Έντυπη Έκδοση
Ελευθεροτυπία, Δευτέρα 22 Ιουνίου 2009
Δεν αρκεί ένας «Ιρανός Ομπάμα» ή ένας «αγιατολάχ Γκορμπατσόφ»
Πριν από 12 χρόνια, πολλοί Ιρανοί αναζητούσαν τον «αγιατολάχ Γκορμπατσόφ» στο πρόσωπο του τότε νικητή των προεδρικών εκλογών, Μοχάμαντ Χαταμί.
Η σθεναρή αντίσταση των επικυρίαρχων ανώτατων κληρικών απέτρεψε μια ιρανική «περεστρόικα», μια κοινωνική μεταρρύθμιση, που θα μπορούσε να απελευθερώσει την ιρανική κοινωνία από την ασφυξία και τη στειρότητα του θεοκρατισμού, χωρίς να αμφισβητήσει την ίδια την ισλαμική δημοκρατία.
Για τους περισσότερους Ιρανούς που βγήκαν στους δρόμους μετά τις εκλογές, κίνητρο δεν ήταν η αμφισβήτηση της ισλαμικής δημοκρατίας. Θρυαλλίδα υπήρξε αυτό που θεώρησαν ως προσβλητικό για τη νοημοσύνη τους, δηλαδή η εξαιρετικά άτεχνη διαχείριση των εκλογικών αποτελεσμάτων από έναν σταθερά ύποπτο κρατικό εκλογικό μηχανισμό, επικεφαλής του οποίου είχαν διατυπώσει ξεκάθαρα τις προτιμήσεις τους πριν από τις εκλογές και φρόντισαν να ανακοινώσουν το σύμφωνο με αυτές αποτέλεσμα της ψήφου πάνω από 40 εκατομμυρίων ψηφοφόρων σε ολόκληρο το Ιράν, μόλις δύο ώρες αφού έκλεισαν οι κάλπες!
Από το σημείο εκείνο και πέρα, ο χειρισμός της κατάστασης με τρόπους που θυμίζουν τις παλινδρομήσεις του σάχη, λίγο πριν από την ανατροπή του το 1978, απειλεί να δώσει διαφορετικές διαστάσεις και να προετοιμάσει ένα θερμό καλοκαίρι και φθινόπωρο με εξελίξεις που, αν και σίγουρα όχι ευθύγραμμες, θα παίρνουν σταδιακά όλο και μεγαλύτερο χαρακτήρα ευρύτερης αμφισβήτησης με την ανοιχτή πλέον προβολή των έντονων διαχωριστικών γραμμών που χαρακτηρίζουν την ιρανική κοινωνία, αλλά και τους ίδιους τους μηχανισμούς εξουσίας, θρησκευτικούς και πολιτικούς.
Σε μια χώρα όπου το 75% των πολιτών είναι κάτω των 30 ετών και η αστικοποίηση καλπάζει, οι σημερινές κινητοποιήσεις δεν περιορίζονται στους φοιτητές, όπως είχε γίνει στα τέλη της περασμένης δεκαετίας. Η συμμετοχή των νέων είναι πολύ ευρύτερη, όπως εκτεταμένη είναι η συμμετοχή γυναικών και των ευπορότερων στρωμάτων, αυτών που συνήθως χαρακτηρίζονται «βόρεια Τεχεράνη». Το σημαντικότερο, όμως, είναι η στάση των λεγόμενων «τάξεων του παζαριού», της ευρύτατης κοινωνικής ομάδας, που αλλού θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «μεσαία τάξη». Η κινητοποίηση της «τάξης του παζαριού» στο πλευρό της επανάστασης δημιούργησε την κρίσιμη μάζα για την ανατροπή του σάχη το 1978 και επέτρεψε την ισλαμική στροφή της επανάστασης το 1979 υπό τον αγιατολάχ Χομεϊνί.
Με την προεδρία Αχμαντινετζάντ να ενισχύει τη διαχωριστική γραμμή της ιρανικής κοινωνίας ανάμεσα στις πόλεις και την αγροτική επαρχία, που εξαρτάται από τις κρατικές επιδοτήσεις και τον λαϊκισμό του να θεωρείται, τουλάχιστον σε σημαντικό βαθμό, υπεύθυνος για την οικονομική δυσπραγία με πληθωρισμό της τάξης του 20%-30%, η δυσφορία των μεσαίων στρωμάτων είχε ήδη κορυφωθεί πριν από τις εκλογές. Οι μετεκλογικοί χειρισμοί πιέζουν αυτή την κρίσιμη μάζα προς μια εκ νέου ριζοσπαστικοποίηση που, αν συντελεσθεί πλήρως και εκφρασθεί, θα δικαιώσει όσους σήμερα αναζητούν ομοιότητες ανάμεσα στη σημερινή κατάσταση και αυτή που είχε προηγηθεί της ανατροπής του σάχη.
