Έντυπη Έκδοση

ΤΟ ΒΑΡΟΣ ΚΑΙ Η ΧΑΡΗ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

Κάθε μεταφραστής πίνει νερό από δύο πηγές

Η μεταφρασμένη λογοτεχνία δεν κρατάει μόνο τη μερίδα του λέοντος στη βιβλιοπαραγωγή, ταυτόχρονα διαμορφώνει αναγνωστικές συμπεριφορές αλλά και συγγραφικές συνειδήσεις.

Το ΕΚΕΜΕΛ, ως φυσικός χώρος άσκησης και καλλιέργειας της τέχνης και της τεχνικής τής μετάφρασης, διοργανώνει τα τελευταία τέσσερα χρόνια τον ετήσιο διαγωνισμό Βραβεία Λογοτεχνικής Μετάφρασης, σε συνεργασία με τα αντίστοιχα μορφωτικά ινστιτούτα (Γαλλικό, Γκαίτε, Θερβάντες, Ιταλικό και εφεξής Ελληνοαμερικανική Ενωση). Ψυχή του εγχειρήματος, η Ελένη Ζέρβα (διευθύντρια του ΕΚΕΜΕΛ και βραβευμένη μεταφράστρια του Βιζυηνού στη γαλλική), που με μηδαμινή υποστήριξη εμψυχώνει με σοβαρότητα τον πετυχημένο αυτό θεσμό.

Δεκαπέντε μεταφράσεις και μεταφραστές διακρίθηκαν για το 2009 στη βραχεία λίστα του ΕΚΕΜΕΛ. Τα πρόσωπα που κρύβονται πίσω από τον Ντίκενς, τον Βάλσερ, τον Μπάνβιλ, τον Μοντιάνο, τον Κορτάσαρ, τον Φουέντε, τον Μοντάλε, τον Σαβιάνο κ.ά., ανοίγουν και μας ξεναγούν στο μεταφραστικό εργαστήρι τους. Δεκαπέντε άτυποι συν-συγγραφείς που μετεωρίζονται ανάμεσα στην πίστη και στην προδοσία του πρωτότυπου κειμένου (υπέρ της απόλαυσής του), ανάμεσα στη διαμεσολάβηση και στη δημιουργικότητα, ανάμεσα στη γλωσσική μνήμη και στη ζώσα αλχημεία της έκφρασης, ανάμεσα στο νόημα και στη μουσική της γραφής, ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη, ανάμεσα στο αμετάφραστο και στο μεταφράσιμο του χρόνου, ανάμεσα στην ισχνή αμοιβή και στη μακρά αφοσίωση, ανάμεσα σε ξένες και οικείες λέξεις.

Κάθε μεταφραστής πίνει νερό από δύο πηγές: αφενός, απ' τη μητρική του γλώσσα και το βίωμα που τη συνοδεύει, αφετέρου, απ' τη γλώσσα του συγγραφέα κι αυτό το αλλότριο βίωμα που πρέπει να κάνει δικό του. Οι πολιτιστικές διαφορές, οι ασύγχρονες ιστορικές συγκυρίες, οι ιδιοσυγκρασιακές ιδιαιτερότητες, τα συγκείμενα και τα υπερ-κείμενα στοιχεία αποτελούν εμπόδια που καλείται να ξεπεράσει, συχνά σαν άλογο κούρσας, σε καθορισμένο -και ενίοτε ανεπαρκές- χρονικό διάστημα. Εφόδιά του η κατάρτιση, το γλωσσικό αίσθημα και ...το πάθος.

Κανένας δεν μπορεί να μεταφράσει αν δεν αγαπάει με πάθος αυτή τη δουλειά που τον μετατρέπει σε πνευματικό χαμάλη, ανώνυμο ήρωα, βιοπαλαιστή της λέξης, συγγραφικό φάντασμα με βασικό του στόχο την αορασία. (Διαβάζω συχνά κριτικές βιβλίων ξένης λογοτεχνίας, όπου γίνονται εκτενείς αναφορές στη γλώσσα, στο ιδιαίτερο ύφος του κειμένου και στις λεκτικές ακροβασίες του γράφοντος, ενίοτε χωρίς να αναφέρεται καθόλου ο μεταφραστής που συνετέλεσε στη μαγική «μεταπήδηση» απ' τη γλώσσα του πρωτοτύπου στην ελληνική.) Επίσης κανένας δεν μπορεί να μεταφράσει αν δεν έχει μέσα του το σαράκι της λογοτεχνίας - ψυχή συγγραφέα, κι ας μην είναι συγγραφέας ο ίδιος.

