Έντυπη Έκδοση

Ξαναγράφεται η ιστορία για το «λιοντάρι της Ηπείρου»!

Συλλογικό έργο

Αρχείο Αλή Πασά Γενναδείου Βιβλιοθήκης

επιμέλεια Βασίλης Παναγιωτόπουλος,

Δημήτρης Δημητρόπουλος,

Παναγιώτης Μιχαηλάρης

Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών (Ε.Ι.Ε.)

- Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών

4 τόμοι, ευρώ 100 ή ευρώ 30,57 ο τόμος

Εκδοση, σχολιασμός, ευρετήρια:

Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Παναγιώτης

Μιχαηλάρης, Δημήτρης Δημητρόπουλος

Σε παλιές χαλκογραφίες παριστάνεται συνήθως η Ιστορία με αρχαιοπρεπή ενδυμασία και κάλαμο ανά χείρας, να καταχωρίζει σε «δέλτους» τις πράξεις των μεγάλων... Δεν απεικονίζεται βέβαια ποτέ κανένα καλάθι δίπλα της, για να πετάει και τ' άχρηστα ή τα λαθεμένα που κατά καιρούς χαράζει! Ομως θα 'πρεπε, γιατί πολλές φορές, με τα νέα δεδομένα που 'ρχονται στο φως, βρίσκεται αναγκασμένη ν' αλλάξει γνώμη, ν' αναθεωρήσει, ν' απορρίψει παγιωμένες αντιλήψεις δεκαετιών ή αιώνων, κι ανασκουμπώνεται τότε μάνι-μάνι να ξαναγράψει τα πράγματα απ' την αρχή. Κάτι αντίστοιχο θα προκαλέσει και η πρόσφατη έκδοση του Αρχείου του Αλή Πασά από το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών -πραγματικό ορόσημο για την Ελληνική Ιστοριογραφία, ιδίως για την ύστατη περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Με την ιδιόρρυθμη προσωπικότητά του έχουν καταπιαστεί πολλοί. Γι' άλλους ήταν το «λιοντάρι της Ηπείρου», γι' άλλους ο πρόδρομος της αφύπνισης του αλβανικού εθνισμού, γι' άλλους υπήρξε ο καταλύτης για την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης και γι' άλλους, τέλος, ένας στυγερός κι αδίστακτος τύραννος, που προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα στην Πύλη, στ' ανταγωνιστικά τζάκια άλλων επίβουλων Αλβανών πασάδων και στις Δυνάμεις των Γάλλων, Ρώσων ή Αγγλων, που κράταγαν διαδοχικά τα Ιόνια Νησιά, στα δυτικά του σύνορα. Κάποιοι ξένοι διπλωμάτες δεν ξεγελάστηκαν κι ειδοποίησαν τις Αυλές τους για την παμπόνηρη αυτή αλεπού απ' το Τεπελένι, οι αβροί του τρόποι εντούτοις γοήτευσαν πολλούς περιηγητές κι ανθρώπους των γραμμάτων που 'φταναν στο σαράι του κι εκείνοι με τη σειρά τους μετέφεραν στην Ευρώπη μιαν εικόνα αμφίσημη...

Κατάφερε να κυριαρχήσει στο πασαλίκι των Ιωαννίνων, που κανονικά δινόταν κάθε χρόνο σ' άλλον αξιωματούχο, περισσότερο από μία τριακονταετία, ελέγχοντας παράλληλα, μέσω των γιων του, και της Ναυπάκτου και των Τρικάλων και της Πελοποννήσου τα πασαλίκια, κι άλλοτε με τη βία, άλλοτε με πονηριά, και του Δέλβινου και του Μπερατιού...

Ο Αλή πασάς, σε μια περίοδο κρίσιμη για τον επικείμενο εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων, με τόσα σημαίνοντα πρόσωπα της Επανάστασης να 'χουν ανδρωθεί ως αρματολοί στις διαταγές του, με την τραγική εξόντωση των Σουλιωτών (που λειτούργησε σαν σύμβολο της άδικης καταπίεσης χριστιανών από αλλόθρησκους και σαν δεξαμενή συνάμα στρατολόγησης αγωνιστών υπέρ της ελληνικής υπόθεσης), αλλά και με τις απ' ευθείας επαφές του μ' ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για τη διευθέτηση συνοριακών θεμάτων (έφτασε ώς και με τον Ναπολέοντα ν' αλληλογραφεί!), συνιστά ιδιαίτερο κεφάλαιο της νεότερης Ιστορίας μας, και μάλιστα απ' τα πιο σκοτεινά. Ελλιπείς πληροφορίες διαθέτουμε για την ακριβή λειτουργία της τουρκικής περιφερειακής διοίκησης, τις οικονομικές και κοινωνικές ορίζουσες της εποχής και του συγκεκριμένου χώρου, ενώ οι δευτερογενείς ιστορικές πηγές, δίχως αξιώσεις επιστημονικής εγκυρότητας ως επί το πλείστον, θητεύουν σε ρομαντικά σχήματα, όπως του «πεφωτισμένου δεσπότη» και «ανεξίθρησκου», ή του «δαιμόνιου αντάρτη της Πύλης μ' εθνικές βλέψεις» κ.λπ.

Τώρα, για πρώτη φορά, μας παρέχεται, μέσω μιας πολύτιμης δημοσίευσης 1.469 εγγράφων απ' το προσωπικό του αρχείο, η δυνατότητα να εισδύσουμε στη δαιδαλώδη αυλική γραμματεία του, να παρακολουθήσουμε την προσωπική επικοινωνία του με τους γιους του, που υπηρετούσαν σε καίριες θέσεις, τις σχέσεις του τόσο με τον ορθόδοξο κλήρο όσο και με τους υποτακτικούς του μπέηδες κι αγάδες, να πληροφορηθούμε τι μάθαινε για τα τεκταινόμενα στην Ευρώπη και με ποια καθυστέρηση, να επιβεβαιώσουμε στρατιωτικές κινήσεις και διπλωματικές ενέργειες, να συλλάβουμε τον τρόπο ενεργειών του, να γνωρίσουμε από πιο κοντά τον άνθρωπο και τον χαρακτήρα του...

Στο μνημειώδες τετράτομο του ΕΙΕ, που θ' αποτελέσει απαραίτητο όργανο εργασίας για κάθε ιστορική-ερευνητική βιβλιοθήκη, τα έγγραφα -στη συντριπτική τους πλειονότητα ελληνικά, μ' ελάχιστες εξαιρέσεις γαλλικών- παρουσιάζονται σε πιστή μεταγραφή, χρονολογικά καταταγμένα και με επαρκέστατο ξεχωριστό σημείωμα για το είδος και την αξία καθενός, μαζί μ' επιπρόσθετα σχόλια για τα βασικότερα νέα στοιχεία που πορίζει στην έρευνα και τα πρόσωπα ή τα γεγονότα τα οποία αναφέρονται. Αρκεί κανείς ν' αναδιφήσει σε μερικές μόνο από τις εικόνες των πρωτοτύπων, για να πειστεί αμέσως για τη δυσκολία του εγχειρήματος: δεκάδες χέρια γραφέων, με δυσανάγνωστες συχνά καλλιγραφίες, με διαφορετικές ορθογραφίες και συντομογραφήσεις, με διαλεκτικές αποδόσεις τοπωνυμίων κι ονομάτων, με εκατοντάδες τουρκικές λέξεις ενσωματωμένες στα κείμενα...

Ομως αν ο κόπος για την τιθάσευση ένος τέτοιου υλικού πρέπει να υπήρξε τερατώδης, οι ωφέλειες είναι πολύπλευρες. Διότι πέραν των ιστορικών πορισμάτων προκύπτει κ' ένας μοναδικός γλωσσικός θησαυρός προς μελέτην: Ενα αυθεντικό πανόραμα γραπτής γλώσσας, ατόμων διαφορετικού μορφωτικού επιπέδου, από αγράμματους δερβίσηδες έως φωτισμένους καλαμαράδες της Αυλής, μεταξύ 1750 και 1820, που όμοιό του δύσκολα θα μπορούσε να απομονώσει in vitro ο γλωσσολόγος, με πλουσιότατη ορολογία αξιωμάτων, δραστηριοτήτων, επαγγελμάτων, θεσμών της τουρκικής διοίκησης, νομικών και συμβολαιογραφικών εννοιών, μαζί μ' ενδιαφέρουσες φωνητικές μεταγραφές κοινολεκτούμενων τουρκικών εκφράσεων. (Απτό δείγμα για το πόσο δίκιο είχε ο Κοραής με τον «καθαρισμό» της Γλώσσας που γύρευε, και τώρα, μετά από δυο ολάκερους αιώνες κρησαρίσματος, άλλοτε βίαιου κι άλλοτε διά φυσικής επιλογής, τολμάνε κάποιοι να λένε πως ήτανε και περιττός!..)

Από πού ακριβώς προήλθε η συλλογή αυτή, ποια η τύχη της στα διαμεσολαβήσαντα διακόσια χρόνια απ' τον θάνατο του Αλή πασά και πώς έφτασε εντέλει στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, είναι μυστήρια που η λύση τους θ' άξιζε ένα νέο ταξίδι του Πουαρό με το Οριαν Εξπρές... Τι γίναν οι αμύθητοι θησαυροί του, που τόσους και τόσους Ευρωπαίους θάμπωσαν, μετά τη δολοφονία του και την κατάληψη των Ιωαννίνων, αφού μόνο κάποια έπιπλα και κινητά της οικοσκευής του φτάσαν στα παλαιοπωλεία της Κωνσταντινούπολης στη διάρκεια του 19ου αιώνα; Και τα έγγραφα της γραμματείας του; Κατέληξαν σε κάποιο επίσημο αρχειοφυλάκιο της Υψηλής Πύλης ή πέσαν στα χέρια επιτηδείων ως λάφυρα; Ενα μέρος τους οπωσδήποτε εντοπίζεται γύρω στις αρχές του 20ού αιώνα στην κατοχή του έλληνα λόγιου της Πόλης, Ι. Χώτζη (γεννημένου στα 1860), χωρίς να 'ναι γνωστό με ποιο τρόπο -αν μέσω αγοράς ή τυχόν αρπαγμένα από κάποια δημόσια υπηρεσία... Στα 1930 η συλλογή προσφέρεται προς πώληση απ' τους γιους του στην Αθήνα και μάλιστα ορισμένα ντοκουμέντα προωθούνται σε ημερήσια εφημερίδα, μέσω ενός ιστορικού αφηγήματος υπό την επιμέλεια του δημοσιογράφου Κ. Θ. Παπαλεξάνδρου και του Σπ. Μελά, για να εξαφανιστούν όμως και πάλι, περνώντας στα χέρια του πλούσιου καπνοβιομήχανου Δ. Κυριαζή, ο οποίος και τα χάρισε τελικά στη Γεννάδειο. Ωστόσο κι εκεί, παραδόξως, δεν τράβηξαν άμεσα το ενδιαφέρον των μελετητών. Χρειάστηκε μισός ακόμα αιώνας ίσαμε την οριστική τους δημοσίευση... Και το μυστήριο έχει κι άλλες ανεξερεύνητες πτυχές: απ' το μέγεθος του σωζόμενου αρχείου φαίνεται ότι δεν μπορεί ν' αντιπροσωπεύει το σύνολο! Πιθανώς πρόκειται μόνο για το ελληνόγλωσσο κομμάτι και σώζονται περαιτέρω τμήματά του τυχόν σε τουρκικές υπηρεσίες ή ιδρύματα; Αόριστες νύξεις τούρκων μελετητών θα μπορούσαν να οδηγήσουν προς μια τέτοια κατεύθυνση, πλην κανείς δεν μπορεί να 'ναι βέβαιος...

Το έργο πλαισιώνεται από τρία εκτενέστατα Ευρετήρια, όπου καταχωρίζονται Πρόσωπα (και συγκροτείται έτσι μια περιεκτική προσωπογραφία της εποχής), Τοπωνύμια (ως βασικός γεωγραφικός σχολιασμός) και Οροι-Επαγγέλματα-Αξιώματα-Πράγματα μεσ' απ' όλα τα έγγραφα, με τις απαραίτητες συναρτήσεις, ενώ ένα αναλυτικό Λεξιλόγιο συμβάλλει κρίσιμα στην κατανόηση των δύσκολων εκφράσεων και των πολυάριθμων, τουρκογενών κυρίως, λέξεων.

