Έντυπη Έκδοση

Στολίζοντας το σκοτάδι

Ηρωες της belle epoque στον αφρό των ημερών

Κολέτ

Cheri

μτφρ.: Βάσω Νικολοπούλου, Νίκη Καρακίτσου-Ντουζέ

εκδόσεις Scripta, σ. 161, 14 ευρώ

Η Κολέτ υπήρξε «η μεγάλη κυρία των γαλλικών γραμμάτων» με πάνω από 70 βιβλία στο ενεργητικό της, με τον τίτλο του Μεγάλου Ιππότη της γαλλικής Λεγεώνας της Τιμής, η πρώτη γυναίκα επικεφαλής της Ακαδημίας Goncourt, και θέμα ενός αριθμού βιογραφιών. Μία από τις βιογράφους της έγραψε πως «η Κολέτ εμπνέει όπως κάθε έργο τέχνης... Ο αμιγής ηδονισμός την οδήγησε στην κατασκευή μιας προσωπικής ηθικής: Μιας αληθινής πίστης, όχι πίστη στον Θεό ή στη μετά θάνατο ζωή, αλλά στην αληθινή πίστη, που εμπνέει έκσταση και σεβασμό για τη δημιουργία». Οι χαρακτήρες της διέθεταν στοιχεία από την ίδια και -καταργώντας τις διαχωριστικές γραμμές- χωρίς τον φόβο της «έκθεσης», αντλούσε υλικό από τη ζωή της, διατηρώντας ταυτόχρονα το μυστήριό της ακέραιο. Ολες οι ηρωίδες της, όπως και η ίδια, αποκαλύπτουν, με μια αιφνίδια αναδίπλωση, μύχιες πλευρές της προσωπικότητάς τους που ξαφνιάζουν τον αναγνώστη - στιγμές όπου το προσωπείο της απόστασης και της αποστασιοποίησης απομακρύνεται και προβάλλεται ένας χαρακτήρας με τις ακριβώς αντίθετες ιδιότητες: Πίσω από μια δήθεν κυρίαρχη γυναίκα που επιβάλλεται στο περιβάλλον και στον εαυτό της, υπάρχει μια άλλη, μια «κρυμμένη» γυναίκα, με ευαισθησίες παιδιού, πάντα σε θέση να σταθεί μπροστά στον καθρέφτη και να αντικρίσει τον εαυτό της με τα μάτια των άλλων, ακόμα και να τους δικαιολογήσει για την αδιαφορία ή τις επικρίσεις τους.

Στα βιβλία της περιγράφεται η εσωτερική ζωή των γυναικών, οι επιθυμίες τους, τα διλήμματα, η αγωνία για το πέρασμα του χρόνου και την απώλεια της ομορφιάς τους που υπήρξε το όπλο τους, μέσον επιβίωσης, επιβολής ή άσκησης εξουσίας. Γυναίκες που πενθούν έναν χωρισμό, που βιώνουν τη στέρηση ύστερα από έναν μεγάλο έρωτα, αλλά ταυτόχρονα διαθέτουν την απαραίτητη κρίση για να κατανοήσουν τον εαυτό τους στο γενικότερο πλαίσιο του χώρου και της εποχής τους. Οι χαρακτήρες της Κολέτ είναι τα πρόσωπα μιας εποχής -της belle epoque-, βιώνουν μοιραία πάθη και αδιέξοδους έρωτες και, σε γενικές γραμμές, απεικονίζονται ως πρόσωπα «εύθραυστου ψυχισμού και αμφιβόλου ηθικής», που όμως ποτέ δεν προδίδουν τη δική τους ηθική.

Μετά τον θάνατό της, το 1954, οι μελετητές ασχολήθηκαν σχολαστικότερα με το έργο της και διέκριναν πως στις μάλλον κοινές, ψυχογραφικές ιστορίες της προβάλλει το μοντέλο της «Νέας Μοντέρνας Γυναίκας», εκείνης που τολμά να ξεφύγει από τα στερεότυπα της εποχής, αψηφώντας τους παραδοσιακούς ρόλους, μιας γυναίκας που κατορθώνει να επιβιώνει, να δημιουργεί και να επινοεί συνεχώς τον εαυτό της.

Στα ώριμα έργα της διαφαίνονται δύο ευρύτερα θεματικά πεδία: η ομορφιά της φύσης, σπιτιών, ρούχων και κοσμημάτων, σε αντιπαράθεση με τον σκοτεινό κόσμο του έρωτα και των παθών, αλλά και η μετρημένη έκφραση των πλέον ακραίων συναισθημάτων, τα οποία, παρά την έντασή τους, προβάλλονται πάντα με επεξεργασμένη ηπιότητα και φινέτσα. Η φινέτσα είναι κάτι που ποτέ δεν αποβάλλουν οι ήρωες και οι ηρωίδες της Κολέτ, όσο ταραγμένος κι αν είναι ο εσωτερικός τους κόσμος, όσο κι αν απειλείται η εύθραυστη ισορροπία τους. Με αδρές περιγραφές μάς δίνει τον αγώνα ανάμεσα στην επιθυμία για ανεξαρτησία και στον έρωτα, σε εποχές μεταβατικές, όπως είναι η εφηβεία, ο πόλεμος και η μέση ηλικία -όπως ο αγώνας της Λεά στο «Cheri» (1920), που παλεύει να ελευθερωθεί, κυρίως, από την εικόνα που έχουν οι άλλοι για εκείνη, την εικόνα της νέας, ωραίας και ποθητής γυναίκας.

Το «Cheri» είναι η ερωτική ιστορία της Λεά, μιας γυναίκας μεταιχμιακής ηλικίας, με έναν κατά πολύ νεότερο εραστή, γιο μιας φίλης της, ο οποίος, με τη συγκατάθεσή της, την εγκαταλείπει και παντρεύεται μια νέα και φρέσκια κοπέλα.

Μόλις βρεθεί μόνη δεν θα σταθεί να θρηνήσει, ούτε να οικτίρει τον εαυτό της, αλλά θα απομακρυνθεί για ένα διάστημα, αφήνοντας να πλανάται η υποψία για έναν καινούριο, μυστηριώδη εραστή, προκειμένου να αποφύγει τα βλέμματα οίκτου και τα κακόβουλα ψιθυρίσματα. Καθ' όλη τη διάρκεια της φυγής της δεν εκδηλώνει κανένα από τα συναισθήματά της ούτε στον ίδιο της τον εαυτό. Αποφασισμένη να παραμείνει θελκτική και ανέπαφη, καλύπτει επιδέξια το εσωτερικό της μαρτύριο.

Η Λεά και ο εραστής της είναι άνθρωποι που τρέχουν να ξεφύγουν από τον πόνο -καθώς η υποταγή τους σ' αυτόν θα σήμαινε και την αποδοχή της τρωτότητάς τους. Παραμένοντας στην επιφάνεια των πραγμάτων, στον αφρό των ημερών, «στολίζουν» επιδέξια και εξωραΐζουν το σκοτάδι και τη μοναξιά τους.

Στο «Cheri» υπάρχει μια συνεχώς μεταβαλλόμενη οπτική· από αυτή της κεντρικής ηρωίδας, της Λεά, μεταφερόμαστε στον κόσμο και στη σκέψη του νεαρού εραστή, αλλά και άλλων δευτερευόντων χαρακτήρων. Μαθαίνουμε τη σκέψη της δηλητηριώδους μητέρας και άσπονδης φίλης, της νεαρής συζύγου, αλλά και των δήθεν αφοσιωμένων υπηρετών, κακεντρεχών φίλων και άλλων μελών της καλής παρισινής κοινωνίας, που καραδοκεί να δει τη Λεά να καταρρέει. Σε στιγμές μοιάζει σαν να βρισκόμαστε σε ρωμαϊκή αρένα, όπου έχουν όλοι στηθεί για να δουν το θύμα να κατασπαράζεται από τα άγρια θηρία: τον χρόνο και την εγκατάλειψη.

Η συνεχής αφηγηματική μετατόπιση επιτρέπει το απρόσκοπτο πέρασμα από την εξωτερική δράση στο εσωτερικό του κάθε χαρακτήρα, δίνοντας στιγμιαία ζωή και σπίθα σε ανθρώπινες καρικατούρες, για να τους την αφαιρέσει στην επόμενη σελίδα, επαναφέροντας τους στον επίπεδο ρόλο της περιορισμένης τους ύπαρξης.

Η Κολέτ δεν χρησιμοποιεί τη φαντασία της για να ενισχύσει την πλοκή, καθώς, όπως ισχυριζόταν και η ίδια, δεν διέθετε, αλλά εμπλουτίζει την αφήγηση με σχολαστικές λεπτομέρειες από την εμπειρία των αισθήσεων, γεύσεις, μυρωδιές, χρώματα, ένα γυναικείο χέρι πάνω σε ένα τριζάτο πουκάμισο ή σε ένα μεταξωτό ρούχο. Η πλοκή παραμένει περιορισμένη και ελάχιστα συμβαίνουν, όμως υπάρχουν στιγμιότυπα, θέματα, εικόνες και διαθέσεις που παρελαύνουν με ταχύτητα αλλά και λογική σειρά. Μικρά επαναλαμβανόμενα μοτίβα εμφανίζονται, όπως ένα κόσμημα, ένα φόρεμα, το χαρακτηριστικό κάποιου προσώπου, ο ήχος από το κουδούνισμα της πόρτας, μια διαμαρτυρία ή το σχόλιο κάποιου υπηρέτη, κτίζοντας αριστοτεχνικά την ατμόσφαιρα του περιβάλλοντος χώρου - το κέλυφος της αφήγησης.

