Έντυπη Έκδοση

Το τραγούδι ταξιδεύει την Ελλάδα

Η ελληνική μουσική κατέγραψε τις περιπέτειες της νεότερης ιστορίας της χώρας μας χωρίς να παύει ποτέ να υμνεί και τη μοναδικότητά της

Στα τραγούδια η Ελλάδα συμπυκνώνει όλο το δημόσιο αίσθημα. Οι δημιουργοί τη «χρησιμοποιούνε» για να πούνε τα παράπονά τους και για να εκφράσουνε τις αντιρρήσεις τους, όχι για την «πατρίδα» αλλά για τον τρόπο με τον οποίο «διαχειρίζονται» -στο όνομά της- τις δημόσιες υποθέσεις οι κοινοί θνητοί. Γιατί η «Ελλάδα» έχει βάρος, έχει κύρος, έχει αγάπη, στη συλλογική συνείδηση.

Τα περισσότερα τραγούδια μιλούν για μια χωρα πληγωμένη. Για τη «μάνα Ελλάδα» που ταλαιπωρείται και ταλαιπωρεί. Το πνεύμα του Σεφέρη έχει επηρεάσει όλη τη σοβαρή ελληνική στιχουργική. «Όπου πατάς και όπου φτάνεις παντού η Ελλάδα σε πληγώνει» τραγούδησε ο Αντώνης Καλογιάννης (Χ. Γκάρτζου-Λ. Τεάζη), «Η Ελλάδα μάς πληγώνει όσο κανείς» η Χάρις Αλεξίου (Θ. Μικρούτσικου-Χ. Α.), «Αχ, Ελλάδα μου καημένη, μια κρυφή πληγή/ δυόμισι χιλιάδες χρόνια που αιμορραγεί» ο Πέτρος Γαϊτάνος (Π. Αμπαζή) και «Ελλάδα, στους ώμους τη γη κουβαλάς» ο Στέλιος Καζαντζίδης (Στ. Σπανουδάκη).

Πολλές φορές, λέγοντας Ελλάδα, ο στιχουργός εννοεί τους κυβερνώντες, το σύστημα ή την κοινωνία. «Λένγκω (τρις)/ μου σπαράζεις την καρδιά/ Λένγκω (τρις)/ μου πληγώνεις τη χαρά» έγραφε ο Γιάννης Μαρκόπουλος βγαίνοντας από την απριλιανή επταετία.

Η Ελλάδα ανεξίτηλη, ιδανική, απαλλαγμένη από τα ανθρώπινα βάρη, εμφανίζεται μόνο σε φάσεις εξωτερικής απειλής. Χαρακτηριστικά είναι τα ανυψωτικά του φρονήματος τραγούδια του ελληνοϊταλικού πολέμου το 1940. «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά» τραγουδούσε η Σοφία Βέμπο (Μ. Σουγιούλ-Μ. Τραϊφόρου) και «Ηθελε να γίνει αφέντης να τον τρέμει η Ελλάς» ο Νίκος Γούναρης (Θ. Σακελλαρίδη-Γ. Οικονομίδη). «Η δοξασμένη Ελλάδα μας με κάλεσε κοντά της» τραγουδούσε ο ρεμπέτης Στελλάκης Περπινιάδης και «Μέρα και νύχτα με το ντουφέκι για την Ελλάδα πολεμώ» ο μεγάλος δημοτικός τραγουδιστής Γιώργος Παπασιδέρης.

Η αντίσταση στην ξένη εισβολή και η δημιουργία των μεγάλων κινημάτων της δεκαετίας του '40 γεννούν τραγούδια αντιφασιστικά, όπως το «Αχ, πατρίδα μας γλυκιά, αγαπημένη Ελλάδα», που τραγουδούσε στο βουνό και στις μπουάτ ο Πάνος Τζαβέλλας. Ακολουθεί το μεγάλο ρεύμα του ξενιτεμού και ο αγώνας για την ανεξαρτησία της Κύπρου. Ο Κώστας Βίρβος γράφει για τη μετανάστευση και την Κύπρο με ερμηνευτή τον Στέλιο Καζαντζίδη. «Απ' των Ελλήνων τις καρδιές βγαίνει φωνή σαν λάβα... Η Κύπρος είναι ελληνική κι όλη η Ελλάδα την πονά».

Η Μικρασία εκτρέφει τραγούδια νοσταλγίας και παράπονου με μεγάλη απήχηση μέχρι σήμερα. «Η Σμύρνη με το Κορδελιό και η παλιά Ελλάδα...» τραγούδησε με επιτυχία ο Παντελής Θαλασσινός σε στίχους του Ηλία Κατσούλη.

Και η Κύπρος παραμένει ένα τραύμα ανοιχτό. «Ήταν τέλη καλοκαιριού, ημέρα αποφράδα, και στον αέρα ακούστηκε το ζήτω η Ελλάδα. Το σώμα του παλικαριού σωριάστηκε στο χώμα, μα η ψυχή του ελεύθερη εδώ πλανιέται ακόμα».

Τραγούδι των Γ. Παπαδόπουλου-Γ. Πηλιανίδη, με το οποίο ο Νότης Σφακιανάκης προσπάθησε να αγγίξει ένα πιο ανύποπτο κοινό. Αλλά, πραγματικά συγκλονιστικοί είναι οι στίχοι του έφηβου μάρτυρα Ευαγόρα Παλληκαρίδη («Την Ελλάδα αγαπώ» κ.ά.), μελοποιημένοι από τους Μάριο Τόκα, Δημήτρη Λάγιο και Μιχάλη Χριστοδουλίδη.

Από το 1974, επί δημοκρατίας, οι αναφορές στην Ελλάδα εκφράζουν περισσότερο προβληματισμό, όπως φαίνεται και από τα στιχουργήματα του Αλκη Αλκαίου (σε μουσική Μ. Τόκα το πρώτο και Θ. Μικρούτσικου το δεύτερο) «Οι φίλοι στα γρανάζια τους, τα φρένα και τα γκάζια τους κι η Ελλάδα ν' αρμενίζει με μιαν ελπίδα κόσκινο» και «Ελλάδα, Βέμπο μου και Μέριλιν Μονρόε/ Ελλάδα, Ελύτη μου και Εντγκαρ Αλαν Πόε/ Ελλάδα μάγισσα, παρθένα και τροτέζα μου/ Ελλάδα, Τούμπα, Αλκαζάρ και Καλογρέζα μου /...σ' αγαπώ και σ' αρνιέμαι/ κι από ένα κλαράκι του γκρεμού σου κρεμιέμαι», που αποδίδει με έμφαση ο Δημήτρης Μητροπάνος.

Παρ' όλ' αυτά, η αναζήτηση μιας άλλης Ελλάδας, μυθικής και ονειρικής, δεν εγκαταλείπεται. Ο Σωκράτης Μάλαμας το θέτει με ερωτηματικό: «Αμπέλια και χρυσές ελιές/ μοιάζεις, Ελλάδα μου, όπως θες.../ Τη μια Ευρωπαία στο κλαρί/ την άλλη αρχαία προτομή. / Γιατί, γιατί;». Και ο Μιχάλης Γκανάς διά του Λαυρέντη Μαχαιρίτσα θέτει την ελπίδα «Μα η Ελλάδα ως γνωστόν ποτέ της δεν πεθαίνει και όπως έχει ειπωθεί κάποια στιγμή θα αναστηθεί».

Στις πιο αισιόδοξες προσεγγίσεις κάποια στιχουργήματα του Μάνου Ελευθερίου «Ελλάδα, Ελλάδα, τώρα πια δεν στέλνεις τα παιδιά σου μετανάστες/ με το κεφάλι πάν' ψηλά τα νέα σου παιδιά...» (μουσική Χρ. Νικολόπουλου), της Τασούλας Θωμαΐδου «Μια Ελλάδα φως, πέτρα κι ουρανός» (μουσική Yanni) και του Γιώργου Παπακώστα «Λευκή η Ελλάδα ένωσε τους ωκεανούς» (μουσική Γ. Μαρκόπουλου).

Μελοποιημένα ποιήματα

Καλοδιάθετα, ο Νίκος Πορτοκάλογλου αναδεικνύει τη φωτεινή πλευρά της δικής του Ελλάδας. «Γιατί να με πειράζει/ που ρούχα όλο αλλάζει/ Η ψυχούλα της με νοιάζει/ Το μέτρο και το πάθος/ είναι η δικιά μου Ελλάδα/ Ούτε σωστό, ούτε λάθος /μια δροσερή λιακάδα/ είναι η δικιά μου Ελλάδα». Και σε πιο λάιτ εκδοχή «Ελλάδα, χώρα του φωτός/ του κόσμου αρχή και γυρισμός/ τόπος που διάλεξε ο θεός» από την Καίτη Γαρμπή στη Γιουροβίζιον!

Πολύ σημαντικές είναι οι αναφορές σε ποιήματα που μελοποιήθηκαν. Ακούγοντας «Ομπρός βοηθάτε να σηκώσουμε τον ήλιο πάνω απ' την Ελλάδα» από το «Πνευματικό εμβατήριο» του Άγγελου Σικελιανού που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης, ο ακροατής εγείρεται. Ακούγοντας «Την Ελλάδα που με σιγουριά πατάει στη θάλασσα» του Οδυσσέα Ελύτη σε μουσική Γιάννη Μαρκόπουλου, συγκινείται και «Την κάθε αυγή, γιατρέ, με τα χαράματα/ πάντα η καρδιά μου στην Ελλάδα τουφεκίζεται» του Ναζίμ Χικμέτ (απόδοση Γιάννη Ρίτσου) σε μουσική Θάνου Μικρούτσικου ή Μάνου Λοΐζου, ο ακροατής συγκλονίζεται.

Ο Νίκος Γκάτσος έχει συχνά σαν άξονα της θεματολογίας του την Ελλάδα, όπως και ο Διονύσης Σαββόπουλος. Ο ποιητής της «Αμοργού» γράφει σε μουσικές του Σταύρου Ξαρχάκου «Χαμένα αδέρφια, δείχτε μου ένα δρόμο/ χαμένη Ελλάδα, την πόρτα σου χτυπώ» και «Τούτος ο τόπος είν' ένας μύθος από χρώμα και φως». Σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι γράφει «Με την Ελλάδα καραβοκύρη» και του Δήμου Μούτση «Ελλάδα, Ελλάδα». Και, βέβαια, ως αποκορύφωμα, το αριστουργηματικό «Μάνα μου Ελλάς» για την ταινία του Κώστα Φέρη «Ρεμπέτικο».

Στη δεκαετία του '60, ο Σαββόπουλος μιλάει για μια «Ελλάδα ατέλειωτη παράγκα». Στην αρχή της δεκαετίας του '70, αναφέρεται στην ιστορική Ελλάδα μέσα από το Κιλελέρ και την περιπλάνησή του στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ στη «Ρεζέρβα» (1979) σχολιάζει την τρέχουσα πολιτική γράφοντας «η Ελλάδα αρχίζει να γελά και γίνεται γελάδα...».

Στην αρχή της δεκαετίας του '80, με το «Τσάμικο» (1983), ο τραγουδοποιός υμνεί τον Ελληνισμό της Διασποράς «Ζήτω η Ελλάδα και καθετί μοναχικό στον κόσμο αυτό... η Ελλάδα που αντιστέκεται, η Ελλάδα που επιμένει...». Και στο τέλος της δεκαετίας, στο «Κούρεμα» (1989), αντιπαραθέτει την ευσυνείδητη ομογένεια στους ανυπόληπτους εντόπιους «Κι ενώ εδώ θα ζούμε καταρρεύσεις/ ο έξω Ελληνισμός θα προχωρεί/ και φως και μουσική μιας άλλης σκέψης/ στη μείζονα Ελλάδα θα εκραγεί/ στους Πανέλληνες».

Αναλόγως εκφράζει τα αισθήματά του και ο Μανώλης Ρασούλης σε μουσική της Βάσως Αλαγιάννη, διά στόματος Νίκου Παπάζογλου, «Αχ, Ελλάδα, σ' αγαπώ/ και βαθιά σ' ευχαριστώ/ γιατί μ' έμαθες και ξέρω/ ν' ανασαίνω όπου βρεθώ/ να πεθαίνω όπου πατώ/ και να μην σε υποφέρω». Ενώ, το κλασικό ζεϊμπέκικο του Γιάννη Παπαϊωάννου (στίχοι Κώστα Μάνεση) κλείνει τη χαρούμενη συνάθροιση πέντε ωραίων και διάσημων Ελλήνων στον Κάτω Κόσμο με την πανηγυρική εικόνα «...κι όλοι φώναζαν αράδα να μας ζήσει η Ελλάδα!», στα πρότυπα της αριστοφανικής κωμωδίας. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Μουσική
Σχετικά θέματα: Μουσική
Η Γκάλας τραγουδά Αγγελόπουλο
Θησαυροί από τη Σάμο
Μουσικό εξπρές
Σγούρος με την Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Παύλος Γερουλάνος
«Πολλά χρήματα ήταν σε λάθος χέρια»
Συνέντευξη: Φατίχ Ακίν
Ελλάς-Τουρκία συμμαχία
Κινηματογράφος
Απ' την Αμελί στους εμπόρους όπλων
Ερως, ανίκατε γήρας
Συναντώντας τον Κόπολα
Φάουστ αλά Τέρι Γκίλιαμ
Ταινία υπό παρακολούθηση
Θέατρο
Γράμματα και θάματα
Η σκοτεινή πλευρά της σκηνής
Φυλάνε τα χνότα τους
Εκθεση γλυπτικής
Το μπαλέτο του Ντεγκά
Αλυσίδες βιβλιοπωλείων
Οι μικροί, οι μεγάλοι και το βιβλίο
Βιβλίο
Μες στην υπόγεια την ταβέρνα
Γράφοντας στη σκιά του Τείχους
Εκθεση
Ενα «σπίτι» με ιστορία
Μουσική
Η Γκάλας τραγουδά Αγγελόπουλο
Θησαυροί από τη Σάμο
Μουσικό εξπρές
Το τραγούδι ταξιδεύει την Ελλάδα
Σγούρος με την Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων