Έντυπη Έκδοση

Μια νέα ιστορία του Βυζαντίου

W. Treadgold

Βυζάντιο

Επίτομη ιστορία

μτφρ.: Γ. Λεβενιώτης

επιμ.: Γ. Αβραμίδης

εκδόσεις «Θύραθεν», σ. 360, Θεσσαλονίκη 2008

Από τις γνωστές για την επιλογή βιβλίων (τόσο ιστορικού ενδιαφέροντος όσο και νεοελληνικών μεταφράσεων σημαντικών έργων της αρχαιοελληνικής, της μετακλασικής και της λατινικής γραμματείας), που επιδιώκουν την ικανοποίηση των απαιτήσεων του σύγχρονου αναγνώστη, αλλά και την άρτια και καλαίσθητη τυπογραφική εμφάνισή τους, εκδόσεις Θύραθεν της Θεσσαλονίκης κυκλοφορεί το βιβλίο του W. Treadgold Βυζάντιο. Επίτομη ιστορία, σε μετάφραση του Γ. Λεβενιώτη, με την επιμέλεια του Γ. Αβραμίδη.

Ο καθηγητής Warren Treadgold (στη συνέχεια: W. Tr.) έχει ήδη εκδώσει ένα εκτενέστερο έργο για τη βυζαντινή ιστορία [Α History of the Byzantine State and Society (Stanford, Καλιφόρνια, 1997)], ως επιτομή του οποίου εμφανίζει το νεότερο Α Consise History of Byzantium (Palgrave, 2001)]· η νεοελληνική μετάφραση του τελευταίου φιλοδοξεί να πλουτίσει την προσιτή στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό σχετική βιβλιογραφία.

Η σχετική με το Βυζάντιο βιβλιογραφία τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα έχει αυξηθεί σε σημαντικό βαθμό, για το σύνολο σχεδόν των εκφάνσεων του βίου της υπερχιλιόχρονης αυτοκρατορίας, γεγονός αξιοπρόσεκτο, αν αναλογιστούμε την παλαιότερη επιστημονική αντιμετώπιση του Βυζαντίου ως «πτωχού συγγενούς» της αρχαίας Ελλάδας και της αρχαίας Ρώμης. Ετσι, ειδικά σε ό,τι αφορά τη βυζαντινή ιστορία, στη χώρα μας δείγματα αυτής της βιβλιογραφικής παραγωγής αποτελούν η Ιστορία του βυζαντινού κράτους του Κ. Αμαντου (Αθήνα, 1939-1957), η Βυζαντινή ιστορία του Δ. Ζακυθηνού (Αθήνα, 1972), οι τρεις τόμοι (Ζ', Η', Θ') της συλλογικής Ιστορίας του Ελληνικού Εθνους της Εκδοτικής Αθηνών (Αθήνα, 1978-1979), η Ιστορία Βυζαντινού Κράτους του Ι. Καραγιαννόπουλου (Θεσσαλονίκη, 1978-1991) καθώς και η ανολοκλήρωτη Επισκόπηση βυζαντινής ιστορίας του Τ. Λουγγή (Αθήνα, 1999), για να περιοριστούμε στα σημαντικότερα έργα. Παράλληλα, έχουμε μεταφρασμένα στα νεοελληνικά τα ξενόγλωσσα έργα των Α. Vasiliev, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας [ελλ. μτφρ. Αθήνα, χ.χ. (1960)], G. Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους (ελλ. μτφρ. Αθήνα, 1978-1981), Μ. Levtchenko, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (Απ' τις αρχές της ώς τα 1453) [ελλ. μτφρ. Αθήνα, χ.χ. (1956)], του τόμου της σειράς The Cambridge Medieval History (επιμ. έκδ. J. Hussey) του αφιερωμένου στο Βυζάντιο, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, 717-1453 (ελλ. μτφρ. Αθήνα, 1979), καθώς και το βιβλίο του J. Norwich, Σύντομη Ιστορία του Βυζαντίου (ελλ. μτφρ. Αθήνα, 1999).

Αυτή τη συγκομιδή φιλοδοξεί να πλουτίσει το βιβλίο του W. Tr., που κινείται γενικά στη γραμμή της άρσης της υποτίμησης του Βυζαντίου, που οφείλεται σε κάποιο βαθμό στο έργο του Εντουαρντ Γκίμπον Ιστορία της παρακμής και της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (6 τ., Λονδίνο, 1776-1788). Ο W. Tr. απορρίπτει την υποτίμηση αυτή, με βασικό επιχείρημα τη χιλιόχρονη αντοχή του Βυζαντίου στις κάθε είδους αντιξοότητες και στην κατά τον συγγραφέα υπεροχή του -στο μεγαλύτερο τμήμα αυτού του διαστήματος- απέναντι στα σημαντικά κρατικά μορφώματα είτε του τότε ανατολικού είτε του τότε δυτικού κόσμου. Για να εξυπηρετηθεί η ρητά διατυπωμένη σκοποθεσία του έργου [σ.σ. 16-17 της ελλ. μτφρ.: «Πρωταρχικός μου στόχος είναι να περιγράψω τις πολιτικές, κοινωνικο-οικονομικές και πολιτισμικές μεταβολές και να επιχειρήσω (...) να τις εξηγήσω»], το βιβλίο εμφανίζει ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τόσο ως προς τη χρονική έκταση που καλύπτει όσο και ως προς τη διάρθρωσή του.