Ενα από τα επαναλαμβανόμενα θέματα της Κολέτ -ο ηρωισμός των γυναικών- επανέρχεται και στο «Cheri». Ο ηρωισμός της Λεά εντοπίζεται στη σχέση της με τον χρόνο. Η Λεά, όπως και άλλοι γυναικείοι χαρακτήρες της Κολέτ, δεν είναι ένα αδύναμο πλάσμα στα χέρια χειριστικών ανδρών και του ανελέητου περίγυρου, αντιθέτως, κατορθώνει να μεταμφιέσει την οδύνη της ακόμα και όταν υποβάλλεται στην πιο σκληρή δοκιμασία. Ενα από τα ισχυρότερα όπλα της είναι η μνήμη. Με ένα κορμί που γερνάει και χάνει τη σφριγηλότητά του, παλεύει με τον χρόνο μετρώντας και αναπολώντας την πρωθύστερη ομορφιά και όλους εκείνους που το αγάπησαν, ακόμα και την πρώτη περίοδο της σχέσης της με τον εραστή, που τώρα την εγκαταλείπει.

Αυτός είναι ο δικός της τρόπος να μετατρέπει έναν εχθρό σε σύμμαχο, να μεταλλάσσει τον πανδαμάτορα χρόνο σε χορηγό και φορέα εμπειριών. Ο χρόνος που τώρα της στερεί την παντοδυναμία της ομορφιάς, είχε προλάβει να της χαρίσει πολύτιμες εμπειρίες, στιγμές ευδαιμονίας, αναμνήσεις που τη στηρίζουν και, ίσως, εντέλει, αυτό να είναι και το μυστικό της ζωής: ο ξανακερδισμένος χρόνος, η αιχμαλώτιση των ρευστών στιγμών στην επικράτεια της μνήμης.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ψυχοσυναισθηματικές πλεύσεις
Οι πρώτες αντηχήσεις
Η βουλιμική ενέργεια του Ορσον Γουέλς
Αγάπη για την ποίηση
Εκλιπαρώντας τη μνήμη
Παίδων και εφήβων μύθος στην Ελλάδα
Το ζέον ρήμα
Γελώντας μπροστά στην έλλειψη νοήματος
Παιγνιώδης παραμυθική Νέκυια
«Ο χρόνος είναι το μόνο που έχουμε»
Σώματα και πεταλούδες για την αγάπη των άλλων
Το ψέμα ακυρώνει τον κόσμο
Στο τέλος μιας μεγάλης διαδήλωσης ή μιας μεγάλης ελπίδας
Οι Κώδικες της Κρήτης και οι σπουργίτες των πεζοδρομίων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Θέατρο
Φωνή, δημιουργός κόσμων
Από τις 4:00 στις 6:00
Σκύλος: φίλος του ανθρώπου και πηγή έμπνευσης
Τραγουδίστρια για όλες τις εποχές
Εικαστικά
Οι άνθρωποι του Βλάση Κανιάρη
Κριτική βιβλίου
Ψυχοσυναισθηματικές πλεύσεις
Οι πρώτες αντηχήσεις
Στολίζοντας το σκοτάδι
Η βουλιμική ενέργεια του Ορσον Γουέλς
Αγάπη για την ποίηση
Εκλιπαρώντας τη μνήμη
Παίδων και εφήβων μύθος στην Ελλάδα
Το ζέον ρήμα
Γελώντας μπροστά στην έλλειψη νοήματος
Παιγνιώδης παραμυθική Νέκυια
«Ο χρόνος είναι το μόνο που έχουμε»
Σώματα και πεταλούδες για την αγάπη των άλλων
Το ψέμα ακυρώνει τον κόσμο
Στο τέλος μιας μεγάλης διαδήλωσης ή μιας μεγάλης ελπίδας
Οι Κώδικες της Κρήτης και οι σπουργίτες των πεζοδρομίων
Μεταφρασμένη λογοτεχνία
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Ο καλός μεταφραστής πρέπει να έχει αυτί μουσικού
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς