Έντυπη Έκδοση

Σύγχρονος άνθρωπος και πολυπολιτισμικότητα

Νίκος Μακρής

Ηθική και λογική

εκδόσεις Δρόμων, σ. 236, ευρώ 15,98

Το καλαίσθητο βιβλίο του Νίκου Μακρή Ηθική και Λογική (εκδόσεις Δρόμων) διαβάσαμε πρόσφατα με ιδιαίτερη ικανοποίηση. Ο Νίκος Μακρής, διδάκτωρ Φιλοσοφίας στη Σορβόνη, έγραψε ένα φιλοσοφικό ημερολόγιο, στο οποίο παρελαύνουν με ιδιαίτερα γλαφυρό τρόπο κεντρικά μοτίβα της δυτικής φιλοσοφίας, για να γίνουν αφορμή προβληματισμού με τρόπο αθόρυβο, μα εξόχως παρεμβατικό. Ο ίδιος επισημαίνει: «Ο φιλοσοφικός λόγος πορίζει συνεχώς τη διαπορία, η οποία ελαύνεται από τη μυστική βεβαιότητα των δώρων της φιλοσοφίας, των δώρων που οφείλουν να κοσμούν κάθε ανθρώπινη ύπαρξη και όχι κάποιους επώνυμους του παρελθόντος και του παρόντος. Αγει στον θαυμασμό, οξύνει τη διάνοια, γονιμοποιεί το συναίσθημα, καλλύνει την ευαισθησία.

Ποιες είναι επομένως οι βαθύτερες αφετηρίες του; Με αυτήν την ερώτηση αναστρέφονται οι σελίδες που ακολουθούν, προσπαθώντας να προσφέρουν στον αναγνώστη εναύσματα και αφετηρίες, έστω και σε αντίθεση με τους προβληματισμούς του συγγραφέα. Αν θέλουμε μάλιστα να είμαστε ειλικρινείς, οφείλουμε να διαπιστώσουμε πως στη φιλοσοφική έρευνα δεν υπάρχουν συγγραφείς, αλλά σκαπανείς στον μεγάλο λειμώνα που ανήκει σε όλους, στον λειμώνα που δεν δημιουργήθηκε, που δεν τελειώνει, που συνιστά αέναη νύξη με τα αμάραντα μυστικά της. Υπ' αυτό το πνεύμα, δεν υπάρχει καμιά καθαρά προσωπική πρόσληψη των μεγάλων προβληματισμών της ανθρώπινης ύπαρξης, δεν υπάρχουν προνομιούχοι στοχαστές, επίλεκτα μέλη της φιλοσοφικής αναζήτησης. Ο,τι δημιουργικό ανήκει σε όλους μας και η μόνη ίσως τιμή που ενώνει συντάκτες φιλοσοφικών κειμένων και αναγνώστες είναι το συνανήκειν στο ανθρωπίνως, στο κοσμικώς, στο ανθρωποκοσμικώς υπάρχειν. Πρόκειται για πραγματικά θαυμασιώδες συμβαίνον, το οποίο η άπαυστη φιλοσοφική μέριμνα προσπαθεί να πολιορκεί νηφάλια, δημιουργικά, προσεκτικά, αλλά χωρίς φιλοδοξίες "εκπόρθησης". Εκπορθούμενο είναι μόνο το ψεύδος και οι αυταπάτες μας, οι αβασάνιστες κρίσεις και οι επιπόλαιες θεωρήσεις μας». (Νίκος Μακρής, Ηθική και Λογική, σ. 10-11).

Ο Νίκος Μακρής ξεκινά την 1η Μαΐου του 2009 ως εξής: «Ο άνθρωπος - Εγώ, συ, εμείς. Ο κόσμος απ' τις απλούστερες μέχρι τις πιο σύνθετες εκφράσεις του. Εχουμε πει αρκετά, μα υποψιάζομαι πως απουσιάζει το ουσιώδες ή πως είναι αρκετά αδιαφανές» (στο ίδιο, σ. 38). Παίρνοντας αφορμή από τα λόγια του συγγραφέα, θα τολμήσουμε να πούμε πως το ερώτημα για την ουσία του ανθρώπου τίθεται με διαφορετικούς όρους σε κάθε ιστορική εποχή, καθώς ο ανθρώπινος αξιακός κώδικας, οι νόρμες μιας κοινωνίας και τα πρότυπά της ανανεώνονται και επαναπροσδιορίζονται εκ νέου στο διηνεκές. Μετά την εμπειρία της νεωτερικότητας, η μετανεωτερικότητα θεματοποίησε το πολυειδές με τρόπο που έδωσε λαβή σε πάμπολλες συζητήσεις, πέρα, όμως, από οτιδήποτε άλλο προετοίμασε την εποχή για να σταθεί, με αμηχανία και εν μέρει ανέτοιμη, πάντως πρόσωπο με πρόσωπο, μπροστά στη νέα πρόκληση: Η πρόκληση αυτή είναι η πολυπολιτισμικότητα.

