδίκων ζωής που τους αφορούν. Η αυτοκριτική σε ικανό βάθος και ο κειμενικός αυτοέλεγχος συμβαδίζουν. Η εντιμότητα της Janet Malcolm εγγυάται το τελικό εξαγόμενο. Διακρίνω τα εξής χαρακτηριστικά: «Η αστάθεια της ανθρώπινης γνώσης είναι μία από τις λίγες βεβαιότητές μας. Σχεδόν όλα όσα ξέρουμε, στην καλύτερη περίπτωση τα ξέρουμε ατελώς. Και σχεδόν τίποτε απ' όσα μας λένε δεν είναι το ίδιο όταν μας το ξαναπούν[.] Αλλά τι ξέρουμε; Ισως η Στάιν είχε μια μυστική εβραϊκή ζωή. Η βιογραφία και η αυτοβιογραφία είναι το άθροισμα των πληροφοριών που, στην πρώτη, ο συγγραφέας μαθαίνει κατά τύχη και, που, στη δεύτερη, επιλέγει να αφηγηθεί».

Βεβαίως η ομολογία αυτή της οριακής αδυναμίας να προσδιοριστεί μαθηματικά ο/η Αλλος/η και να αναδειχθεί σε ασφαλή γνωσιολογικό δείκτη παραπέμπει ευθέως στις απόψεις ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του Διαφωτισμού, του Ντέιβιντ Χιουμ, ο οποίος δεν δίστασε να τραβήξει μια για πάντα το χαλί κάτω από τα πόδια μας, καταγγέλλοντας την εκκωφαντικά αυθαίρετη πεποίθηση του ανθρώπου για τις δήθεν ικανότητές του να γνωρίζει επακριβώς τον Εαυτόν-Ετερον. Στη σκηνή της ζωής των δύο γυναικών, εβραϊκής καταγωγής και αποκλίνοντος ερωτισμού, κινούνται φάσματα, καρικατούρες προσώπων, υποκείμενα που νομίζουν ότι είναι ο κόσμος, όπως π.χ. ο δωσίλογος Μπερνάρ Φαΐ, αλλά και ιδιοφυείς καλλιτέχνες, όπως π.χ. ο Πικάσο, ή επίδοξοι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι σαν τον επηρμένο, αρκούντως αινιγματικό Λίον Κατς. Περισσότερο ως μυθιστόρημα παρά ως ανάπτυξη ληξιαρχικών γεγονότων, οι Δύο ζωές αποδεικνύουν ότι το φαινόμενο δημιουργική ζωή είναι κατά μέγα μέρος υπόθεση διδασκαλίας υψηλών προδιαγραφών, παρά αμάχητο τεκμήριο κρυστάλλινης νομικής εκτίμησης. Αυτή ακριβώς η ρευστότητα του έμψυχου υλικού προσδίδει στην αφήγηση μια πρόσθετη, ζείδωρη από κάθε άποψη γοητεία.

Κατά τ' άλλα, η έμπειρη βιογράφος, η οποία, μεταξύ άλλων, έχει ασχοληθεί επισταμένως με τη ζωή και το έργο της Σίλβια Πλαθ, του Τεντ Χιουζ και του Αντον Τσέχοφ, εστιάζει την προσοχή της και στη διερμηνεία της γιγαντιαίας «σεκόγια της λογοτεχνίας», της Δημιουργίας των Αμερικανών, που συνιστά, ως γνωστόν, το opus magnum της Γερτρούδης Στάιν. Πρόκειται για «ένα κείμενο μεγαλειώδους ακαταστασίας», όπου διατηρούνται ανέπαφα τα ίχνη τής ενίοτε υστερικής πορείας της συγγραφέως προς το απόλυτο νεωτερικό μυθιστόρημα. Οι άθλοι και τα αναπόφευκτα παθήματα του πλέον φιλόδοξου έργου του μοντερνισμού έχουν ιδρύσει από κοινού ένα ανοιχτό Σχολείο αισθητικών τολμημάτων. Αν και δεν μπόρεσε να ολοκληρωθεί θεματικά και υφολογικά, όπως αντιθέτως συνέβη φέρ' ειπείν στην περίπτωση του Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις ή του Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού του Τόμας Μαν, η Δημιουργία των Αμερικανών αποτελεί αναμφισβήτητα κόμβο εκφραστικών εμπεδώσεων πρώτου βαθμού.

Αλλωστε «αυτό που ανακάλυψε η Στάιν ήταν ένα στυλ γραφής που εξυμνούσε τα γραμματικά του σφάλματα. Στα πιο πρωτοποριακά της πεζά καταφέρνει να μας κάνει να αντιληφθούμε όλο εκείνο το γλωσσολογικό έργο που κατά κανόνα συντελείται υποσυνείδητα. Παρατηρούμε με ποιον τρόπο κλίνονται αυτομάτως τα ρήματα (ακόμη και τα ανώμαλα), πώς τα ουσιαστικά μπαίνουν ομαλά στον πληθυντικό και πώς διορθώνουμε τα άρθρα ώστε να συμφωνούν με το υποκείμενό τους. Η Στάιν έλεγε ανέκαθεν ότι ο μόνος τρόπος για να διαβάσει κανείς τα γραπτά της ήταν με την ιδιότητα του διορθωτή, δίνοντας μεγάλη προσοχή σε όλους τους κανόνες που παραβίαζε. Τα σφάλματά της ανιχνεύουν τις συντακτικές δομές που δεν αντιλαμβανόμαστε, καθώς το «εσωτερικό μας γίνεται εξωτερικό». Η Στάιν μάς έδειξε τι είναι αυτό που προσθέτουμε εμείς στη γλώσσα παραλείποντάς το». (Ιδέτε Τζόνα Λέρερ, Ο Προυστ ήταν νευροεπιστήμονας, 7ο κεφάλαιο, «Γερτρούδη Στάιν, Η δομή της γλώσσας», εκδόσεις Αυγό/Ωκεανίδα, 2008, σελ. 207, επ.). Εν ολίγοις, οι Δύο ζωές μάς καλούν να επανεξετάσουμε το φαινόμενο Στάιν υπό το πρίσμα των όσων ακολούθησαν στον χώρο της δημιουργικής γραφής στη συνέχεια της ρηξικέλευθης εκείνης πρώτης αφορμής.

Η ελληνική εκδοχή, την οποία υπογράφει μια ικανότατη εκπρόσωπος του γένους των μεταφραστών, συμφιλιώθηκε, οφείλω να το πω, ολοκληρωτικά με το απαιτητικό πρωτότυπο.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το φάντασμα του Καμύ
Ενα συναρπαστικό μυθιστόρημα
Ουαλός έφηβος ψάχνει
Ενας απαραίτητος πλήρης οδηγός για το αρχαίο θέατρο
Ακηλίδωτη γραφή
Ενας Μέγας Αλέξανδρος που «εποφθαλμιούσε το πετρέλαιο»!
Ενόραση στην καθημερινότητα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Το φάντασμα του Καμύ
Ενα συναρπαστικό μυθιστόρημα
Ουαλός έφηβος ψάχνει
Ενας απαραίτητος πλήρης οδηγός για το αρχαίο θέατρο
Περί της ηγερίας του μοντερνισμού
Ακηλίδωτη γραφή
Ενας Μέγας Αλέξανδρος που «εποφθαλμιούσε το πετρέλαιο»!
Ενόραση στην καθημερινότητα
Συνέντευξη
Αυτή η τέχνη δεν τελειώνει ποτέ
Ρούλα Πατεράκη διαδονούμενη
Από τις 4:00 στις 6:00
Οι κυρίες προηγούνται και στα τραγούδια...
Η σφραγίδα ΒΟΒ DYLAN
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς
Ο ανατόμος της σύγχρονης πραγματικότητας
Γραφή στα όρια του μεταξιού