Η συνάντησή μου με τον Κορτάσαρ και το Βιβλίο του Μανουέλ ήταν για μένα μετωπική σύγκρουση με υπερμέγεθες φορτηγό. Δεν θα υπεισέλθω στις τεχνικές δυσκολίες που χρειάστηκε να αντιμετωπίσω. Αλλο ήταν για μένα το μέγα ερώτημα: Πώς μπορεί κανείς να «πολιτογραφήσει» τον Κορτάσαρ, να τον κάνει Ελληνα, να βάλει ελληνικές λέξεις, ψευδίσματα και λογοπαίγνια στα χείλη των ηρώων του (μιας ομάδας εξόριστων Λατινοαμερικανών που ζουν στο Παρίσι τη δεκαετία του '60); Αν ήταν Ελληνας αυτός ο αργεντινός πολίτης του κόσμου, τα ίδια θα είχε να πει; Κατά πάσα πιθανότητα, το 1972 που εκδόθηκε για πρώτη φορά το βιβλίο, και Ελληνας να ήταν, πάλι στο Παρίσι θα βρισκόταν, διαφορετικά δεν θα μπορούσε να γράφει ούτε να εκδίδει... Ως Ελληνας, όμως, ακόμα και... γαλλιστί ή ισπανιστί, κάπου βαθιά μέσα του θα έκρυβε την εμπειρία και τον καημό μιας Ψωροκώσταινας, κι αυτό θα αχνόφεγγε πίσω απ' τις σελίδες. Υπάρχει μια αντίστοιχη «Ψωροαργεντινή», σίγουρα, αλλά πώς μπορεί κανείς να προσεγγίσει τον καημό της μισόν αιώνα μετά; Δύσκολο το να αποφύγεις την προδοσία...

Το άλλο μέγα θέμα ήταν ο Λονστάιν, αυτός ο τύπος που δουλεύει σ' ένα νεκροτομείο και χρησιμοποιεί μια αποδομημένη γλώσσα, μια γλώσσα που γυρεύει το νόημά της στη ρίζα και στο συγκείμενο, αλλά έχει κυριολεκτικά απεκδυθεί της γραμματικής και του μορφήματος ως φορέα νοήματος. Είναι μια γλώσσα συνειρμική και στοιχειώδης, βασισμένη σε λατινικές ρίζες κι αλλόκοτα παράγωγα, που εντούτοις επιτρέπει την επικοινωνία του ήρωα με τους γύρω του ανθρώπους. Ηξερα πως μπορεί να μεταφραστεί. Είχα το προηγούμενο παράδειγμα της ωραίας μετάφρασης του Κώστα Κουντούρη στο μυθιστόρημα Το κουτσό, όπου τα «γλίγλικα», αυτή η αλλόκοτη γλώσσα των ερωτευμένων, «πέρασαν» σε μια ελληνική φωνητική και απέκτησε νόημα με τρόπο σχεδόν μαγικό. Πολλές φορές χρειάστηκε να παρατήσω τη δουλειά στη μέση, να κοιμηθώ αγκαλιά με τους «λονσταϊνισμούς» και να αφήσω το ένστικτο να κάνει τη δουλειά που η λογική αδυνατούσε να φέρει εις πέρας.

Τώρα, δύο χρόνια μετά το τέλος εκείνης της «αναμέτρησης», αν μου ζητούσε κανείς να περιγράψω εν συντομία την εμπειρία μου θα έλεγα πως επρόκειτο ασφαλώς για πολύτιμη μαθητεία. Ενα τέτοιο κείμενο σε μεγαλώνει, σε γερνάει και σε διδάσκει, ανανεώνει τις πηγές σου και σε μαθαίνει πως υπάρχει πολλή μαγεία πίσω απ' αυτή τη διαδικασία της «γλωσσικής μετάγγισης». Χρωστάω ένα μεγάλο ευχαριστώ στους ανθρώπους του Κέδρου που μου εμπιστεύτηκαν το συγκεκριμένο βιβλίο. Χωρίς τη δική τους εμπιστοσύνη δεν θα είχα ζήσει αυτή τη μοναδική εμπειρία.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Στο ντιβάνι του δισκαναλυτή
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενα μουσικό ταξίδι στην Κίνα...
Αφιέρωμα στη λογοτεχνία και στην τέχνη της Κίνας
Η Κίνα έρχεται στη Θεσσαλονίκη
Εμείς και η Κίνα (Σελίδες ημερολογίου)
Θεατές στην ακένωτη σοφία της σιωπής
Ο Λόγος στην Κίνα
Κριτική βιβλίου
Το μη ορατό, ισχυρότερο
Στα ψηλώματα του Ταΰγετου
Η ανάκληση του ίδιου
Η Κρήτη του Λόγου και της Τέχνης
Σφάγιο σε εβραϊκή θυμέλη
Το Υπέρτατο Ον μέσα από τα μάτια του ψυχαναλυτή
Η τραγωδία ενός γελοίου ανθρώπου
Πέφτοντας χωρίς ίλιγγο στο κενό
Περιπτώσεις εξουσίας
Νηφάλιες σκέψεις στο δράμα της Μ. Ανα τολής
Συνέδριο για τη Θεοφαγία - ανθρωποφαγία
Ευχαριστήρια Επιστολή προς τον Αξιότιμο Κύριο Κανίβαλο
Άλλες ειδήσεις
Η εκ γενετής παραίσθηση της συνείδησης