Δεν θα καταλήγαμε εύκολα σε ένα και μόνο συμπέρασμα σε μια ενδεχόμενη συζήτηση όσον αφορά την αξιολόγηση και την ιστορική αποτίμηση εποχών, όπως η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός, ο Μεσαίωνας ή το Βυζάντιο. Η αντιεκκλησιαστική Αναγέννηση υπήρξε το δίχως άλλο η μήτρα της νεωτερικότητας, αλλά και κάθε ριζοσπαστικής και μοντέρνας ιδέας με την οποία καλούμαστε να συμβιώσουμε ακόμη και σήμερα. Πυροδότησε διαδοχικές ρήξεις και επαναστάσεις στην επιστήμη και στη φιλοσοφία καθώς και ένα άνοιγμα στον χώρο της τέχνης, που γέννησε μοναδικούς και ιδιοφυείς καλλιτέχνες σε μια διαδρομή που διήρκεσε ώς το 1950 αδιαλείπτως. Η θεοκρατία του Μεσαίωνα και του Βυζαντίου, από την άλλη πλευρά, γονιμοποίησε το ανθρώπινο φαντασιακό στρέφοντάς το όχι στην έρευνα της φύσης, μα στο πεδίο της εσωτερικής εμπειρίας. Τι ήταν αλήθεια ο Χριστιανισμός; Μια προσπάθεια του προχριστιανικού ανθρώπου να χαλιναγωγήσει τη βαρβαρότητα που τον κατέκλυζε κατά τους πρωτοχριστιανικούς αιώνες και ν' απελευθερώσει δημιουργικές δυνάμεις που θα στήριζαν ένα νέο πολιτισμό, αλλά όχι μόνον αυτό: μια προσπάθεια επινόησης ενός πρωτόγνωρου κοινωνικού δεσμού -της αγάπης- σαν μέσο για έξοδο από την πνευματική φτώχεια που ταλάνιζε τους ανθρώπους εκείνων των χρόνων, προσπάθεια που όμως, εμπλεκόμενη στις ίδιες τις αντιφάσεις που τη γέννησαν, βάρυνε τον δυτικό άνθρωπο, που θ' ακολουθούσε, με δυσβάσταχτες ενοχές -τη διπλή ενοχή του προπατορικού αμαρτήματος και της θανάτωσης του Χριστού- και με την προσδοκία μιας εξ ουρανού αιώνιας τιμωρίας;

Δύσκολα ανιχνεύει κανείς μέσα στην ιστορία μονοσήμαντες δυναμικές, ακόμη και η Αναγέννηση κλείνει τα μάτια στην ανθρώπινη θρησκευτικότητα και στον θαυμαστό φαντασιακό ψυχικό χώρο των αρχέτυπων - «ο Κόσμος δεν χάνει μόνο τον Θεό του, χάνει και την ψυχή του», θα πει ο Καρλ Γιουνγκ, εύστοχα μεν, αποσιωπώντας όμως τον προμηθεϊκό χαρακτήρα της αναγεννησιακής και διαφωτιστικής σκέψης. «Σκέψου μόνος σου!» θα πει, τον 18ο αιώνα, στο δοκίμιό του Τι είναι Διαφωτισμός, ο Ιμάνουελ Καντ, φτάνοντας το πνεύμα του Διαφωτισμού στο αποκορύφωμά του: η Γαλλική Επανάσταση έχει ήδη αποφανθεί: όχι στις προκαταλήψεις, αποκυήματα της κακής παιδείας και της διεφθαρμένης Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, την ώρα που ο Λέσινγκ -την ίδια στιγμή που ο Μότσαρτ συνθέτει το συγκλονιστικό του Ρέκβιεμ (το 1791)- θα διατυπώσει το πνεύμα του Διαφωτισμού ως τριπλό πρόταγμα - άρνηση: άρνηση της Πρόνοιας, της Αποκάλυψης και της Αιώνιας καταδίκης.

Αν όμως η θρησκευτικότητα αφορά ελάχιστα τον σύγχρονο δυτικό άνθρωπο, δεν συμβαίνει το ίδιο με τους κατοίκους χωρών της Ασίας και της Αφρικής, που κατακλύζουν τις τελευταίες δεκαετίες τις χώρες της Δύσης. Φορείς ενός άλλου πολιτισμού και ενός οργιώδους αρχετυπικού φαντασιακού, ποτέ δεν ενσωματώσαν τον θεσμό στον πολιτισμό τους σαν κάτι το αυτονόητο, αντιθέτως, όσοι λαοί μετέχουν στα δυτικά πολιτισμικά μορφώματα, δείχνουν να παραπαίουν ανάμεσα σε δύο κουλτούρες που δεν έχουν βρει τη σύνθεσή τους σε κάτι πραγματικά πρωτογενές.

