Έντυπη Έκδοση

Νηφάλιες σκέψεις στο δράμα της Μ. Ανα τολής

Αλι Φαγιάντ

Εύθραυστα κράτη Το διακύβευμα της σταθερότητας στον Λίβανο και τον αραβικό κόσμο

μτφρ.: Ν. Αναστασιάδης & Μ. Μαγκώνης

Κέντρο Μελέτης και Αντιπληροφόρησης για τη Μέση Ανατολή, Αθήνα 2009

Ο Αλι Φαγιάντ είναι από τους σημαντικότερους διανοούμενους της Μέσης Ανατολής. Ακαδημαϊκός και πολιτικός ακτιβιστής ταυτόχρονα, διδάσκει Κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο της Βηρυτού, συμμετέχει στο ερευνητικό επιτελείο του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και διευθύνει το Συμβουλευτικό Κέντρο Μελέτης και Τεκμηρίωσης που εκπονεί ερευνητικά προγράμματα σχετικά με τις οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές στον Λίβανο, ενώ ταυτόχρονα ασκεί καθήκοντα εκπροσώπου Τύπου της Χεζμπολάχ, με τον συνδυασμό της οποίας εξελέγη βουλευτής στις πρόσφατες εκλογές του 2009. Η εικόνα της Χεζμπολάχ στη Δύση έχει υποστεί εξωφρενικές παραμορφώσεις από την αμερικανική προπαγάνδα, και είναι θλιβερό να βλέπει κάποιος σε ποιον βαθμό οι ευρωπαϊκές κοινωνίες (υποχείρια των κρατών τους) έχουν αλωθεί από αυτόν τον αδίστακτο χειραγωγικό μηχανισμό: για τις υπηρεσίες πολλών κυβερνήσεων περιλαμβάνεται στον επίσημο κατάλογο των «τρομοκρατικών οργανώσεων» (ό,τι κι αν σημαίνει αυτό) μολονότι εκπροσωπεί τη σαφώς δημοκρατικότερη απ' όλες τις πολιτικές δυνάμεις στην περίπλοκη σκακιέρα του Λιβάνου, και τη δύναμη με την ισχυρότερη λαϊκή βάση νομιμοποίησης. Ακόμα σημαντικότερο, απέναντι στις κοινοβουλευτικές ολιγαρχίες που ευφημιστικά καλούμε «δημοκρατίες», αντιπροσωπεύει ένα διδακτικό παράδειγμα λαϊκής πολιτοφυλακής, ενός πολιτικού σχηματισμού με άψογη εκ των κάτω αντιπροσώπευση, που διατηρεί το δικαίωμα και τη δύναμη στρατιωτικής δράσης απέναντι στους υπηρεσιακά ελεγχόμενους στρατούς των μοντέρνων κρατών. Την αποτελεσματικότητα και την τόλμη της θαύμασε όλος ο κόσμος το καλοκαίρι του 2006, όταν απέκρουσε την τερατώδη ιμπεριαλιστική μηχανή του Ισραήλ, θυμίζοντάς μας κάτι που είχαμε ξεχάσει από την εποχή του Βιετνάμ: για τι πράγματα είναι ικανή η λαϊκή ευψυχία, απέναντι στην οποία καμία πολεμική μηχανή δεν πρέπει να θεωρείται a priori αήττητη.

