Έντυπη Έκδοση

ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ

Η εικόνα δεν είναι σωστό να υπερισχύει του κειμένου

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Η τυπογραφία είναι εξαρτημένη τέχνη. Πρώτα πρέπει να υπηρετεί την αναγνωσιμότητα των κειμένων και μετά να έχει ανεξάρτητη εικαστική πρόταση. Συνεπώς, όταν χρησιμοποιώ εικόνες σ' ένα βιβλίο, κύριο μέλημα είναι να εξυπηρετήσω την καλύτερη ανάγνωση, να υποβοηθήσω τα κείμενα και όσο είναι δυνατόν να τα αναδείξω. Η εικόνα δεν είναι σωστό να υπερισχύει του κειμένου. Βέβαια σε λευκώματα ζωγράφων, σε φωτογραφικά λευκώματα και γενικά σε βιβλία που το κύριο μέρος της έκδοσης είναι η ανάδειξη του εικαστικού υλικού γίνεται μία αντιστροφή: θεωρώ την εικόνα κείμενο και ότι το κείμενο σχολιάζει την εικόνα.

Είναι λοιπόν φανερό πως αν δεν μελετήσεις καλά το υλικό που πρέπει να αναδείξεις, δεν βρίσκεις και τα κατάλληλα εργαλεία για να το υποστηρίξεις. Συνεπώς, πρώτη δουλειά είναι η σοβαρή ανάγνωση. Αυτός που σχεδιάζει μια έκδοση είναι από τους πρώτους, αν όχι ο πρώτος, συστηματικός αναγνώστης. Μετά ακολουθεί ο προβληματισμός, αν και κατά πόσο χρειάζεται να εικονοποιηθεί το κείμενο ή να περιγραφεί η εικόνα. Δεν είναι πάντοτε απαραίτητο. Μάλλον τις περισσότερες φορές δεν χρειάζεται. Τα κείμενα και οι εικόνες έχουν μια αυτονομία και δεν τους αρέσει να τα παντρεύουμε. Οσο λιγότερο φορτωμένη είναι μια σελίδα τόσο πιο φιλική είναι στο μάτι, συνεπώς ξεκούραστη. Το ποίημα, π.χ., χρειάζεται ανάσες, χρειάζεται μεγάλα κενά, η προσοχή του αναγνώστη πρέπει να παραμένει αναπόσπαστη. Ενα δοκίμιο, αντιθέτως, χρειάζεται συνέχεια. Η τυπογραφική μορφή οφείλει να παρακολουθεί τη στοχαστική συνοχή του συγγραφέα. Κάθε είδος λοιπόν έχει τις δικές του τυπογραφικές ανάγκες. Οσο πετυχαίνουμε να υπηρετούνται αυτές οι ανάγκες τόσο συμβάλλουμε στην αποτελασματικότερη επικοινωνία του με τον αναγνώστη.

Και το εξώφυλλο του βιβλίου πρέπει να υπηρετεί την ίδια φιλοσοφία. Ο ρόλος του εξωφύλλου είναι να προϊδεάζει και να πληροφορεί. Ενας πανέμορφος πίνακας, όπου το όνομα του συγγραφέα είναι δυσδιάκριτο και ο τίτλος του έργου είναι ενταγμένος στην εικαστική σύνθεση, μπορεί να εντυπωσιάζει, δεν προετοιμάζει όμως τον αναγνώστη γι' αυτό που θα συναντήσει.

Οπως σε όλες τις προσωπικές δουλειές, έτσι και στον σχεδιασμό των βιβλίων η δουλειά του τυπογραφικού επιμελητή γίνεται αναγνωρίσιμη, εφόσον αυτός ακολουθεί σταθερά συγκεκριμένους κανόνες. Οι κανόνες αυτοί είναι περισσότερο ή λιγότερο δεκτικοί στην εκάστοτε αισθητική τάση, ανάλογα με την εικόνα που θέλει να έχει ο εκδοτικός οίκος. Η αισθητική της έκδοσης δυστυχώς δεν διαμορφώνεται από τη γνώση αλλά από τον μιμητισμό και το φανταχτερό. Είναι λοιπόν προφανές πως όταν αυτό που σε ενδιαφέρει είναι το κείμενο και η απόλαυση της ανάγνωσης και όχι το επιπόλαιο ξεφύλλισμα, η τρέχουσα αισθητική δεν σε αφορά, στον βαθμό που δεν υπηρετεί τις ίδιες αρχές.

Κλείνοντας θα ήθελα να σημειώσω ότι δεν υπάρχουν ρετσέτες για το πώς ακριβώς εμφανίζεται τυπογραφικά ένα προς έκδοση υλικό. Οι κανόνες διαμορφώνονται από το ίδιο το υλικό και από την ικανότητα του επιμελητή να συνδιαλλαγεί με αυτό, τοποθετώντας πάντοτε τη δική του δουλειά στη σκιά. Αυτή η δουλειά μπορεί να περιλαμβάνει από εικόνες μέχρι οπτικοποιημένη τυπογραφία, επικόλλητα φυσικά φύλλα, ιδεογραφημένα χαρτιά, παπύρους και δεν ξέρω κι εγώ τι άλλο, πάντα όμως ο γνώμονας και η πυξίδα οφείλει να είναι η λειτουργική ανάδειξη του υλικού.

Σάμης Γαβριηλίδης (εκδόσεις Γαβριηλίδης)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Προδημοσίευση
Πουλάμε τη ζωή xρεώνουμε τον θάνατο
Ποιος είναι ο Γιώργος Β. Μακρής;
Κριτική βιβλίου
Τ' άμοιρο, το σκοτεινό τρυγόνι
Ω Θεών και ανθρώπων τύραννε...
Ο Θεός υπάρχει στην αμφιβολία
Ενας σημαντικός βιογράφος του Ροΐδη
Στη σκιά των γιγάντων με τα φώτα της ζωής τους
Η δημιουργία της μνήμης
Μελωδίες παραμυθιών με σύμβολα που αφυπνίζουν
Υβρεις προς θάνατον
Η αβάσταχτη μοναξιά μιας γυναίκας
Αυτοκράτορες σε μάχες χωρίς φιλίες και με τα παραμύθια της θάλασσας
Γυμνά πρόσωπα και προσωπεία
Θλίψεις σωμάτων σε άδεια δωμάτια
Οψεις ανάγνωσης
Η εικόνα δεν είναι σωστό να υπερισχύει του κειμένου
Συνέντευξη: Καίτη Κασιμάτη-Μυριβήλη
Στο Μουσικό Δωμάτιο με τέχνη και με λόγο
Συνέντευξη: Μάνια Καραϊτίδη
Αφθαρτη, νέα Εστία 125 χρόνων
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια με χρόνια στην πλάτη τους...
Ο βασιλιάς του μπλουζ
Συνέντευξη: Κώστας Σπυριούνης
Οταν στα γραμματόσημα τιμούν τους θρύλους του ελληνικού τραγουδιού
Λογοτεχνία
Πορτρέτα ξένων συγγραφέων / Τζορτζ Ελιοτ
Άλλες ειδήσεις
Μεταφραστικό εργαστήριο ποίησης
Ο φιλαράκος («Μπελ αμί»)
Οι τελευταίες ημέρες του Εντγκαρ Αλαν Πόε / Η Μαρία Φακίνου, λέει
Οι βλαβερές συνέπειες του καπνού