Ως προς τη χρονική έκταση, ο συγγραφέας αρχίζει την εξιστόρησή του από το 285 μ.Χ. (ανάρρηση στον ρωμαϊκό θρόνο του Διοκλητιανού) και όχι από την άνοδο στην εξουσία του Κωνσταντίνου Α' (324 μ.Χ.), που από πολλούς ιστορικούς θεωρείται η ημερομηνία γέννησης της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ως προς τη διάρθρωση, ο W. Tr. διακρίνει τη βυζαντινή ιστορία σε έξι φάσεις, τις οποίες και πραγματεύεται σε έξι επιμέρους ενότητες. Η καθεμιά από αυτές τις ενότητες συναρθρώνεται από τρία κεφάλαια: το πρώτο πραγματεύεται τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, είναι το ευρύτερο και το πλαίσιο των επόμενων δύο· έτσι, ακολουθεί το κεφάλαιο που περιγράφει την κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα και η ενότητα ολοκληρώνεται με το κεφάλαιο που θα μπορούσε να ονομαστεί «πολιτιστική ιστορία». Ιστορική αφήγηση, κοινωνία και οικονομία και εξελίξεις στον τομέα του πολιτισμού εμφανίζονται σε σχέσεις αλληλεπίδρασης, ώστε να παρουσιάζεται στον αναγνώστη του βιβλίου μία κατά το δυνατόν ολοκληρωμένη εικόνα της καθεμιάς ιστορικής περιόδου του Βυζαντίου.

Το τμήμα του έργου, όπου προσφέρεται η βασική ιστορική πληροφόρηση, το χαρακτηρίζει επαρκής ενημέρωση, αποφυγή σημαντικών χρονολογικών χασμάτων, όπως και σαφήνεια [ εκτός από τις περιπτώσεις εκείνες όπου με τη συσσώρευση πολλών ονομάτων προσωπικοτήτων μιας ιστορικής περιόδου, τα οποία ενδεχομένως να μην είναι και τόσο γνωστά στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, πιθανόν να δημιουργηθεί πρόβλημα παρακολούθησης (βλ. π.χ. τις σ.σ. 81-82 και 250-251)]. Η εξιστόρηση των γεγονότων είναι η παραδοσιακή, ευθύγραμμη, γεγονός που διευκολύνει την κατανόηση του κειμένου, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η υποενότητα του επιλόγου που τιτλοφορείται: «Το πρόβλημα των ποσοτικών εκτιμήσεων» (σ.σ. 321-327), όπου γίνεται κριτική αποτίμηση της αξιοπιστίας των σωζόμενων μετρήσεων ή υπολογισμών των αυξομειώσεων της έκτασης, του πληθυσμού, των οικονομικών και των στρατιωτικών δυνάμεων της αυτοκρατορίας, κατά τις διάφορες ιστορικές φάσεις της βυζαντινής ιστορίας.

Ο συγγραφέας επιστρατεύει μονολεκτικούς χαρακτηρισμούς των αυτοκρατόρων, όπως π.χ. «Κωνσταντίνος ο ευνοημένος», «Κώνστας Β' ο μεταρρυθμιστής», «Βασίλειος Β' ο θριαμβευτής», κάτι που εμπεριέχει τον κίνδυνο υπερβολής, όπως και της ετεροβαρούς αποτίμησης μιας προσωπικότητας, καθώς δεν αποκλείεται οι χαρακτηρισμοί αυτοί να υπερτονίζουν ένα μόνο χαρακτηριστικό και ταυτόχρονα να αποσιωπούν ή να υποβαθμίζουν άλλα χαρακτηριστικά της ίδιας προσωπικότητας. Θα πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι οι εντυπωσιακές αυτές τιτλώσεις δυσχεραίνουν την προσπάθεια του συγγραφέα για διερεύνηση και ερμηνεία του τομέα των τόσο απαραίτητων για την ιστορική έρευνα κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών της εποχής, καθώς προσελκύουν την προσοχή του αναγνώστη κυρίως στην έννοια «πρόσωπο», παρά στο ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο. Παράλληλα, θεωρούμε απαραίτητο να προβούμε σε δύο επισημάνσεις:

α) Δεν υπάρχουν οι αναγκαίες παραπομπές, που θα διευκόλυναν τον αναγνώστη στην κατανόηση ορισμένων ζητημάτων ή που θα προκαλούσαν το ενδιαφέρον για αναζήτηση επιπλέον πληροφοριών σε άλλα επιστημονικά εγχειρίδια.

β) Πιο προβληματική είναι η περίπτωση της ακροτελεύτιας υποενότητας. «Η κληρονομιά του Βυζαντίου» (σσ. 327-333), που απευθύνεται πρωταρχικά στο αγγλόφωνο αναγνωστικό κοινό, αλλά ας μου επιτραπεί να πούμε ότι μάλλον υπονομεύει την αξιοπιστία του έργου, καθώς ο συγγραφέας προβαίνει σε ιστορικούς συσχετισμούς ανόμοιων ιστορικών περιόδων (της βυζαντινής με την πρόσφατη ιστορική-πολιτική πραγματικότητα της Ευρώπης), γεγονός που προδίδει την ιδεολογική τοποθέτηση του συγγραφέα - κάτι που, κατά τη γνώμη μας, είναι δυσερμήνευτο και που έρχεται σε αντίθεση με μία βασική επιδίωξη της (κληρονομημένης αρχαιοελληνικής και βυζαντινής) ιστοριογραφίας, εκείνης που επιτάσσει την καταγραφή των γεγονότων sine ira et studio.

Συμπληρωματικά παρατίθεται (στις σ.σ. 335-339) κατάλογος των βυζαντινών αυτοκρατόρων, ενώ στις σ.σ. 341-344 ακολουθεί η επιλογή βιβλιογραφίας και το έργο κλείνει με το πολύ χρήσιμο για τον αναγνώστη ευρετήριο προσώπων και πραγμάτων (σ.σ. 345-357).

Στις θετικές συνεισφορές του βιβλίου συγκαταλέγονται και αξίζει να αναφερθούν τα διαγράμματα, οι πίνακες και το εικαστικό υλικό (γεωγραφικοί χάρτες κυρίως, καθώς και φωτογραφίες μνημείων και ζωγραφικών έργων, που πλουτίζουν το έργο και που συνδέονται οργανικά με το περιεχόμενο. Αν μάλιστα η κυκλοφορία του συγκεκριμένου βιβλίου συντελέσει στο να καταστούν ευρύτερα γνωστές στο αναγνωστικό μας κοινό οι εκδόσεις Θύραθεν, τότε θα μπορούμε να υποστηρίξουμε ανεπιφύλακτα ότι το Βυζάντιο. Επίτομη ιστορία θα έχει πραγματικά προσφέρει μια καλοδεχούμενη «παράπλευρη» υπηρεσία.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η σταρ και η επαναστάτρια
Ορέστεια: Το αρχέτυπο ενός ενοχικού πολιτισμού και το μοντέλο του δυτικού ανθρώπου
Η ζωή, μια οριζόντια πτώση- η ύπαρξη, θέμα επίδοσης
Η νοσταλγία των ψευδαισθήσεων
Ιστορία, αίμα και ήρωες πάνε μαζί
Ορυκτή βιογραφία
Η άχαρη πορεία προς την ενηλικίωση
Μια έντιμη φιλοσοφική βιογραφία
Το αύριο, μια άλλη χώρα
Τα πάντα είναι ένα μυστικό
Αρχαία παραμύθια για θεραπείες ανθρώπων μόνο
Ανασηκώνοντας το πέπλο της δυτικής μεταφυσικής
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Μια νέα ιστορία του Βυζαντίου
Η σταρ και η επαναστάτρια
Ορέστεια: Το αρχέτυπο ενός ενοχικού πολιτισμού και το μοντέλο του δυτικού ανθρώπου
Η ζωή, μια οριζόντια πτώση- η ύπαρξη, θέμα επίδοσης
Η νοσταλγία των ψευδαισθήσεων
Ιστορία, αίμα και ήρωες πάνε μαζί
Ορυκτή βιογραφία
Η άχαρη πορεία προς την ενηλικίωση
Μια έντιμη φιλοσοφική βιογραφία
Το αύριο, μια άλλη χώρα
Τα πάντα είναι ένα μυστικό
Αρχαία παραμύθια για θεραπείες ανθρώπων μόνο
Ανασηκώνοντας το πέπλο της δυτικής μεταφυσικής
Συνέντευξη: Μάγδα Κοτζιά
Είμαι το παιδί του μαγαζιού
Συνέντευξη
Ο Μάνος Χατζιδάκις στο νησί της Αφροδίτης
«Πανοπτικόν», ένα περιοδικό από τη Θεσσαλονίκη
Από τις 4:00 στις 6:00
ΜΑΓΕΙΑ μια καλή συνταγή για επιτυχίες στο τραγούδι
Η επιτυχία του είναι οικογενειακή παράδοση
Άλλες ειδήσεις
Ο αφανισμός ενός συγγραφέα
Παραμένω εφτά χρονώ
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Η λογοτεχνία ταξιδεύει στα Βαλκάνια
Εφήμερο ή κλασικό το ελληνικό αστυνομικό είδος;
Αρτό σε λένε Αντονέν