Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Σημειωματάριο ιδεών

  • Η κρίση της Δημοκρατίας

    Ο αμερικανός οικονομολόγος Ρόμπερτ Ράιχ διδάσκει Δημόσια Πολιτική στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, ενώ στο παρελθόν είχε διατελέσει υπουργός Εργασίας στην πρώτη κυβέρνηση Κλίντον.

    Στο βιβλίο του «Supercapitalism» (Knopf, 2007), ο Ράιχ διαπιστώνει, μεταξύ άλλων, ότι η ανταγωνιστική λογική του σύγχρονου ανεξέλεγκτου καπιταλισμού καταλήγει να υποσκάπτει τα θεμέλια της δημοκρατίας. Στην εποχή του «υπερκαπιταλισμού» η ίδια η πολιτική εκφυλίζεται σε προέκταση του οικονομικού ανταγωνισμού με άλλα μέσα.

    Η ακόλουθη συνέντευξη του Ρόμπερτ Ράιχ δημοσιεύτηκε στο γαλλικό «Sciences Humaines».

    - Σύμφωνα με την αντίληψη που κυριαρχεί τόσο στην οικονομική όσο και στην πολιτική επιστήμη, η δημοκρατία και ο καπιταλισμός συμβαδίζουν. Εσείς εκφράζετε βαθύ σκεπτικισμό γι' αυτή την αντίληψη. Γιατί;

    «Στη διάρκεια των τελευταίων τριάντα ετών, ο καπιταλισμός γνώρισε μιαν εντυπωσιακή επέκταση στις παλιές βιομηχανικά αναπτυγμένες χώρες αλλά και στις αναδυόμενες οικονομίες και στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες. Ο παγκόμιος πλούτος αυξήθηκε σημαντικά. Η ανανέωση υπήρξε αξιοσημείωτη, ιδιαίτερα κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια. Αλλά αν εξετάσουμε τη δημοκρατία, και ιδιαίτερα την ικανότητά της να εκφράζει τις έγνοιες των πολιτών, η διαπίστωση είναι πολύ διαφορετική. Πολλά ζητήματα μένουν αναπάντητα, είτε πρόκειται για την κλιματική μεταβολή είτε για την επιδείνωση των ανισοτήτων ή την παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε πολλές χώρες του κόσμου. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν, εξάλλου, ότι η εμπιστοσύνη στη δημοκρατία μειώνεται και ότι οι πολίτες γίνονται όλο και πιο κυνικοί απέναντι στην πολιτική. Αν κάποιος υποθέτει ότι ο καπιταλισμός και η δημοκρατία συμβαδίζουν, υπάρχει πρόδηλα ένα πρόβλημα. Γιατί ο καπιταλισμός υπήρξε τόσο νικηφόρος, ενώ η δημοκρατία βρίσκεται σε τόσο αξιοθρήνητη κατάσταση; Σε αυτό το ερώτημα προσπάθησα να απαντήσω με το βιβλίο μου "Supercapitalism"».

    - Στη δεκαετία του 1960, ο Αλμπερτ Χίρσμαν υποδείκνυε το παράδειγμα της Λατινικής Αμερικής, όπου ο καπιταλισμός μπορούσε να συνυπάρχει με αυταρχικά καθεστώτα. Υπέβαλλε έτσι σε κριτική την ιδέα σύμφωνα με την οποία η ανάδυση μιας οικονομίας της αγοράς δημιουργούσε αυτόματα τις προϋποθέσεις της δημοκρατίας. Εσείς όμως διαπιστώνετε μια σύγκρουση ανάμεσα σε καπιταλισμό και δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην καρδιά του λεγόμενου «δημοκρατικού κόσμου»...

    «Νομίζω ότι όλα τα καπιταλιστικά έθνη κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν πάρει πρώτες το δρόμο που οδηγεί σε αυτό που εγώ αποκαλώ "υπερκαπιταλισμό", αλλά και τα ευρωπαϊκά έθνη τις ακολουθούν από κοντά. Ας σταθούμε λίγο στην περίπτωση της Κίνας. Αντίθετα με αυτό που μπορούσε να συμβαίνει σε ορισμένες χώρες της Λατινικής Αμερικής ή στη ναζιστική Γερμανία, όπου οικονομία και πολιτικό σύστημα διαπλέκονταν στενά, η Κίνα εγκαθίδρυσε γρήγορα οικονομικές ελευθερίες και δικαιώματα, όπως ο σεβασμός των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας. Αλλά αυτή επιμελώς διαχώρισε αυτά τα οικονομικά δικαιώματα από τα πολιτικά δικαιώματα.

    »Η Κίνα παρουσιάζεται έτσι ως ένα νέο μοντέλο καπιταλισμού, που το αποκαλώ "αυταρχικό καπιταλισμό". Οσο για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αυτές μοιάζουν με μιαν οικονομική ολιγαρχία: ένας σχετικά μικρός αριθμός ατόμων συγκεντρώνει τον πλούτο και την πολιτική εξουσία. Οι περισσότεροι μισθωτοί βλέπουν το μισθό τους να μένει στάσιμος, ενώ μια μικρή ομάδα προσώπων σωρεύει περιουσία».

