Έντυπη Έκδοση

Η τραγωδία ενός γελοίου ανθρώπου

Ο αφηγητής χαρακτηρίζεται από έντονο πάθος για την τέχνη του κυνηγιού· το βλέπει ως εξαγνιστική άσκηση, εστία καύσης αγωνιών και πλυντήριο συναισθημάτων, ακόμα και ως «μια γέφυρα που ενώνει τη ζωή με τον θάνατο», καθώς το άγγιγμα του θηράματος τον φέρνει σε επικοινωνία με τον άλλο κόσμο, συνεπώς και με τη γυναίκα και την κόρη του.

* Rafael Chirbes

Σκηνές κυνηγιού

μτφρ.: Κρίτων Ηλιόπουλος

εκδ. Αγρα, σ. 125, 11 ευρώ

Ομως αυτή η κυνηγητική έφεση δεν εμφανίζεται παρά στο τέλος της διήγησής του, όπως άλλωστε και της ζωής του: η θηρευτική του μανία έχει νωρίτερα αποκλειστικά σκοπεύσει στην κοινωνική ανέλιξη και στην ταχύτατη απόκτηση περιουσίας, με την απαραίτητη γαμήλια ένταξη στην κατάλληλη οικογένεια προτού παραμερίσει τα μέλη της πάντα προς ίδιον όφελος. Ιδού το ερώτημα που πάντα προκαλεί μεγάλο ενδιαφέρον: τι σκέφτεται ένας τέτοιος άνθρωπος όταν πλησιάζει το φυσικό τέλος και η ώρα του απολογισμού; Ποιες από τις επιλογές του υποστηρίζει σθεναρά, ποιες ομολογεί ως εσφαλμένες; Τι ποσοστό ενοχής και μεταμέλειας διαμοιράζεται στον ανυπόκριτο πλέον καθρέφτη του;

Ο Κάρλος συντομογραφεί μια ζωή αυστηρά μελετημένων στοχοθετήσεων. Αυτόκλητος πολεοδόμος - οικοδόμος της νέας φρανκικής Μαδρίτης και τυπικός εκπρόσωπος του ανδρείκελου - τεχνοκράτη, με μόνη ιδεολογία εκείνη της ανάπτυξης που ούτως ή άλλως χαρακτηρίζει τις δικτατορίες, έχει ως οδηγό το διηνεκές επιχείρημα της «αναγέννησης» της χώρας με κάθε τίμημα. Οι αναθυμήσεις του μοιάζουν αναθυμιάσεις ενός βρόμικου παρελθόντος, αλλά εκείνος δεν φαίνεται να το αντιλαμβάνεται πλήρως. Αντίθετα οι ενοχές του περισσότερο κατευθύνονται στον περίγυρο των οικείων του: πώς έφτασε στο σημείο να μην αντιληφθεί τη χρόνια απιστία της γυναίκας του, να μη γνωρίσει ποτέ ουσιαστικά την κόρη του, να έχει χρόνια ασυμβατότητα με τον γιο του, να εγκαταλειφθεί ακόμα και από τις ερωμένες του.

Αυτή η επιτομή αυτοβιογραφίας συχνά αποκτά χαρακτήρα ψευδοαντιπαράθεσης κυρίως με τον γιο του Μανουέλ, με τον οποίο «συνομιλεί» ως αναγνώστης του τετραδίου του (ενώ ο εγγονός του επιλέγεται ως ένας δεύτερος και σαφώς «ευκολότερος» αποδέκτης), σε μια διαμάχη επιχειρημάτων που πιθανώς έχουν μια (αποπροσανατολιστική;) κρούστα χάσματος γενεών, στο βάθος όμως εκθέτουν το μοναδικό επιχείρημα του Κάρλος: «όλοι οι υπόλοιποι που δεν ψήθηκαν στη ζωή σπαταλούν αυτό που εμείς μαζέψαμε με κόπο». Το κοσμοθεωρητικό του κατασκεύασμα γίνεται περισσότερο εμφανές στην αντιγνωμία με τον -εξίσου χρησιμοποιούμενο για τους σκοπούς του- κουνιάδο του, Μανόλο, έναν θερμό εραστή της ποίησης καθηλωμένο σε αναπηρικό καροτσάκι: η άποψη του τελευταίου, πως η ποίηση είναι «απαραίτητη γιατί σε κάνει να ζεις ψηλά, στον καθαρό χώρο όπου αναπτύσσονται τα όνειρα και οι ιδέες», ακυρώνεται από τον Κάρλος με την ίδια προσωδία.

