Έντυπη Έκδοση

Η ποιητική γεωγραφία του Μπομπ Ντίλαν

Οτι και να πεις για τον Μπομπ Ντίλαν, δεν τον εξαντλείς. Χιλιάδες άρθρα, βιβλία, μελέτες και ταινίες καταπιάνονται εξονυχιστικά με κάθε λεπτομέρεια της ζωής του και αναλύουν κάθε στίχο των τραγουδιών του, χωρίς τελικά να καλύπτουν όλα τα κενά. Ο Ντίλαν έδωσε πολύ υλικό, αλλά λίγες επεξηγήσεις.

Στα νοήματα των τραγουδιών του δεν αναφέρεται σχεδόν ποτέ. Ακόμα και στην αυτοβιογραφία του, άφησε πολλές πτυχές της ζωής του απέξω. Και επειδή πάντα ήταν κλειστός στις κοινωνικές του σχέσεις και εξαιρετικά αλληγορικός στην ποίησή του, οι ειδικοί ακόμα ψάχνονται. Αναφέρεται συχνά σε πρόσωπα, αλλά και σε τόπους που συνδέονται με κάποια ιστορία προσωπική ή έχουν κάποιο συμβολισμό, όχι πάντα ευδιάκριτο. Η Νέα Υόρκη έχει προνομιακή θέση στα τραγούδια του, αλλά φτάνει έως τις πιο ακραίες γωνιές της Αμερικής, χωρίς να λείπουν εντελώς μέρη του εξωτερικού (Ρώμη, Λονδίνο, Τζαμάικα, Ταγγέρη κ.ά.). Το ερχόμενο Σάββατο τον περιμένουμε στο «Terra Vibe» της Μαλακάσας. Εν τω μεταξύ, ας τον ακολουθήσουμε στους αληθινούς και ποιητικούς τόπους των τραγουδιών του:

* Το «Talking New York Blues» (1962) τελειώνει με τον τροβαδούρο να εγκαταλείπει τη Νέα Υόρκη με το παράπονο ότι ξελαρυγγιάζεται για ένα δολάριο στα μαγαζιά και ξεκινάει για το East Orange, όπου, εκτός τραγουδιού, επισκέπτεται τον Γούντι Γκάθρι στο νοσοκομείο λίγο πριν αφήσει την τελευταία του πνοή. Σ' αυτή την πόλη, στα περίχωρα του Νιούαρκ, στη Νέα Υερσέη, ο Ντίλαν έπαιζε τα Σαββατοκύριακα σε τοπικά κλαμπάκια, όπου οι πελάτες πήγαιναν κυρίως για να παίξουν σκάκι, το οποίο συνέχιζαν ακόμα κι όταν ο καλλιτέχνης τραγουδούσε! Μάλιστα, αλήθεια ή παραμύθι, ένα αφεντικό τον πλήρωσε -αντί για λεφτά- με δύο πιόνια, ένα βασιλιά και μια βασίλισσα. Κι αυτός μετά, πήγε σ' ένα μπαρ, ήπιε μια μπίρα και -αντί για λεφτά- έδωσε το βασιλιά και τη βασίλισσα. Ο μπάρμαν τα πήρε και του έδωσε για ρέστα τέσσερις στρατιώτες!

* Ο Ντίλαν γράφει το «Positively 4th street» (1965) γιατί τα πρώτα χρόνια στη Νέα Υόρκη έμενε στον 4ο δρόμο. Εκεί πρωτοέπαιξε στο Γκέρντε'ς Φολκ Κλαμπ. Στο τραγούδι σχολιάζει μάλλον με πικρία την ιντελιγκέντσια του Γκρίνουιτς Βίλατζ, απ' όπου ξεκινούσαν οι πολιτικές κινητοποιήσεις, την εποχή που ο Ντίλαν έγραφε τα δικά του τραγούδια διαμαρτυρίας. Ισως ο δρόμος να έχει ακόμα μεγαλύτερη σημασία στη ζωή του, αφού λέγεται ότι εκεί ζούσε με έναν από τους πιο δυνατούς έρωτές του, τη Σούζι Ροτόλο.