Η μελέτη του όλου θησαυρού παρέχει πλείστες αφορμές για γονιμότατες επιμέρους περαιτέρω έρευνες, που θα 'ρθουν με τον καιρό... Θέματα καίρια, όπως η επικράτηση της ελληνικής στην επίσημη κιόλας αλληλογραφία ενός... Αλβανού πασά με τους ομοεθνείς υποτακτικούς του, η γεωργική κι εμπορική δραστηριότητά του, η αμφιλεγόμενη στάση του έναντι του πρώιμου ελληνικού Διαφωτισμού στα Γιάννενα και κάμποσα άλλα ακόμα, απαιτούν ειδικότερη μελέτη, τα συμπεράσματα της οποίας θα αποσαφηνίσουν την αρκετά θολή εικόνα των χρόνων εκείνων. Και τα ερευνητικά αυτά πεδία επισημαίνονται εύστοχα στα σχετικά κεφάλαια της υπερεκατοντασέλιδης Εισαγωγής. Ομως εκεί ο συντάκτης Β. Παναγιωτόπουλος, παρ' ότι γνωρίζει αναμφίβολα τα κενά και τα ζητούμενα της βιβλιογραφίας, τανύζεται να εμφανιστεί με «επιστημονικότερη» τρόπον τινά έκφραση, πιο σπουδαιοφανής και «περιδιαγραμμάτου», καταφεύγοντας σε τραγικά ανελλήνιστα όπως: «η σταδιοδρομία του Αλή πασά διακινείται(!) από την ιστοριογραφία», «ο Αλής διαχειρίστηκε(!) τις συνθήκες της εποχής του», «τροποποιήσεις που επιβάλλονταν στη διάχυτη(!) Αυτοκρατορία», «πλειοψηφικές ομάδες της πόλης των Ιωαννίνων» και: «κατά πλειοψηφία ελληνόφωνες περιοχές» (ενώ βεβαίως δεν ετίθετο θέμα ψήφου τον καιρό εκείνο). Γίνεται λόγος γι' «αφετηριακή(!) συγκρότηση του Αλή», ο οποίος «δεν διέθετε εναλλακτικό όραμα»(sic!), και για τις «συγκρατημένα αισιόδοξες σκέψεις του», ή για τον «δεύτερο πυλώνα του συστήματος διακυβέρνησής του», ενώ επισημαίνεται ότι η μελέτη των οικογενειακών του σχέσεων «μπορεί να τροφοδοτήσει με νέες σημασίες(!) τη βιογραφία του», και παρακάτω: «η παρουσία του σηματοδοτεί μια σπουδαία μετεξέλιξη»!.. Εμφανίζονται ξανά και ξανά: «Αντιπαλότητες των κοινοτήτων» (επαναλαμβάνονται 4 φορές σε μια και μόνο παράγραφο: σ.29-30), ου μην αλλά και λεκτικά τέρατα, όπως η «μερικευτική(!) πλευρά της ιστοριογραφίας», το... «ελληνοτουρκικό δίπολο(!) των Ιωαννίνων», οι «γεγονοτολογικές(!) έρευνες», τα... «προχωρήματα(!) των Σουλιωτών», τα «μεταχρονολογημένα εθνολογικά συμφραζόμενα» και οι «εθνικές συνδηλώσεις»! Αλλού πάλι, ο αναγνώστης έχει την εντύπωση ότι διαβάζει μαρξίζουσα μπροσουροειδή ανάλυση και δη μεταφρασμένη από τα γαλλικά: δίνουν και παίρνουν τα «σεπαρατιστικά σχέδια του Αλή», «η εικόνα του πατερναλιστή Ηγεμόνα», η «ρεζιοναλιστική ιστοριογραφία» κ.ά.π. Σε ξενόγλωσσο ερευνητή να συγχωρούνταν, μα σ' Ελληνα υπήκοο; Χάθηκε ένας εξελληνισμός της ορολογίας; Και κατά πόσο είναι δυνατόν να υπάρχουν σαφή νοήματα πίσω από μιαν ασαφή γλώσσα;

Οσο σημαντικότερη η έκδοση τόσο βαρύτερο να συνοδεύεται εσαεί από τέτοια Εισαγωγή γραμμένη στην πασοκόγλωσσα των ημιεγγραμμάτων.

Δεν παίρνω πίσω ούτε τρίχα απ' όσα γράφονται για την αξία, τη σημασία, το μόχθο που θα κόστισε - αλλά τι να συστήσω πια; Φροντιστήρια ελληνικής και για τους ιστορικούς ερευνητές; *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Ιστορία/Ιστορικά Γεγονότα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ευάλωτες και φασματικές παρουσίες
Με ενιαία σύνθεση
Στην απλότητα η σοφία
Εγκλήματα σε μια ήσυχη γωνιά της Σουηδίας
Ο εν μέρει πλατωνιστής
Για τον Νίτσε και για το δυτικό υποκείμενο
Τα αδέσποτα, ο Μέγας Αλέξανδρος...
Αλήθειες χωρίς μάσκες
Με σκέψη και ψυχή
Εικαστικά
Η νέα έκθεση του Γιάννη Ψυχοπαίδη στο Σπίτι της Κύπρου και σε βιβλίο
Μηνύματα στο κινητό από τη Σιγκαπούρη
Το αρχιτεκτονικό ομίλημα
Λογοτεχνία
Με τον Παπαδιαμάντη και τον Βιζυηνό μεγάλωσα
Λογοτεχνία μετά μουσικής
Βιβλίο
Η Ελλάδα του Κάρολου Κουν
Ιστορία
Ξαναγράφεται η ιστορία για το «λιοντάρι της Ηπείρου»!
Η τρίτη ανάγνωση
Μουσική και λόγος
Από τις 4:00 στις 6:00
Λύκοι, λυκάνθρωποι και μουσική
Ο κιθαρίστας των κιθαριστών
Άλλες ειδήσεις
Η ανθρώπινη σβούρα
Από μια εξαίσια μέρα που δεν άκουσες τι είπα
Επιστολή
Ψυχοπομποί, σαμάνοι, τα ζώα των ψυχών