Έντυπη Έκδοση

Η δημιουργία της μνήμης

W.G. Sebald

Αίσθημα ιλίγγου

εκδόσεις Αγρα, σ. 221, ευρώ 16,08

Μέσα από τον σωρό λογοτεχνικών κατασκευασμάτων που κυκλοφόρησαν τις τελευταίες δεκαετίες, εξακολουθούν και αναδύονται αυθεντικά έργα, που εκπλήσσουν με τον αριστουργηματικό τρόπο με τον οποίο υπηρετούν αυτή την ολοένα και πιο απαιτητική τέχνη του λόγου. Εργα που προσφέρουν στους λάτρεις της λογοτεχνίας αληθινή ευχαρίστηση, επιτρέποντάς τους να απολαύσουν το αληθινά ωραίο, που (παραφράζοντας τον Σταντάλ) δεν ξεχνά να μας χαρίσει τη λίγη ευτυχία που μας υπόσχεται.

Το Αίσθημα ιλίγγου του πολυβραβευμένου γερμανού συγγραφέα Ζέμπαλντ (1944-2001) είναι ένα δύσκολο ταξίδι στον ωκεανό εικόνων και αναμνήσεων, που γίνεται ο χρόνος για τη συνείδηση. Η αριστοτεχνική καταγραφή αντικειμένων, στιγμών ή γεγονότων, που αναλαμβάνει να αποδώσει, είναι μια επικίνδυνη κατάδυση στον σκοτεινό βυθό του, απ' όπου ο συγγραφέας αγωνίζεται να ανασύρει το νόημά τους.

Πρόκειται για το πέμπτο, κατά σειρά, βιβλίο του Ζέμπαλντ που μεταφράστηκε στα ελληνικά. Η επικείμενη έκδοση και άλλων κειμένων του Ζέμπαλντ είναι από εκείνες τις χειρονομίες που περιμένουμε από εκδότες που αγαπούν πραγματικά τα βιβλία. Γιατί ενισχύουν την πεποίθησή μας ότι μόνο σε επαφή με σπουδαία έργα μπορούμε να έχουμε σαφή εικόνα για το τι ακριβώς είναι η γνήσια λογοτεχνία, πράγμα που μας εμποδίζει να ξεχάσουμε τον ρόλο που έπαιξαν και μπορούν να ξαναπαίξουν τα γράμματα και οι τέχνες στη χώρα μας.

Το βιβλίο αποτελείται από τέσσερα αφηγήματα, που δένονται μεταξύ τους και συνθέτουν μια χωρίς υπερβολή ηρωική αναζήτηση (έρευνα), ξένη για τα μέτρα της καθιστικής ηλεκτρονικής πληροφόρησης, που σπέρνει με τρόπο διαβολικό σημάδια της παρακμής σ' όλους τους αναβαθμούς της κλίμακας, από τη ραθυμία, την ατονία, έως την απάθεια.

Σε μια πολύμηνη απουσία του από την Αγγλία, ο Ζέμπαλντ περιηγείται, μ' ένα αίσθημα ιλίγγου, τόπους της βόρειας Ιταλίας, τους ίδιους που έχουν επισκεφθεί σπουδαίοι συγγραφείς, όπως ο Σταντάλ, στα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα, αλλά και ο Κάφκα, εκατό χρόνια μετά. Στον Σταντάλ (ο οποίος, σημειωτέον, στο Ημερολόγιο ενός τουρίστα αποτύπωσε τη δική του εξοντωτική προσπάθεια καταγραφής της πόλης του Μπορντό) είναι αφιερωμένο το πρώτο σύντομο αφήγημα, ενώ στον Κάφκα, το τρίτο αφήγημα, εξίσου σύντομο με το πρώτο. Παρεμβάλλονται δύο μεγάλες αφηγήσεις, με τους συναφείς τίτλους All estero, το ένα και Ritorno in Patria, το άλλο, που αποτυπώνουν τη φυγή του ίδιου του Ζέμπαλντ στο εξωτερικό, τις έρευνές του εκεί και την προσωρινή επιστροφή του στον γενέθλιο τόπο.

Στο πρώτο από τα τέσσερα αφηγήματα, με τον τίτλο Μπελ ή το παράξενο γεγονός του έρωτα, η περιπλάνηση στον χρόνο και στον χώρο κορυφώνεται στο έτος 1813, έναν χρόνο πριν από τη μάχη του Βατερλό, στη λίμνη Γκάρντα, ενώ το τρίτο αφήγημα, με τον τίτλο Το ταξίδι του δρος Κ στα λουτρά της Ρίβα, επικεντρώνεται σ' ένα θέρετρο στη νότια όχθη της ίδιας λίμνης, το έτος 1913, έναν χρόνο πριν από το ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

Αυτές οι δύο χρονολογίες, που σημαδεύουν το γύρισμα δύο αιώνων της σύγχρονης Ιστορίας πάνω στο ίδιο γεωγραφικό σημείο, σπρώχνουν τον συγγραφέα να μεταφερθεί από το παρελθόν στο μέλλον, και από τον γενέθλιο τόπο στην παλιά μητρόπολη του Λονδίνου - τόπο ενηλικίωσης, συγγραφής και θανάτου. Ετσι το έτος 2013, με το οποίο ο Ζέμπαλντ χρονολογεί το τέλος της τέταρτης και τελευταίας αφηγηματικής ενότητας, ενδέχεται να είναι, όπως και το 1913 και το 1813, μία εξίσου μοιραία χρονιά πριν από την ύστατη ώρα· ώρα αφανισμού για τη Δύση.

Αφανισμού ποιου πράγματος, για ποιον λόγο; Το 2013 ο συγγραφέας, σαν σε εφιάλτη, διακρίνει εικόνες μιας βιβλικής καταστροφής, «που αφήνει πίσω της μια βουβή βροχή από στάχτη - προς τη Δύση». Ο αφανισμός για τη Δύση είναι, σε τελική ανάλυση, ο αφανισμός της μνήμης.

Για να αντισταθεί σ' ένα τέτοιον αφανισμό, ο Ζέμπαλντ, απ' την αρχή ακόμη του βιβλίου, στις επιτόπιες έρευνές του, περιπλανιέται στις πανέμορφες πόλεις του ιταλικού Βορρά τού σήμερα, που μπλέκεται συνεχώς με το χθες. Η περιήγησή του, που απαιτεί ακατάπαυστη αλλαγή λεωφορείων και τρένων και ταυτόχρονα συνεχή σχεδιασμό νέων δρομολογίων, που στην πορεία κρίνονται αναγκαία, μοιραία κάποτε τον σπρώχνει να αποτολμήσει την επώδυνη επιστροφή στην πατρίδα· ένα χωριουδάκι χωμένο σε μια κοιλάδα των βαυβαρικών Αλπεων, ξεχασμένο και από τον Θεό, όπου η επίμονη εσωτερίκευση που απαιτεί ο σχηματισμός ψυχικών παραστάσεων διαδέχεται την επίμονη παρατήρηση.

Καρπός τέτοιων διεργασιών, που συντελούνται κατά τις έρευνες του παρόντος, η μνήμη αναλαμβάνει, αυτή τώρα, με συνεργό τη φαντασία, να ανασύρει τις βιωματικές εικόνες, που σημαδεύουν το παρελθόν και τις οποίες ο συγγραφέας καλείται να ανασυνθέσει, δίνοντας νόημα στη ζωή του, ζωή νομάδα, που διασώζει τόπους και χρόνους, που απειλεί να τους αφανίσει η λήθη.

Σ' αυτό το πήγαιν'-έλα ανάμεσα στις αισθητηριακές και στις βιωματικές παραστάσεις -όπου αυτό που βλέπει ο συγγραφέας είναι ανεξίτηλα σημαδεμένο από τα συναισθήματα που τον διακατέχουν- η αναφορικότητα γίνεται ένα με την αυτο-αναφορικότητα: η σχέση του Ζέμπαλντ με τον εαυτό του και η σχέση του με τον κόσμο μπλέκονται σ' ένα πυκνό και τόσο σφιχτό πλέγμα, σαν να 'ναι καμωμένο από ρίζες. Είναι το ίδιο σφιχτό πλέγμα, που μόλις το πρόσεξαν οι μεγάλοι συγγραφείς του 20ού αιώνα, από τον Προυστ, τον Τζόις, τον Μούζιλ έως τους δημιουργούς του καιρού μας, μετέτρεψαν τη λογοτεχνία σε πεδίο έρευνας και πειραματισμών, με σκοπό να διευρύνουν τη συνείδηση και να δώσουν το αναγκαίο βάθος στον ψυχισμό...

Οι λογοτεχνικές συνθέσεις σ' ένα τέτοιο γνωστικό πεδίο δείχνουν ότι ο κόσμος που μοιραζόμαστε είναι καμωμένος από σχεδόν άπειρες υποκειμενικότητες, που κατακλύζουν το παρελθόν και το μέλλον, σαν να είναι κόσμος τού κανενός. Η λογοτεχνία, μέσα από το βλέμμα που τροφοδοτεί τη μνήμη και η μνήμη, που εμψυχώνει το βλέμμα, διαμεσολαβεί, ώστε αυτός ο κόσμος του κανενός, να γίνει δικός μας.

Ο αναγνώστης, μετέχοντας στις περιηγήσεις του Ζέμπαλντ, καλείται να κάνει τη δική του περιήγηση σε χώρους και χρόνους, μέσα στους οποίους ξόδεψε δυνάμεις και συναισθήματα, για να φτιάξει με το υλικό της ύπαρξής του μνήμη που είναι το αντίθετο της ανυπαρξίας. Να φτιάξει, δηλαδή, εκείνες ακριβώς τις εικόνες που χρειάζεται για να την κρατούν ζωντανή. Γι' αυτό, φτάνοντας στη σ. 110 του βιβλίου, θα διαβάσει: «...Οταν σχολάω, καταφεύγω στην πεζογραφία, για να σωθώ σαν να 'ταν νησί, είπε ο Σαλβατόρε. Ολη μέρα την περνάω σ' ένα θορυβώδες ποτάμι, στη σύνταξη της εφημερίδας, όμως το απόγευμα μεταφέρομαι ψηλά πάνω σ' ένα νησί, και μόλις αρχίζω να διαβάζω τις πρώτες λέξεις, νιώθω κάθε φορά λες και κωπηλατώ και φεύγω μακριά μες στο νερό. Μονάχα χάρη σ' αυτή την καθημερινή ανάγνωση έχω ακόμη σήμερα τα λογικά μου...». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Τ' άμοιρο, το σκοτεινό τρυγόνι
Ω Θεών και ανθρώπων τύραννε...
Ο Θεός υπάρχει στην αμφιβολία
Ενας σημαντικός βιογράφος του Ροΐδη
Στη σκιά των γιγάντων με τα φώτα της ζωής τους
Μελωδίες παραμυθιών με σύμβολα που αφυπνίζουν
Υβρεις προς θάνατον
Η αβάσταχτη μοναξιά μιας γυναίκας
Αυτοκράτορες σε μάχες χωρίς φιλίες και με τα παραμύθια της θάλασσας
Γυμνά πρόσωπα και προσωπεία
Θλίψεις σωμάτων σε άδεια δωμάτια
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Προδημοσίευση
Πουλάμε τη ζωή xρεώνουμε τον θάνατο
Ποιος είναι ο Γιώργος Β. Μακρής;
Κριτική βιβλίου
Τ' άμοιρο, το σκοτεινό τρυγόνι
Ω Θεών και ανθρώπων τύραννε...
Ο Θεός υπάρχει στην αμφιβολία
Ενας σημαντικός βιογράφος του Ροΐδη
Στη σκιά των γιγάντων με τα φώτα της ζωής τους
Η δημιουργία της μνήμης
Μελωδίες παραμυθιών με σύμβολα που αφυπνίζουν
Υβρεις προς θάνατον
Η αβάσταχτη μοναξιά μιας γυναίκας
Αυτοκράτορες σε μάχες χωρίς φιλίες και με τα παραμύθια της θάλασσας
Γυμνά πρόσωπα και προσωπεία
Θλίψεις σωμάτων σε άδεια δωμάτια
Οψεις ανάγνωσης
Η εικόνα δεν είναι σωστό να υπερισχύει του κειμένου
Συνέντευξη: Καίτη Κασιμάτη-Μυριβήλη
Στο Μουσικό Δωμάτιο με τέχνη και με λόγο
Συνέντευξη: Μάνια Καραϊτίδη
Αφθαρτη, νέα Εστία 125 χρόνων
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια με χρόνια στην πλάτη τους...
Ο βασιλιάς του μπλουζ
Συνέντευξη: Κώστας Σπυριούνης
Οταν στα γραμματόσημα τιμούν τους θρύλους του ελληνικού τραγουδιού
Λογοτεχνία
Πορτρέτα ξένων συγγραφέων / Τζορτζ Ελιοτ
Άλλες ειδήσεις
Μεταφραστικό εργαστήριο ποίησης
Ο φιλαράκος («Μπελ αμί»)
Οι τελευταίες ημέρες του Εντγκαρ Αλαν Πόε / Η Μαρία Φακίνου, λέει
Οι βλαβερές συνέπειες του καπνού