* Με το «Something There's About You» (1973), ένα από τα πιο προσωπικά τραγούδια του, επιστρέφει στην πόλη που γεννήθηκε, το Duluth, στη βορειοανατολική Μινεσότα, με τη συμβολή των The Band, του πιο «ντιλανικού» απ' όλα τα μουσικά σχήματα με τα οποία έχει συνεργαστεί.

* Για να γράψει το τραγούδι «Sad-eyed lady of the lowlands» παιδεύεται επί μέρες στο Chelsea Hotel, στο Μανχάταν, όπως εξομολογείται στη Sara (1975). Και δεν είναι ο μόνος. Εκεί έγραφε και ο Γουίλιαμ Μπάροουζ, ενώ ο Λέοναρντ Κόεν αφιέρωσε ένα τραγούδι στο ξενοδοχείο όπου έμεναν καλλιτέχνες που έφταναν στη Νέα Υόρκη για να δοκιμάσουν την τύχη τους στη σόου-μπίζνες. Πολλοί μαράζωναν από την απογοήτευση, άλλοι έπεφταν στα ναρκωτικά και κάποιοι έχαναν και τη ζωή τους. Ο Σιντ Βίσιους εκεί σκότωσε τη Νάνσι Σπάνγκεν. Ο Ντίλαν έμενε σε ένα δωμάτιο του τρίτου ορόφου με τη γυναίκα του, την εποχή που γεννήθηκε το πρώτο τους παιδί.

Απ' το Μεξικό έως τον Καναδά

* Highway 61. Αυτός ο δρόμος που έδωσε το όνομά του σε έναν ολόκληρο δίσκο του Ντίλαν («Highway 61 Revisited», 1965) διασχίζει όλη την Αμερική, από τον κόλπο του Μεξικού, στη Νέα Ορλεάνη, έως τα σύνορα με τον Καναδά. Ενας πολύ σημαντικός άξονας για την αμερικάνικη κουλτούρα, αφού από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτό το δρόμο έπαιρναν οι μαύροι που πήγαιναν βόρεια για να βρουν δουλειά, μεταφέροντας μαζί τους την πλούσια μουσική τους κουλτούρα. Ο δρόμος αυτός, που περνάει από τη γενέτειρα του Ντίλαν και κοντά από την πόλη του Ελβις, την Γκρέισλαντ, ακολουθεί τη διαδρομή του Μισισιπή.

* Αλλά η σαφήνεια και η ακρίβεια δεν είναι απαραίτητες στην ποίηση του Ντίλαν. Οσοι αναζήτησαν το σταυροδρόμι 12ου δρόμου και Βάιν, που αναφέρει ο Ντίλαν στο τραγούδι «High water (for Charlie Patton)», δεν το βρήκαν, αν και αναφέρεται στο τραγούδι «Κάνσας Σίτι» των Λίμπερ και Στόλερ (δημιουργών του Jailhouse Rock) που τραγουδάει ο Μάντι Γουότερς. Ο Ντίλαν, χωρίς να τον πολυνοιάζουν τα τοπωνύμια, φαίνεται ότι αναφέρεται στο κέντρο του Κάνσας, όπου στη δεκαετία του '30 υπήρχαν 120 κλαμπ που έπαιζαν κυρίως τζαζ και 40 σάλες χορού. Το τραγούδι έχει ρίζες σε μια σύνθεση του μπλουζίστα Μπιγκ Τζο Τάρνερ, που ματαίως αναζητάει αδελφές ψυχές στο ίδιο μέρος.

* Το Μεξικό, η έρημος, τα σύνορα, οι μετανάστες, οι φυγάδες είναι μέσα στα θέματα και τον κόσμο γύρω από τον οποίο κινείται η δημιουργική φαντασία του Ντίλαν. Το «Brownsville girl» (1986) αποδίδεται στιχουργικά εξίσου στον συγγραφέα Σαμ Σέπαρντ, έναν από τους έρωτες της Πάτι Σμιθ και φίλο του Ντίλαν. Το Μπράουνσβιλ είναι στο Τέξας, στα σύνορα με το Μεξικό, απέναντι από τη μεξικάνικη πόλη Μεταμόρος. Ο Ντίλαν συνδέει αυτές τις περιοχές με τη «ζωή στα άκρα», όπως και στο προγενέστερο «Just like Tom Thumb's blues» (1965), που το σκηνικό του τοποθετείται στην πόλη Χουαρέζ που βρίσκεται απέναντι από το Ελ Πάσο, στο Τέξας. Κέντρο διακίνησης μεταναστών, αλλά και επικίνδυνων εγκληματιών. Η Λεωφόρος Νεκροτομείου δεν μπαίνει τυχαία. Σήμερα, η Χουαρέζ είναι η πιο δολοφονική πόλη στον κόσμο, στο επίκεντρο του πολέμου των ναρκωτικών. Κάθε μέρα εκτελούνται άνθρωποι με τους πιο βάρβαρους τρόπους που μπορεί να φανταστεί κανείς. Σύμφωνα με τα στοιχεία που δίνει η μεξικάνικη κυβέρνηση, το 90% των όπλων που διαθέτουν οι συμμορίες προέρχονται από τα χιλιάδες οπλοπωλεία που βρίσκονται στην αμερικανική πλευρά των συνόρων. Ο Κέρουακ αναφέρει τη Χουαρέζ στο κλασικό του έργο «Στο δρόμο». Ο συσχετισμός με την εξέλιξη της ιστορίας στο τραγούδι είναι μάλλον προφανής.

«... το πρόσωπό του ήταν καφέ»

* Από την αρχή, ο Ντίλαν γράφει αντιρατσιστικά τραγούδια, σαν το «Oxford Town», με ιστορίες που διαδραματίζονται κυρίως στον αμερικανικό Νότο. «Κατέβαινε την Οξφορντ Τάουν/ όπλα και ρόπαλα τον ακολουθούσαν/ επειδή το πρόσωπό του ήταν καφέ...», λέει το 1963, για τον Τζέιμς Μέρεντιθ, τον πρώτο μαύρο σπουδαστή που έγινε δεκτός στο Πανεπιστήμιο του Μισισιπή, στα περίχωρα της πόλης Οξφορντ. Ομως, παρ' όλο που ήταν βετεράνος της αμερικανικής αεροπορίας, οι υποστηρικτές των φυλετικών διακρίσεων δεν τον άφηναν να μπει στις αίθουσες που γίνονταν τα μαθήματα, με τον κυβερνήτη της πολιτείας επικεφαλής.

* Στις φυλακές Αττικα, το 1970, εκτυλίχθηκε μια από τις μεγαλύτερες σφαγές σε αμερικανικό έδαφος από τον καιρό που ξεκλήριζαν μαζικά τους Ινδιάνους. Για την καταστολή μιας βίαιης εξέγερσης των κρατουμένων που διαμαρτύρονταν επειδή οι μαύροι και φτωχοί είχαν διαφορετικές ποινές και διαφορετικές ευκαιρίες για αναστολή ή αποφυλάκιση από τους λευκούς και πλούσιους, ο κυβερνήτης της Νέας Υόρκης Ροκφέλερ διέταξε να εισβάλουν στη φυλακή οι ειδικές δυνάμεις της αστυνομίας, με αποτέλεσμα 43 νεκρούς και 80 τραυματίες. Ανάμεσα στους πρώτους ο Τζορτζ Τζάκσον, που πυροβολήθηκε εν ψυχρώ επειδή ανήκε στους Μαύρους Πάνθηρες.

* Στην πόλη Πάτερσον, λέει ο Ντίλαν στο «Hurricane» (1975), αν είσαι μαύρος, καλύτερα να μην κυκλοφορείς στο δρόμο, αφηγούμενος την ιστορία ενός πυγμάχου που η αστυνομία τού φόρτωσε τρεις φόνους και με στημένους μάρτυρες σε μια δίκη-παρωδία τον έστειλε στα κάτεργα με τέσσερις φορές ισόβια. Ο Ντίλαν πρωτοστάτησε στη μεγάλη καμπάνια για τη σωτηρία του «Τυφώνα» που είχε αίσια κατάληξη. Τώρα, η πόλη αυτή κατοικείται κυρίως από μαύρους και ισπανόφωνους.

Στον άυλο κόσμο

* Τόνοι μελανιού έχουν χυθεί για το σπουδαίο αλλά τόσο αλληγορικό «Desolation Row» (1965). Είναι κάποιος τόπος έξω απ' τον τόπο όπου συμβαίνουν τα πάμπολλα γεγονότα που αναφέρει ο Ντίλαν; Είναι κάτι σαν την κόλαση όπου συμβαίνουν τρομακτικά πράγματα; Ή είναι απλώς μια κατάσταση του μυαλού στην οποία βρίσκεται ο συγγραφέας και απ' αυτή τη θέση μπαίνει και βγαίνει στον υλικό κόσμο; Εχει σχέση με το «Desolation Angels» του Τζακ Κέρουακ, του συγγραφέα του κινήματος των μπίτνικς με τη μεγαλύτερη επιρροή;

Η αναφορά σ' αυτούς που «πουλάνε καρτποστάλ από το κρέμασμα» (δημοφιλής πρακτική στα λιντσαρίσματα των μαύρων, στον Νότο) και τις ειδικές αστυνομικές δυνάμεις καταστολής που «ανήσυχα θέλουν κάπου να τις στείλουν», πώς κολλάνε με τη χαρτορίχτρα και τον καλό Σαμαρείτη που ετοιμάζεται για το καρναβάλι; Και ο Αϊνστάιν που είναι μεταμφιεσμένος σε Ρόμπιν Χουντ, ποιος είναι; Ή ο «Τιτανικός» που σαλπάρει την αυγή; Τελικά, τι είναι το Desolation Row; Αφετηρία ή τέρμα;

Οταν, πριν από λίγες μέρες, με ρώτησε ο Νίκος Πετρουλάκης αν μπορώ να επιβεβαιώσω την πληροφορία που δημοσιεύεται στην Wikipedia ότι ο Ντίλαν ήρθε στην Ελλάδα το 1964, μαζί με την τραγουδίστρια Νίκο και σε κάποιο ελληνικό χωριό έγραψε μερικά από τα τραγούδια του δίσκου «Another Side of Bob Dylan», άφησα την απάντηση μετέωρη λέγοντας ότι ούτε οι πρώτοι Ντιλανολόγοι στην Ελλάδα, Φαληρέας και Πουλικάκος, αναφέρθηκαν ποτέ σε κάτι τέτοιο. Ετσι, κι αυτό προσθέτει άλλο ένα κενό στη διάτρητη, αλλά διαχρονική μας σχέση με τον Μπόμπ Ντίλαν και τα τραγούδια του. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Μουσική
Σχετικά θέματα: Μουσική
Ο παρτιζάνος της ντίσκο
Κοντσέρτο για σόλο φωνή
«Οσο στέκομαι, θα αντιστέκομαι»
Απ' τον Ψηλορείτη στο Ηρώδειο
Οταν έγραφα για την Β.Β.
Για το ίδιο θέμα
Εξαρτημένος από την ηρωίνη είχε δηλώσει στο παρελθόν ο Μπομπ Ντίλαν
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Οντρέ Τοτού
Η δική μου Σανέλ
Μουσική
Η ποιητική γεωγραφία του Μπομπ Ντίλαν
Ο παρτιζάνος της ντίσκο
Κοντσέρτο για σόλο φωνή
«Οσο στέκομαι, θα αντιστέκομαι»
Απ' τον Ψηλορείτη στο Ηρώδειο
Οταν έγραφα για την Β.Β.
Παραστάσεις & συναυλίες
Το buy or not to buy?
Θέατρο
Φεγγαράκι μου λαμπρό
Φεστιβάλ Αθηνών
Θέατρο στον πεζόδρομο
Συνέντευξη: Τακέσι Κιτάνο
«Θέλω να σας φέρω σε δύσκολη θέση»
Σαμπίνα Γκουτσάντι
«Ο Μπερλουσκόνι; Ενας εκμεταλλευτής»
Συνέντευξη: Κιμ Κατράλ
Sex and Samantha
Βιβλίο
Το γκουρμέ της Κατοχής
Φόνοι στην παραλία
Απαγορευμένες αναμνήσεις
Η ταπείνωση του Πυγμαλίωνα