    - Κατά τη γνώμη σας, οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι περισσότερες βιομηχανικά αναπτυγμένες χώρες είχαν, ωστόσο, κατορθώσει στη μεταπολεμική περίοδο να εγκαθιδρύσουν αυτό που εσείς αποκαλείτε «δημοκρατικό καπιταλισμό». Σε τι βασιζόταν αυτός ο δημοκρατικός καπιταλισμός;

    «Αυτός έγινε δυνατός χάρη στη σύμπτωση μαζικής παραγωγής και μαζικής κατανάλωσης. Στις βιομηχανικά αναπτυγμένες οικονομίες της μεταπολεμικής περιόδου, δύο ή τρεις επιχειρήσεις κυριαρχούσαν σε κάθε τομέα χάρη στις οικονομίες κλίμακας. Αλλά αυτή η κυριαρχία συνυπήρχε με ισχυρά συνδικάτα, που αντιπροσώπευαν τους μισθωτούς και των οποίων η δράση εμπλούτιζε τη δημοκρατία.

    »Τι ήταν αυτό που έκανε αυτόν τον δημοκρατικό καπιταλισμό να λειτουργεί τόσο καλά, όχι μόνον από οικονομική αλλά και από πολιτική άποψη; Ηταν η ύπαρξη μιας σειράς ενδιάμεσων συλλογικών σωμάτων, που αντιπροσώπευαν τα άτομα ως πολίτες και όχι μόνον ως καταναλωτές ή επενδυτές. Τα συνδικάτα, τα πολιτικά κόμματα και πολλές άλλες οργανώσεις συμμετείχαν στη διαμόρφωση και την έκφραση της γενικής βούλησης. Αλλά μετά τη δεκαετία 1970 εμφανίστηκε ένα νέο δεδομένο. Ο καπιταλισμός αναστατώθηκε από τις τεχνολογίες μεταφορών και επικοινωνιών που προέκυψαν από τον Ψυχρό Πόλεμο.

    »Το Ιντερνετ γεννήθηκε από μια διαταγή του Πενταγώνου, που χρειαζόταν ένα σύστημα άμεσης επικοινωνίας, για να μεταβιβάζει πολύπλοκα δεδομένα. Οσο για τα εμπορευματοκιβώτια (κοντέινερ), που μεταφέρουν τα εμπορεύματα ώς την άλλη άκρη του πλανήτη, αυτά εμφανίστηκαν στη διάρκεια του πολέμου στο Βιετνάμ. Αυτές οι δύο τεχνολογίες προσέφεραν στους αμερικανούς επενδυτές και καταναλωτές αμέτρητες δυνατότητες επιλογής. Αυτό υποχρέωσε τις εταιρείες να είναι πιο ανταγωνιστικές μεταξύ τους. Οι καταναλωτές/αποταμιευτές -που όλοι είμαστε- κέρδισαν, αλλά οι πολίτες έχασαν. Δεν έχουμε τα μέσα για να εκφραστούμε σχετικά με τις κοινωνικές, οικολογικές ή πολιτικές συνέπειες του υπερκαπιταλισμού».

    - Η δημοκρατία είναι άρρωστη εξαιτίας του οικονομικού ανταγωνισμού;

    «Είναι σαφές ότι η ανταγωνιστική πάλη ξεπέρασε το πλαίσιο της αγοράς για να ξεδιπλωθεί μέσα στη δημοκρατία. Παρακολουθούμε ένα ξέφρενο αγώνα δρόμου μεταξύ των επιχειρήσεων, για να προσανατολίσουν προς όφελός τους τις πολιτικές αποφάσεις. Οι εκλογείς παρακολουθούν αυτές τις συγκρούσεις χωρίς να έχουν τα μέσα για να καταφέρουν να ακουστεί η φωνή τους. Ωστόσο, αυτή η παρακμή της δημοκρατίας δεν οφείλεται στο γεγονός ότι οι επιχειρήσεις είναι κακοπροαίρετες, αλλά είναι μια λογική εγγενής στην εντατικοποίηση του ανταγωνισμού (...)». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Παύλος Γερουλάνος
«Πολλά χρήματα ήταν σε λάθος χέρια»
Συνέντευξη: Φατίχ Ακίν
Ελλάς-Τουρκία συμμαχία
Κινηματογράφος
Απ' την Αμελί στους εμπόρους όπλων
Ερως, ανίκατε γήρας
Συναντώντας τον Κόπολα
Φάουστ αλά Τέρι Γκίλιαμ
Ταινία υπό παρακολούθηση
Θέατρο
Γράμματα και θάματα
Η σκοτεινή πλευρά της σκηνής
Φυλάνε τα χνότα τους
Εκθεση γλυπτικής
Το μπαλέτο του Ντεγκά
Αλυσίδες βιβλιοπωλείων
Οι μικροί, οι μεγάλοι και το βιβλίο
Βιβλίο
Μες στην υπόγεια την ταβέρνα
Γράφοντας στη σκιά του Τείχους
Εκθεση
Ενα «σπίτι» με ιστορία
Μουσική
Η Γκάλας τραγουδά Αγγελόπουλο
Θησαυροί από τη Σάμο
Μουσικό εξπρές
Το τραγούδι ταξιδεύει την Ελλάδα
Σγούρος με την Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων