Έντυπη Έκδοση

Για τον Νίτσε και για το δυτικό υποκείμενο

Με ενδιαφέρον διαβάσαμε το πολύ ωραίο βιβλίο της Σαρά Κοφράν «Ο Νίτσε και η μεταφορά», ένα βιβλίο που άπτεται της προβληματικής της γλώσσας -μια προβληματική εξαιρετικά πολυσήμαντη και επίκαιρη-, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από την οπτική του γερμανού φιλοσόφου Νίτσε.

Οπως αποφαίνεται εισαγωγικά η συγγραφέας: «Δεν υπάρχει μία δεσπόζουσα φιλοσοφική μέθοδος, ούτε ένα και μοναδικό μονοπάτι, που θα είχε, υποτίθεται, προδιαγραφεί από αρχής κόσμου ή ακόμη και από τον ίδιο τον Νίτσε και το οποίο θα οφείλαμε με τη σειρά μας να ακολουθήσουμε», κατά την αναζήτηση της αλήθειας (Σαρά Κοφράν, Ο Νίτσε και η μεταφορά, Σμίλη, σ. 16). «Ηδη, στη Γέννηση της τραγωδίας ο Νίτσε αξιολογεί την εννοιακή φιλοσοφική γλώσσα ως την πλέον αναρμόδια να εκφράσει την "αλήθεια του κόσμου", καθόσον αφίσταται αυτής της αλήθειας κατά τρεις βαθμούς, όντας απλώς μεταφορά της μεταφοράς. Στην πραγματικότητα, δεν μπορούμε να έχουμε παρά μόνον παραστάσεις της ουσίας των πραγμάτων, καθώς εμείς οι ίδιοι, και μαζί με εμάς το σύμπαν, είμαστε απλώς είδωλα αυτής της ενδόμυχης, εντελώς "μη αποκρυπτογραφήσιμης" ουσίας» (στο ίδιο, σ. 25).

«Στο πλαίσιο αυτής της επιχείρησης αποσυγκρότησης του φιλοσοφικού λόγου, ως υπερβατικού τόπου της αλήθειας, ο Νίτσε προκρίνει τη μεταφορά έναντι της έννοιας, προκειμένου να καταδείξει, οριστικά και αμετάκλητα, πως ο φιλοσοφικός λόγος δεν συνιστά παρά ένα ρητορικό μόρφωμα, πως η ίδια η έννοια, την οποία η μεταφυσική παράδοση έθετε στον αντίποδα της μεταφοράς, δεν είναι παρά ένα σύνθεμα, μία συμπύκνωση μεταφορών που έχουν περιπέσει σε "λήθη", "λήθη" καταγωγική, καθότι είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την ίδια τη μεταφορική δραστηριότητα των ενορμητικών δυνάμεων του ανθρώπου, αλλά και "λήθη" δευτερογενή, την οποία θέλουν να επιβάλουν οι συνασπισμένες δυνάμεις του λόγου, της ηθικής, της θρησκείας και της κοινωνίας» (στο ίδιο, οπισθόφυλλο).

Ο Νίτσε είναι ο κατ' εξοχήν φιλόσοφος που υπερπηδά την οντολογική παράδοση της Δύσης, καταγγέλλοντας τον Ορθό Λόγο για βαριά παραπτώματα, ένα από τα οποία είναι η διαστροφή της «θέλησης για δύναμη». Ο γερμανός στοχαστής ακολουθώντας τον δρόμο που άνοιξε ο Σοπενχάουερ, θα μιλήσει για τα ένστικτα, καθώς και θα προλειάνει το έδαφος για τη φροϋδική επανάσταση και για την ανακάλυψη του ασυνείδητου, εκθέτοντας «το τεράστιο λάθος, πάνω στο οποίο χτίστηκαν η δυτική φιλοσοφία και ηθική - δηλαδή τον μετασχηματισμό γεγονότων σε ουσίες, ιστορικών συνθηκών σε μεταφυσικές, (Μαρκούζε, Ερως και πολιτισμός, Κάλβος, σ. 126). Κατηγορηματικός όσον αφορά τον περιορισμένο χαρακτήρα της δυτικής μεταφυσικής, κάνει τολμηρό άνοιγμα στον χώρο των αξιών, ανοίγοντας τον δρόμο στη μετανεωτερικότητα πολύ πριν τούτη αναλάβει να διεκπεραιώσει το τόσο πολυσυζητημένο της έργο.

Μέσα από την ανάγνωση του έργου του Νίτσε πολλοί προβληματισμοί μπορούν να ανακύψουν: Ποια υπήρξε η κινητήρια δύναμη του ανθρώπινου πολιτισμού; Ποιος είναι ο λόγος που οι άνθρωποι συγκρότησαν κοινωνίες; Οσον αφορά το δεύτερο ερώτημα και έχοντας πίσω μας την κληρονομιά του Φρόιντ και του Γιουνγκ, θα λέγαμε πως οι άνθρωποι οργανώθηκαν σε κοινωνίες, όχι μόνο για να μπορέσουν να επιβιώσουν και για να ελέγξουν την ενστικτική τους παρακαταθήκη, μα και για να αμυνθούν απέναντι στη ρηξιγενή φύση της ψυχής τους· η ανθρώπινη ψυχή, ρηγματώδης και πλήρης εντάσεων κατά την κοινωνικοποίησή της, οφείλει να αμυνθεί απέναντι στην πρωτογενή της φύση, που φτάνει έως και τον φόνο. Μ' αυτή την έννοια οι άνθρωποι, με την κοινωνικοποίησή τους δεν απωθούν μονάχα τις ανικανοποίητες επιθυμίες τους, αλλά και ένα σημαντικό κομμάτι ενοχών -ενοχών πρωτογενών, κωδικοποιημένων κάτω από το προσωπικό ασυνείδητο ως αρχαϊκή εμπειρία. Το ρηξιγενές κομμάτι της ανθρώπινης ψυχής -η ανθρώπινη ψυχή εμφανίζεται να έχει γενετική συγγένεια με την ψύχωση και να διέπεται από ψυχωσιόμορφη διαστρωμάτωση -καταστέλλεται καθ' όλη την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού μέσα από τη θεσμισμένη «συνολιστική - ταυτιστική λογική» (όρος του Καστοριάδη που υποδηλώνει τη δυτική λογική και τον δυτικό τρόπο σκέψης στο σύνολό του) και έτσι συγκαλύπτεται η έμφυτη τάση της να διαρραγεί εκ των ένδον και να φτάσει σε ακραίες εκφάνσεις καταστροφικότητας.

Καθώς η «συνολιστική - ταυτιστική λογική» αφήνει όχι μόνον αθεματοποίητο θεωρητικά, μα και κατεσταλμένο φυλογενετικά, ίσως το σημαντικότερο κομμάτι της ανθρώπινης πραγματικότητας, τούτο λειτουργεί αδιάλειπτα ως απόρρητη «φόρτιση» της ανθρώπινης ψυχής, της ανθρώπινης ιστορίας αλλά και ολόκληρου του εννοιολογικού οπλοστασίου και της δυτικής σκέψης. Μιλάμε τόσο για ένστικτα όσο και για αρχέτυπα, για παραστασιακό υλικό που δεν αργεί να εκφραστεί σε κοινωνικά οράματα, καθώς και για μήτρες νοημάτων, «καλούπια», που γεννούν εν δυνάμει τον Κόσμο ως σημασία, για προγλωσσικά φαινόμενα και για ολόκληρο το χώρο του αρρήτου. Οτι τούτο το υλικό που εμφανίζεται να παροντοποιείται αναδυόμενο ως «αέναο νέο», ίσως και να συνιστά την κινητήρια δύναμη του ανθρώπινου πολιτισμού, μια δύναμη που στο οντολογικό πεδίο ωθεί τις έννοιες της δυτικής σκέψης σε εκ των ένδον διάρρηξη.

Τούτη η πραγματικότητα που περιγράφουμε είναι μία δύναμη με κανονιστικό χαρακτήρα, μία δυναμική που γεννά μορφές και απλώνεται σ' όλα τα πεδία της ανθρώπινης πραγματικότητας, είτε αυτό λέγεται ψυχή είτε ιστορία είτε κοινωνία είτε πόλις. Ενα από τα μορφώματά της είναι και το νεωτερικό υποκείμενο.

Οταν, τον 17ο αιώνα, ο Καρτέσιος συλλαμβάνει και συγκροτεί το νεότερο υποκείμενο, εμφανίζεται εξαιρετικά συνεπής με τις προϋποθέσεις του και μένει απαρέγκλιτα μέσα στο λογοκρατούμενο πλάνο του. Καθώς από τη σύλληψή του, το cogito, μένουν έξω η φαντασία, η κριτική δύναμη, η βούληση και το άρρητο, το καρτεσιανό cogito παρουσιάζεται να ενέχει μια πλασματική αυτάρκεια: αν και στην εμπειρία της συνείδησης απαντάται ο Αλλος, τούτος ο Αλλος ενσωματώνεται στο καρτεσιανό υποκείμενο μόνον «ψευδαισθησιακά» και «φαντασιωσικά»· έτσι, το νεωτερικό υποκείμενο εμφανίζεται σε μεγάλο βαθμό περιχαρακωμένο και ναρκισσιστικό. Επρεπε να φτάσουμε στον 20ό αιώνα για να έχουμε μέσα από το έργο του Μπούμπερ και του Λεβινάς τις πρώτες νύξεις για τη διυποκειμενικότητα, αλλά και εδώ ακόμα, όπως σημειώνει ο πατέρας Νικόλαος Λουδοβίκος (Ψυχανάλυση και Ορθόδοξη Θεολογία, Αρμός, σ. 21), «ο Αλλος μού χρειάζεται ναρκισσιστικά, τον χρησιμοποιώ σε μία στιγμή, αλλά το όλο θέμα μένει στο επίπεδο του φανταστικού, στο στάδιο του καθρέπτη». Ο Αλλος «είναι χρήσιμος μόνο στο βαθμό που οικοδομεί το υποκείμενό μου και μετά, όπως λέγει ξεκάθαρα ο Μπούμπερ, σβήνει, χάνεται, δεν με ενδιαφέρει αν υπάρχει ή όχι» (στο ίδιο, σ. 21).

Η έννοια της «σχέσης» με τον Αλλον -απότοκος της διυποκειμενικότητας- είναι ρυθμιστική όχι μόνο για τη συγκρότηση πολιτείας και για τη συμβίωση πολιτικών οντοτήτων, θα λέγαμε πως είναι ό,τι μας κάνει ανθρώπινους αλλά και ό,τι μας κάνει ανθρώπους με την κυριολεκτική σημασία του όρου. Οσοι από εμάς έχουμε ζήσει στο εξωτερικό -στη δυτική Ευρώπη π.χ.- έχουμε χορτάσει από αποστασιοποιημένες κοινωνικές επαφές και από απόμακρες προσωπικές σχέσεις, ενταγμένες πάντα μέσα σε αποστεωμένα θεσμικά πλαίσια και αποζητούμε την αμεσότητα της επικοινωνίας, όπως τη βρίσκουμε στον τόπο μας ή σε ανάλογες με τη δική μας κοινωνίες.

Η έννοια της «αγαπητικής σχέσης» -για την οποία αρκετός λόγος έχει γίνει και δικαίως- δεν παραπέμπει σε συναίσθημα, μα σ' αυτή την ίδια την προϋπόθεση των θεσμών, που είναι η ενσωμάτωση του Αλλου μέσα στο υποκείμενο, και η μαθητεία του σύγχρονου ανθρώπου στο σχετίζεσθαι με τον Αλλον, που τόσο μας λείπει. Μήπως θα 'πρεπε να επαναξιολογήσουμε την παράδοσή μας; *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ευάλωτες και φασματικές παρουσίες
Με ενιαία σύνθεση
Στην απλότητα η σοφία
Εγκλήματα σε μια ήσυχη γωνιά της Σουηδίας
Ο εν μέρει πλατωνιστής
Τα αδέσποτα, ο Μέγας Αλέξανδρος...
Αλήθειες χωρίς μάσκες
Με σκέψη και ψυχή
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ευάλωτες και φασματικές παρουσίες
Με ενιαία σύνθεση
Στην απλότητα η σοφία
Εγκλήματα σε μια ήσυχη γωνιά της Σουηδίας
Ο εν μέρει πλατωνιστής
Για τον Νίτσε και για το δυτικό υποκείμενο
Τα αδέσποτα, ο Μέγας Αλέξανδρος...
Αλήθειες χωρίς μάσκες
Με σκέψη και ψυχή
Εικαστικά
Η νέα έκθεση του Γιάννη Ψυχοπαίδη στο Σπίτι της Κύπρου και σε βιβλίο
Μηνύματα στο κινητό από τη Σιγκαπούρη
Το αρχιτεκτονικό ομίλημα
Λογοτεχνία
Με τον Παπαδιαμάντη και τον Βιζυηνό μεγάλωσα
Λογοτεχνία μετά μουσικής
Βιβλίο
Η Ελλάδα του Κάρολου Κουν
Ιστορία
Ξαναγράφεται η ιστορία για το «λιοντάρι της Ηπείρου»!
Η τρίτη ανάγνωση
Μουσική και λόγος
Από τις 4:00 στις 6:00
Λύκοι, λυκάνθρωποι και μουσική
Ο κιθαρίστας των κιθαριστών
Άλλες ειδήσεις
Η ανθρώπινη σβούρα
Από μια εξαίσια μέρα που δεν άκουσες τι είπα
Επιστολή
Ψυχοπομποί, σαμάνοι, τα ζώα των ψυχών