Μέρος της διαστρέβλωσης είναι η πεποίθηση μεγάλου μέρους της κοινής γνώμης στη Δύση ότι η Χεζμπολάχ έχει ένα ισλαμιστικό πρόγραμμα (επιβολή της σαρία κ.ο.κ.). Εκτός των άλλων, το βιβλίο αυτό του Αλι Φαγιάντ, που εξέδωσε στα ελληνικά το Κέντρο Μελέτης και Αντιπληροφόρησης για τη Μέση Ανατολή (εκ μέρους του οποίου προλογίζει ο Χρήστος Μολλάς), παρουσιάζει εύγλωττα το πραγματικό της πολιτικό όραμα: την προσήλωσή της στη συνταγματική νομιμότητα και την ουσιαστική αντιπροσώπευση όλων των πολιτικών και θρησκευτικών μερίδων του Λιβάνου. Το βιβλίο ωστόσο δεν είναι γραμμένο εν είδει πολιτικού μανιφέστου, όπως θα περίμενε κανείς· προϊόν των έντονων συζητήσεων που πραγματοποιήθηκαν το φθινόπωρο του 2006 στη Βηρυτό υπό την αιγίδα του Διεθνούς Ερευνητικού Κέντρου για τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, γράφεται με νηφαλιότητα από την αποστασιοποιημένη σκοπιά του επιστημονικού ερευνητή και μόνον εμμέσως, από το τρίτο κεφάλαιο που αναλύει την παρούσα πολιτική κατάσταση στον Λίβανο, μπορεί να συναγάγει κάποιος τις προσωπικές θέσεις του συγγραφέα (και, άρα, του πολιτικού χώρου με τον οποίον οργανικά συνδέεται). Το πρώτο από τα τρία κεφάλαια αναλύει την έννοια του «εύθραστου κράτους», σύμφωνα με τον όρο που έχει επικρατήσει στις διεθνείς πολιτικές αναλύσεις, και στο δεύτερο κάνει μια εμπεριστατωμένη ανάλυση των προβλημάτων που είναι εγγενή στα σύγχρονα αραβικά κράτη παρεκτείνοντας ουσιωδώς στις αντίστοιχες κοινωνίες.

Οι έννοιες του «εύθραυστου κράτους» (fragile state) και του «αποτυχημένου κράτους» (failed state) έχουν εισαχθεί στη γεωπολιτική ορολογία για να υποδηλώσουν μία σειρά προβλημάτων που κυμαίνονται από αδυναμία των θεσμών να λειτουργήσουν, απώλεια ελέγχου σε ό,τι αφορά το μονοπώλιο της ισχύος, αποτυχία να συσταθούν ή να παρασχεθούν αποτελεσματικά δημόσιες υπηρεσίες, δραματική πτώση του εισοδήματος, η οποία θέτει το σύνολο των χωρών «υπό πίεση», μέχρι την ολοσχερή κρίση και απειλή διάσπασης υπό το βάρος ανεξέλεγκτων εμφύλιων διαμαχών και συγκρούσεων. Οι διάφοροι οργανισμοί που κατά καιρούς εκδίδουν «καταλόγους των εύθραυστων κρατών» (το Foreign Policy, η Παγκόσμια Τράπεζα κ.λπ.) παρουσιάζουν διαφορετικές εκτιμήσεις αναλόγως του αν ως πρωταρχικό κριτήριο ταξινόμησης παίρνουν οικονομικούς, πολιτικούς ή στρατιωτικούς δείκτες. Γενικά, ο συγγραφέας παρατηρεί ότι πρόκειται για μια δυτική έννοια, η οποία επινοήθηκε ώστε να διευκολυνθεί η ταξινόμηση των κρατών που εμποδίζονται να υπηρετήσουν τις υποχρεώσεις τους απέναντι σε χώρες οι οποίες προσφέρουν οικονομική βοήθεια, που η αστάθειά τους απειλεί τα διεθνή χρηματιστήρια και η αδυναμία στρατιωτικού ελέγχου εκ μέρους τους εγκυμονεί απειλές για γειτονικές περιοχές οι οποίες θεωρούνται «σταθερές» ή για διασπορά πυρηνικού ή άλλου πολεμικού εξοπλισμού. Πρόδηλο είναι ότι τέτοιοι χαρακτηρισμοί, εκτός του ότι συχνά γίνονται αντιληπτοί ως προσβλητικοί από τις χώρες-αποδέκτες βοήθειας, στις περισσότερες περιπτώσεις γίνονται μοχλός για την αποδοχή ξένης κηδεμονίας ή και απροκάλυπτων στρατιωτικών επεμβάσεων, όπως αυτές που καλύπτονται πίσω από το προσωπείο του «πολέμου κατά της τρομοκρατίας» ή «κατά του εμπορίου ναρκωτικών». Ακόμα, οι αναλύσεις αυτές τείνουν να επικεντρώνονται στις τεχνικότερες όψεις του κρατικού ελέγχου αδιαφορώντας για το πλέον σημαντικό: τις επιπτώσεις που συνεπάγεται το περιεχόμενο της «ευθραυστότητας» για τις ίδιες τις κοινωνίες.