Πολιτισμοί, όπως των Κινέζων, των Ινδών ή αυτών που φτάνουν στη Δύση από τις αφρικανικές χώρες, και που έχουν μια καταγωγή από μήτρες μη ορθολογικές, διαπνέονται από τη βαθιά και έντονη θρησκευτικότητα μιας μη χριστιανικής παράδοσης και εμφορούνται από ένα συλλογικό ασυνείδητο, τόσο απωθημένο και αποσιωπημένο για τον σύγχρονο δυτικό άνθρωπο που όντας αντιμέτωπο στον παγκοσμιοποιημένο 21ο αιώνα με την αποστεωμένη και αλλοτριωμένη ώς τις έσχατες εκδηλώσεις της Δύση, συγκρούεται ολόπλευρα με τις ξενοφοβικές, ρατσιστικές προκαταλήψεις του ξεβολεμένου αλλά πολιτιστικά ναρκωμένου Ευρωπαίου. Κάτι τέτοιο μήπως δεν συμβαίνει και στον τόπο μας; Αραγε αυτή η συνάντηση του ολοκληρωτικά απολιθωμένου και απονεκρωμένου ορθού λόγου με την ετερότητα, με το οικουμενικό συλλογικό ασυνείδητο, τη θρησκευτικότητα και το ανορθολογικό, η συνάντηση του μέχρι πρότινος υψηλόμισθου Ευρωπαίου πολίτη με τον Ασιάτη, τον Αφρικανό ή τον Ανατολικοευρωπαίο, που θα αναγκαστεί να παρανομήσει για να θρέψει τη γυναίκα του και το παιδί του και για να μην απελαθεί -κάτι που θα ισοδυναμούσε γι' αυτόν με θάνατο- υπό τις χειρότερες δυνατές συνθήκες, αυτό ακριβώς το βίαιο κοίταγμα του δυτικού ανθρώπου στον καθρέφτη μιας όψιμης και μη επιθυμητής αυτογνωσίας δεν αποτελεί τη μεγαλύτερη ίσως πρόκληση μιας εποχής που σκιρτά και κυοφορεί;

Μέσα από όλες τις αντιξοότητες που ζούμε, δεν είναι δυνατό, εν τούτοις, να μην τίθεται, έστω και σπάνια, το ερώτημα που αφορά ένα μέλλον ενδεχόμενα καλύτερο και μια ανθρωπότητα ωριμότερη και συνειδητοποιημένη, μέλλον που όμως τούτη τη στιγμή φαίνεται όλο και πιο μακρινό. Καθώς όμως τόσο οι ιδέες όσο και η ιστορία κάνουν τη σημαντικότερη δουλειά τους στο σκοτάδι και στην αφάνεια, η πρόκληση της πολυπολιτισμικότητας φαντάζει τελικά σαν θεϊκή παρέμβαση και φυσικά όχι σαν μάστιγα, αν θελήσουμε να τη δούμε από τη σωστή οπτική γωνία: ίσως τώρα για πρώτη φορά γίνει δυνατή μια σύνθεση του πολιτισμικά και ιδεολογικά ετερόκλιτου, σύνθεση του θεσμού με το ανορθολογικό και του ορθού Λόγου με το συλλογικό ασυνείδητο και τη θρησκευτικότητα, που για αιώνες αποσιωπώνται.

Ο δυτικός άνθρωπος από την αρχαιότητα ακόμη έχει αντιληφθεί την αξία της συναίνεσης, τώρα λοιπόν του δίνεται η δυνατότητα να τη σκεφτεί σε μια διαφορετική προοπτική, η Ιστορία εξάλλου πάντα θέτει προκλήσεις, δίχως να μας ρωτήσει για το αν είμαστε έτοιμοι να τις αντιμετωπίσουμε - το ίδιο λοιπόν συμβαίνει και σήμερα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Με φόντο την Καππαδοκία
Κοινά εδέσματα και μανιτάρια
Η λειτουργία του Ελληνικού νομίσματος
Η Ελλάδα και η Ιταλία του Ούγκο Φόσκολο
Λέξεις από φως και σκοτάδι
εν τω βιβλίω ΝΙΚΑΣ
Ενα βιβλίο προάγγελος των επιστημών του ανθρώπου
Ιστορικά πλαίσια σε παράξενους δρόμους
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Απο τις 4:00 στις 6:00
Ποιος πληρώνει τη νύφη;
Από τις συμπάθειες του Μ. Χατζιδάκι
Κριτική βιβλίου
Με φόντο την Καππαδοκία
Κοινά εδέσματα και μανιτάρια
Η λειτουργία του Ελληνικού νομίσματος
Η Ελλάδα και η Ιταλία του Ούγκο Φόσκολο
Λέξεις από φως και σκοτάδι
εν τω βιβλίω ΝΙΚΑΣ
Σύγχρονος άνθρωπος και πολυπολιτισμικότητα
Ενα βιβλίο προάγγελος των επιστημών του ανθρώπου
Ιστορικά πλαίσια σε παράξενους δρόμους
Λογοτεχνία
Ετσι μίλησε ο Ζαρατούστρα
Εκδόσεις Αιγαίον της Κύπρου
Το τίμημα των διεκδικήσεων
Εκπαιδεύοντας πυρπολητές βιβλίων
Το ξεχωμάτισμα
Οι πολλές χρήσεις των βιβλίων
Ο άνθρωπος που πούλησε τον κόσμο