Σε απόλυτη πλέον οργανική και συναισθηματική ερήμωση, μακριά από την «εκκωφαντική Ισπανία του Φράνκο, όπου όλα λύνονταν ουρλιάζοντας ζητωκραυγές ή καταδίκες κάτω από τον αστραφτερό ήλιο», με τη βεβαιότητα πια πως όλα τα πρόσωπα της ζωής του είχαν τοποθετηθεί τριγύρω του «σαν να παίζουν μια θεατρική παράσταση» με προδιαγεγραμμένους ρόλους και τεχνητά σκηνικά, ο Κάρλος δεν γνωρίζει πού να ψάξει την αλήθεια, πέρα από τα χειροπιαστά τεκμήρια του παρελθόντος: «Οταν κοιτάζω όλες αυτές τις φωτογραφίες, μού έρχεται στο μυαλό η σκέψη ότι (...) περιμένουν πότε θα σταματήσει κάθε κίνησή μας, για να μείνουν αυτές η μοναδική αλήθεια». (σ. 63)

Η πυκνή γραφή του Τσίρμπες, με εμβριθείς περιγραφές συναισθημάτων, εικόνων και καταστάσεων, αποδίδει την εξομολογητική, σχεδόν ελεγειακή διάθεση ενός ανθρώπου που πάντα θεωρούσε πως «η ζωή είναι ένα θολό μείγμα βίας και οίκτου», και διαπίστωνε πως οι πάντες έχουν μανία να μασκαρεύουν την πραγματικότητα -εκτός φυσικά από τον ίδιο. Ο Κάρλος δεν μπόρεσε ποτέ να αντιληφθεί πώς ακριβώς η άποψή του ότι «δεν υπάρχει άλλο κέντρο του κόσμου εκτός από τον ίδιο σου τον εαυτό» τον εκτροχίασε εξαρχής σε διαστρεβλωμένες απόψεις περί ευτυχίας και συνύπαρξης. Γι' αυτό ακριβώς μένει με τη ματαιωτική αίσθηση πως ελάχιστα γνώρισε τους αγαπημένους του, χωρίς προφανώς ποτέ να αντιληφθεί πως ο κυριότερος παραγκωνισμένος άγνωστος ήταν ο ίδιος.

Λ.Σ.

*************

*Γρηγόρης Βαλλιανάτος

Ακατάλληλο

εκδόσεις Καστανιώτης, σ. 152, 10,50 ευρώ

Ο Ερβέ Γκιμπέρ πέθανε στις 27 Δεκεμβρίου 1991 αφού ήπιε μια θανάσιμη δόση ντιτζιτάλις... Η αδιάλλακτη αυθάδειά του, η τρυφερή του βιαιότητα και το χιούμορ του ας συνεφέρουν τους μακριά νυχτωμένους πατριώτες μας όταν αναφέρονται σ' αυτούς «που αγάπησαν πολύ». (σ. 63)

Είναι εύκολο, κοιτώντας κανείς τους τίτλους των ειδήσεων καθημερινά, να αποκομίσει την εντύπωση ότι το συλλογικό μας παρόν αποτελείται από διαζύγια επωνύμων, άνευρη ή κακοήθη διαχείριση των κοινών από το κράτος, τιτάνιες συγκρούσεις επιχειρηματικών συμφερόντων, θερμές εστίες μιας κρίσης που εξαπλώνεται ερήμην μας κ.λπ.

Ακόμα και αν αφαιρέσουμε το στοιχείο υπερβολής του καθημερινού Τύπου, ακούμε από σοβαρούς στοχαστές διαπιστώσεις για τη διάβρωση και αναξιοπιστία των θεσμών, την αδηφαγία της ελεύθερης αγοράς, την απομάγευση του κόσμου κ.ο.κ.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πληροφόρησης, το πλεονέκτημα ενός βιβλίου, όπως το Ακατάλληλο του Γρηγόρη Βαλλιανάτου, είναι διπλό: δεν υπερβάλλει ούτε και πλατειάζει από ένα κριτικό θεωρείο, σοβαροφανές και αόριστο. Αντιθέτως, ο συγγραφέας κάνει καίρια χρήση του βήματος που του έχει παραχωρηθεί για να κάνει τα πράγματα λιανά, δηλαδή να τα ορίσει στις ρεαλιστικές τους διαστάσεις, και ν' απομυθοποιήσει ευρέως κρατούσες πεποιθήσεις, τεκμηριώνοντας τις θέσεις του με στοιχεία στα οποία μπορεί ο κάθε ενδιαφερόμενος να έχει πρόσβαση. Εχουμε λοιπόν εδώ δημοσιογραφία στρατευμένη μεν, αλλά και με ένα πολύ προσωπικό ύφος.

Με γλώσσα ένθερμη και στιβαρή, αλλά και με την πόρτα μονίμως ανοιχτή στο χιούμορ, ο ρηξικέλευθος ουμανισμός του Γ.Β. πετάει ευθέως το γάντι στη συντηρητική ορθότητα. Σχολιάζοντας, φέρ' ειπείν, το «ανομολόγητο» σκάνδαλο των μαθητών που πιάστηκαν να κάνουν σεξ στις τουαλέτες του σχολείου τους, τον Νοέμβρη του 2006, ο συγγραφέας γράφει:

«Κάτω τα πιρούνια από εφήβους που κάνουν σεξ, φουμάρουν και φωτογραφίζονται με κινητά, όπως κάθε εικόνα που βλέπουν σε διαφημίσεις, έντυπα και κανάλια. Ζηλιάρες».