Αυτό δεν σημαίνει βεβαίως ότι δεν αντανακλούν υπαρκτά προβλήματα. Σε ό,τι αφορά ειδικά τον αραβικό κόσμο, στην ανάλυση του οποίου προχωρεί ο Αλι Φαγιάντ, τέτοια εγγενή προβλήματα είναι ο κατακερματισμός σε φυλετικές, θρησκευτικές και κοινωνικές ομάδες (που κυμαίνεται πολύ κατά χώρα ως προς το φάσμα της σύγκρουσης, συνύπαρξης ή ενσωμάτωσης), ο διχασμός ανάμεσα στην παράδοση και στη νεωτερικότητα, η απόσταση ανάμεσα στην άρχουσα ελίτ και στις υποταγμένες και στερημένες μάζες και, βεβαίως, η υπερβολική εξάρτηση από ξένες δυνάμεις, με την επιβολή δικτατορικών καθεστώτων, που οδηγεί σε απώλεια του ελέγχου των φυσικών πόρων. Παραπέμποντας σε αναλύσεις αρκετών σύγχρονων αράβων κοινωνιολόγων, συνοψίζει: «Το σύγχρονο αραβικό κράτος ιδρύθηκε στο τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και κατά την περίοδο της κατάρρευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μέσω ενός σχεδιασμού της πολιτικής γεωγραφίας της περιοχής που ήταν αντίθετος με την ταυτότητα, τις αποβλέψεις και την ιστορία των λαών της. Η κρίση της νομιμότητας μπορεί να εντοπιστεί στην ηγεμονία των ελίτ που κρατούσαν τότε τα ηνία της εξουσίας, μολονότι αυτές βρίσκονταν συχνά εκτεθειμένες λόγω της αποτυχίας τους να διαχειριστούν αποτελεσματικά ή να εκφράσουν επιτυχώς την κοινωνικοπολιτική ισορροπία της χώρας. Η κρίση της λειτουργικότητάς τους εκδηλώθηκε με την αποτυχία του κράτους να τηρήσει τις πολλές υποσχέσεις για ενότητα, ανάπτυξη, ανεξαρτησία, πρόοδο, απελευθέρωση κ.λπ. που είχε δώσει στον λαό του» (σελ. 49-50). Θυμίζει ότι η αποικιοκρατία εισήγαγε τη μορφή των σύγχρονων κρατικών θεσμών στις αραβικές κοινωνίες χωρίς την ανάπτυξη συνακόλουθης θεωρητικής σκέψης και την αντίστοιχη κοινωνική βάση. Ονομάζει αυτά τα κρατικά μορφώματα, που είναι ανίκανα να ταυτιστούν με την κοινωνία την οποία διατείνονται πως εκπροσωπούν (και επιζητούν κάποιου είδους «αντισταθμιστική νομιμότητα» στην υπό όρους ευμάρεια, που προήλθε από τη διαχείριση των πετρελαϊκών πόρων), «εκσυγχρονιστικά κράτη χωρίς νεωτερικότητα» και εξετάζει διεξοδικά αυτό που αποκαλεί «μεταβίβαση της ευθραυστότητας από το κράτος στην κοινωνία». Επισημαίνει, τέλος, το εμφανές παράδοξο ότι σε πιο «εύθραυστη» κατάσταση σήμερα παρουσιάζονται οι τρεις αραβικές κοινωνίες, στις οποίες έχουν προχωρήσει βαθύτερα ουσιαστικές δημοκρατικές διαδικασίες: το Ιράκ, ο Λίβανος και η Παλαιστίνη.

Σε ό,τι αφορά ειδικά τον Λίβανο, ο Αλι Φαγιάντ σκιαγραφεί ως εξής, με λίγες αδρές γραμμές, το πρόβλημα: «Η χώρα αυτή υφίσταται τις συνέπειες τριών αντιπαραθέσεων: της σύγκρουσης με το Ισραήλ, των ενδοαραβικών σχέσεων και των σχέσεων του αραβικού κόσμου με τη Δύση. Ολες τους είναι εμφανείς στο πολιτικό σκηνικό του Λιβάνου. Ενας συνδυασμός της συνεχιζόμενης ισραηλινής κατοχής ενός μικρού τμήματος της εδαφικής επικράτειας του Λιβάνου, οι καθημερινές παραβιάσεις της εθνικής κυριαρχίας του, οι διαρκείς απειλές που οφείλονται σε δεκαετίες συγκρούσεων και κατοχής, τα κακοφορμισμένα και άλυτα ζητήματα αλλά και οι κρυφές φιλοδοξίες του Ισραήλ διατηρούν ζωντανή και ενεργό την περιπλοκότητα της σύγκρουσης με αυτό. Επιπλέον, η γεωγραφία του Λιβάνου τον εμπλέκει αυτόματα στις εντάσεις ανάμεσα στο Ισραήλ και στη Συρία. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι το Τάεφ προέβλεπε τη συμμαχία του Λιβάνου με τη Συρία εναντίον του Ισραήλ. Το γεγονός αυτό μάλιστα έχει αναγνωριστεί, μετά τη σύναψη της Συμφωνίας, ως μία από τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις για τη σταθερότητα στον Λίβανο. Στην παρούσα φάση, οι ενδοαραβικές αντιπαραθέσεις είναι έκδηλες στις διαφωνίες που σημειώνονται ανάμεσα στη Συρία και τη Σαουδική Αραβία, διαφωνίες που ακολούθησαν τη δολοφονία του πρωθυπουργού Ραφίκ Χαρίρι το 2005 κι έχουν οδηγήσει τις εμπλεκόμενες χώρες σε περιφερειακές και διεθνείς συμμαχίες, οι οποίες συγκροτούνται ακριβώς στη βάση αυτής της διαίρεσης» (σελ. 96-7). Η βασική τέτοια συμμαχία της Σαουδικής Αραβίας, σε κοινή πλεύση με τα λεγόμενα «μετριοπαθή» αραβικά καθεστώτα (Ιορδανία, Αίγυπτος κ.ά.), είναι ακριβώς η συστράτευση με τη Δύση (κι εν τοις πράγμασιν με τον ένοπλο βραχίονά της στην περιοχή, το Ισραήλ), για τα ωμά νεοαποικιακά συμφέροντα της οποίας είναι μέγιστος κίνδυνος η δημοκρατία στον αραβικό κόσμο. Το όντως φονταμενταλιστικό ισλαμιστικό κίνημα στον Λίβανο σήμερα είναι η υποκινούμενη από τη Σαουδική Αραβία Φάταχ αλ-Ισλάμ, που η δράση της οδήγησε στον θάνατο πολλούς μαχητές της Χεζμπολάχ καθώς και παλαιστίνιους πρόσφυγες.

Η Συμφωνία του Τάεφ υπογράφτηκε το 1991, ύστερα από δεκαπέντε χρόνια αιματηρού εμφυλίου στη χώρα, και τα περισσότερα άρθρα της εντάχτηκαν στο Σύνταγμα. Η σημερινή αμφισβήτησή της από διάφορες πλευρές σηματοδοτεί το αποκορύφωμα της σοβούσας κρίσης, η οποία είχε τρία προστάδια: το ψήφισμα της απόφασης 1559 του Συμβουλίου Ασφαλείας (19 Σεπτεμβρίου 2004), που ζητούσε άρση της εντολής των αραβικών και διεθνών δυνάμεων προς τη Συρία να επιβλέπει την εφαρμογή της Συμφωνίας, και αφοπλισμό της Αντίστασης· τη δολοφονία Χαρίρι (14 Φεβρουαρίου 2005) και την απόσυρση της Συρίας από τον Λίβανο (στις 26 Απριλίου του 2005). Σε θεσμικό επίπεδο, η κρίση εκδηλώνεται με την αδυναμία σύγκλισης του Κοινοβουλίου, εκλογής νέου προέδρου και επίτευξης συμφωνίας σχετικά με τη σύνθεση της κυβέρνησης - αλλά και με τις ισορροπίες εντός τής τελευταίας. Παρότι η λαϊκή αντίσταση -η Χεζμπολάχ- δεν στάθηκε δυνατό να αφοπλιστεί (και τρέμει κανείς στη σκέψη τού τι θα είχε συμβεί αν κατά την προσεχή επίθεση του Ισραήλ ο ΟΗΕ την είχε αφοπλίσει), σε κυβερνητικό επίπεδο η ομαλή λειτουργία της χώρας υπονομεύτηκε ακόμα μία φορά, προπαντός αφότου το φιλελεύθερο (δεξιό και χριστιανικό) κόμμα του στρατηγού Αούν κέρδισε τις προηγούμενες εκλογές, με άκρως επικίνδυνες συνέπειες σε ό,τι αφορά τη χάραξη της εξωτερικής πολιτικής και την προάσπιση της πολύτιμης ανεξαρτησίας της χώρας. Ο τρόπος που ο Αλι Φαγιάντ αναλύει το πολιτικό σκηνικό του Λιβάνου και τα πιεστικά διακυβεύματά του, προπαντός η διεισδυτική του ανάλυση των ταξικών συσχετισμών που κρύβονται πίσω από τα θρησκευτικά και πολιτικά προσχήματα, είναι το καλύτερο διαπιστευτήριο σε ό,τι αφορά την ταυτότητα και το πολιτικό όραμα της λιβανικής Αντίστασης.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Το μη ορατό, ισχυρότερο
Στα ψηλώματα του Ταΰγετου
Η ανάκληση του ίδιου
Η Κρήτη του Λόγου και της Τέχνης
Σφάγιο σε εβραϊκή θυμέλη
Το Υπέρτατο Ον μέσα από τα μάτια του ψυχαναλυτή
Η τραγωδία ενός γελοίου ανθρώπου
Πέφτοντας χωρίς ίλιγγο στο κενό
Περιπτώσεις εξουσίας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Μουσική
Στο ντιβάνι του δισκαναλυτή
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενα μουσικό ταξίδι στην Κίνα...
Αφιέρωμα στη λογοτεχνία και στην τέχνη της Κίνας
Η Κίνα έρχεται στη Θεσσαλονίκη
Εμείς και η Κίνα (Σελίδες ημερολογίου)
Θεατές στην ακένωτη σοφία της σιωπής
Ο Λόγος στην Κίνα
Κριτική βιβλίου
Το μη ορατό, ισχυρότερο
Στα ψηλώματα του Ταΰγετου
Η ανάκληση του ίδιου
Η Κρήτη του Λόγου και της Τέχνης
Σφάγιο σε εβραϊκή θυμέλη
Το Υπέρτατο Ον μέσα από τα μάτια του ψυχαναλυτή
Η τραγωδία ενός γελοίου ανθρώπου
Πέφτοντας χωρίς ίλιγγο στο κενό
Περιπτώσεις εξουσίας
Νηφάλιες σκέψεις στο δράμα της Μ. Ανα τολής
Συνέδριο για τη Θεοφαγία - ανθρωποφαγία
Ευχαριστήρια Επιστολή προς τον Αξιότιμο Κύριο Κανίβαλο
Άλλες ειδήσεις
Η εκ γενετής παραίσθηση της συνείδησης