Οι ζυμώσεις δεν απουσιάζουν και από το εσωτερικό των περίπλοκων πόλων εξουσίας στο Ιράν, χωρίς να εξαιρείται και η ανώτατη θρησκευτική ηγεσία. Ο ίδιος ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης του Ιράν, ο αγιατολάχ Χαμενεΐ, ίσως αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη πρόκληση από τότε που πήρε τη θέση του αγιατολάχ Χομεϊνί, μετά τον θάνατο του ιδρυτή της ισλαμικής δημοκρατίας. Αυτή η δυσκολία ίσως τον αναγκάζει να εμφανίζει στοιχεία παρόμοια με εκείνα που παρουσίαζε ο σάχης, λίγο πριν από την ανατροπή του, δηλαδή παλινδρομήσεις ανάμεσα στον αυταρχισμό και τη διαλλακτικότητα.
Σε άλλες εποχές, το κήρυγμά του της περασμένης Παρασκευής, θα είχε σταματήσει κάθε αμφισβήτηση. Αυτή τη φορά, όμως, η προειδοποίησή του ότι όσοι αμφισβητούν το εκλογικό αποτέλεσμα υπονομεύουν την ίδια την ισλαμική δημοκρατία, ακουγόταν περισσότερο σαν μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Σε περίπτωση που η σκλήρυνση της καταστολής που ακολούθησε δεν καταφέρει να σταματήσει τις κινητοποιήσεις και δεν πετύχει ενδεχόμενος κατευνασμός με μια μερική ανακαταμέτρηση των ψήφων χωρίς ουσιαστική επίδραση στο ανακοινωθέν αποτέλεσμα, κινδυνεύει να δει την αμφισβήτηση να μην περιορίζεται στο εκλογικό αποτέλεσμα.
Οταν ανώτατα στελέχη γύρω του -όπως ο αρχηγός των Παζνταράν (Φρουρών της Επανάστασης), που αμφισβήτησε εξ αρχής το εκλογικό αποτέλεσμα- αναζητούν μια αλλαγή προσώπων και στιλ, που θα έδινε στην ισλαμική επανάσταση μια πιο αποδεκτή εικόνα, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, η περιχαράκωση στην επαναστατική ορθοδοξία απειλεί σε βάθος χρόνου να οδηγήσει σε πιο ριζοσπαστικές αμφισβητήσεις.
Ο Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ ήταν ανεκτός ως εκπρόσωπος του Ιράν, όσο απέναντί του βρισκόταν ο Τζορτζ Μπους, που νομιμοποιούσε τις ιδιοσυγκρασιακές ακρότητες του Ιρανού προέδρου. Πολλοί στο Ιράν αντιλαμβάνονται ότι σήμερα, απέναντι στον Μπαράκ Ομπάμα, χρειάζεται ένα νέο πρόσωπο, έστω και σε επικοινωνιακό επίπεδο.
Στις ΗΠΑ, ο αγώνας για να έρθει ο Μπαράκ Ομπάμα στην προεδρία ήταν μακρύς, δύσκολος και αιματηρός, από πολιτικής απόψεως. Ισως η διαδικασία ανόδου στην εξουσία ενός «Ιρανού Ομπάμα» να είναι εξ ίσου δύσκολη, με ιρανικούς όρους αντιπαράθεσης στους δρόμους αντί για τα αμερικανικά σαλόνια.
Αν τα πράγματα έμεναν στους πρώτους 7 νεκρούς, ίσως αυτή να ήταν η εξέλιξη. Η συνέχιση της σύγκρουσης και η αύξηση των νεκρών δείχνουν να κλείνουν σταδιακά αυτή την εκτονωτική δίοδο, με τον αγιατολάχ Χαμενεΐ να έχει αυτοπαγιδευτεί μετά τις δηλώσεις του της Παρασκευής. Διότι, αν δεν καταφέρει να επιβάλει την άποψη που διατύπωσε, θα έχει εκτεθεί ως αδύναμος. Οσο περισσότερη ισχύς (και αίμα) χρειαστεί για να τιθασεύσει αυτούς που χαρακτήρισε «πράκτορες» τόσο δυσχερέστερη θα έχει κάνει τη μακροπρόθεσμη διατήρηση του καθεστώτος με τη σημερινή του μορφή.