Και όμως, οι σκωπτικές μπηχτές, τα κλεισίματα του ματιού έως και τα περιστασιακά κραξίματα, δεν αναιρούν τίποτε από την πολιτική πρόθεση και τον ορθό λόγο των κειμένων. Πρόκειται, όντως, για «ένα ημερολόγιο καταστρώματος», αποτελούμενο από 56 «παρεμβάσεις», η κάθε μια με συγκεκριμένο στόχο και τοποθέτηση επάνω σε θέματα της επικαιρότητας των χρόνων 2005-2008: η ιδιωτικοποίηση της Παιδείας, το ακαταλόγιστο της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η (καταστροφική) έλλειψη σεξουαλικής αγωγής στην εκπαίδευση των Ελλήνων, τα δικαιώματα θρησκευτικών, εθνοτικών και σεξουαλικών μειονοτήτων όπως οι Ρομά ή οι εργαζόμενοι στη βιομηχανία του σεξ:

«Κάθε φορά που ο δούλος του Θεού... στέφεται τη δούλη του Θεού... οι παρευρισκόμενοι λιώνουν και δακρύζουν και σταυροκοπιούνται. Κάθε φορά που αναφέρονται σε ιερόδουλες, χασκογελούν, προσβάλλουν και ειρωνεύονται. Και διερωτώμαι: Πόσοι απ' αυτούς έχουν συναίσθηση ότι μιλούν ελληνικά και μεταχειρίζονται με τον τρόπο αυτό μια λέξη που περιέχει τον όρο "ιερός"...»

Αν έχω καταφέρει να δώσω την εντύπωση πως το σεξ είναι από τους κύριους άξονες των τοποθετήσεων του συγγραφέα (μέλους, επίσης, της Επιτροπής Σύνταξης του Εθνικού Σχεδίου Αντιμετώπισης του HIV/AIDS), αυτό δεν είναι τυχαίο. Χωρίς να εξαντλείται εκεί η θεματολογία του (ή η αγανάκτησή του!) ο Γ.Β. χαιρετίζει κάθε μορφή συναινετικής σεξουαλικής απόλαυσης ως θετικό (αν όχι θεόσταλτο) κομμάτι ψυχικής υγείας και εκτόνωσης κι επίσης ως ανθρώπινο δικαίωμα! Εδώ, πιο ξεκάθαρα ίσως από παντού, το Ακατάλληλο λειτουργεί σαν παράθυρο του συλλογικού τρόπου σκέψης μας στον έξω κόσμο.

Είτε, πάντως, κάνει εποικοδομητική κριτική στο πολιτικό πρόγραμμα του Αλέξη Τσίπρα είτε συγχαίρει την κ. Γιαννάκου-Κουτσίκου (υπουργό Παιδείας και Θρησκευμάτων της Ν.Δ) που «έστειλε» την υποχρεωτική εξομολόγηση από τα σχολεία, ο Γ.Β. δεν εκπέμπει κανέναν ιδεολογικό καταναγκασμό. Η εν θερμώ αλλά και τεκμηριωμένη δημοσιογραφία του και η δική του αδιάλλακτη αυθάδεια, αναζωογονούν μέσα στην υπερβολή και τη σύγχυση που χαρακτηρίζουν, όχι χωρίς λόγο, την έντυπη ενημέρωσή μας.

Κ.Μ.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το μη ορατό, ισχυρότερο
Στα ψηλώματα του Ταΰγετου
Η ανάκληση του ίδιου
Η Κρήτη του Λόγου και της Τέχνης
Σφάγιο σε εβραϊκή θυμέλη
Το Υπέρτατο Ον μέσα από τα μάτια του ψυχαναλυτή
Πέφτοντας χωρίς ίλιγγο στο κενό
Περιπτώσεις εξουσίας
Νηφάλιες σκέψεις στο δράμα της Μ. Ανα τολής
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Στο ντιβάνι του δισκαναλυτή
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενα μουσικό ταξίδι στην Κίνα...
Αφιέρωμα στη λογοτεχνία και στην τέχνη της Κίνας
Η Κίνα έρχεται στη Θεσσαλονίκη
Εμείς και η Κίνα (Σελίδες ημερολογίου)
Θεατές στην ακένωτη σοφία της σιωπής
Ο Λόγος στην Κίνα
Κριτική βιβλίου
Το μη ορατό, ισχυρότερο
Στα ψηλώματα του Ταΰγετου
Η ανάκληση του ίδιου
Η Κρήτη του Λόγου και της Τέχνης
Σφάγιο σε εβραϊκή θυμέλη
Το Υπέρτατο Ον μέσα από τα μάτια του ψυχαναλυτή
Η τραγωδία ενός γελοίου ανθρώπου
Πέφτοντας χωρίς ίλιγγο στο κενό
Περιπτώσεις εξουσίας
Νηφάλιες σκέψεις στο δράμα της Μ. Ανα τολής
Συνέδριο για τη Θεοφαγία - ανθρωποφαγία
Ευχαριστήρια Επιστολή προς τον Αξιότιμο Κύριο Κανίβαλο
Άλλες ειδήσεις
Η εκ γενετής παραίσθηση της συνείδησης