Έντυπη Έκδοση

Το ζέον ρήμα

Παντελής Μπουκάλας

Ρήματα

εκδόσεις Αγρα, σ. 116, 11 ευρώ

«Συμβαίνει. Απλώς συμβαίνει η αγάπη. Οπως συμβαίνει η θάλασσα».

(από το βιβλίο, σ. 55)

Η έβδομη αυτή ποιητική συλλογή του Παντελή Μπουκάλα εκδίδεται δέκα ακριβώς χρόνια από την αμέσως προηγούμενή της, που έφερε τον τίτλο Οπόταν (επίσης από την Αγρα). Τα Ρήματα απαρτίζονται από τρεις ανισομερείς ενότητες. Η πρώτη, η οποία τιτλοφορείται «Ιστορίες», περιλαμβάνει είκοσι ποιήματα, η δεύτερη, τα «Ερωτήματα», περιλαμβάνει είκοσι δύο κομμάτια και η τρίτη, η επονομαζόμενη «Μυθολογήματα», δεκατέσσερα. Ο ποιητής, βέβαιος ότι πράγματι «στη γλώσσα μας υπάρχει ενσωματωμένη μια ολόκληρη μυθολογία», όπως όρισε προσφυώς ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, αξιοποιεί συστηματικά το περιούσιο εννοιολογικό υπόστρωμα των προσφιλών του λέξεων-κλειδών, προκειμένου να προσδώσει στο ποίημα μιαν ιδιαίτερη εννοιολογική απόκλιση. Οι στίχοι δηλαδή παραπέμπουν σταθερά σε μια καλά ψαγμένη πραγματικότητα, αλλά και μετα-πραγματικότητα, εκεί που τα όντα διαλάμπουν ως σύνολα διακεκριμένων ποιοτήτων. Η γλωσσοκεντρική αυτή εμμονή του ποιητή αποδίδει καλούς καρπούς: ό,τι εντέλει εισπράττουμε ως επιμελείς αναγνώστες, χαρακτηρίζεται αμέσως τόσο από την αρμονική συνύπαρξη του λεγόμενου ρεαλιστικού υλικού με τις συχνές πυκνές φαντασιακές ποσότητες, τις οποίες είθισται να υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, η μυθολογική προοπτική. Αλλωστε έχει αρκούντως καταδειχθεί ότι «ο ρόλος του ποιητή είναι να εκμεταλλευτεί την κληρονομιά τόσο της μυθολογίας όσο και της ουτοπίας και να εντείνει τις ενέργειές τους στη ζωή, διά μέσου της γλώσσας των μεταφορών. Η υπέρτατη λειτουργία του ποιητή είναι να κάνει το μυστήριο έκδηλο μέσω των μεταφορών». Η εμβληματική αυτή ετυμηγορία του Νικήτα Ράντου Σπιέρου Καλαμάρη, Νικόλα Κάλα κατά το συντομότερον, υποστηρίζει ευθέως τα συναφή εγχειρήματα ποιητών, όπως φέρ' ειπείν ο Παντελής Μπουκάλας, ο οποίος έχει πάντα κατά νου τη διακριτική ανάδειξη του πρόσφατου, αλλά και απώτατου πολιτιστικού μας καταπιστεύματος μέσα από την προσεκτική ανάγνωση και περαιτέρω αποτύπωση της «πεζής» κατά τα άλλα καθημερινότητάς μας.

Οι διερωτήσεις «Πώς γίνεται λοιπόν με το 'να χείλι / να μιλήσεις» και «Πώς γίνεται λοιπόν με το 'να χείλι/ να φιλήσεις», οι οποίες υποτιτλίζουν, αντιστοίχως, την πρώτη και τη δεύτερη ενότητα των Ρημάτων (βλ. σελίδες 11 και 47), παραπέμπουν εμμέσως πλην σαφώς στη δυνατότητα ενός ισχυρού και παρατεταμένου χειροκροτήματος, με τη μία όμως μόνον παλάμη, κάτι που ως γνωστόν ευαγγελίζονται οι ασκητές ορισμένων θρησκευτικών-φιλοσοφικών ταγμάτων της Απω Ανατολής. Η οντολογία αποσπά συχνά το ενδιαφέρον του ρήματος. Για να το θέσω διαφορετικά, το περιώνυμο Μάρα, δηλαδή τα πάθη του ανθρώπου, όπως τα ορίζει συλλήβδην η ινδουιστική συλλογιστική, παρίστανται ως οι σταθεροί άξονες αναφορών και αυτοαναφορών, χωρίς να παραθεωρείται το συγκεκριμένο αίτιο και το απτό αιτιατό τους. Γι' αυτό και το ποιητικό υποκείμενο μπαινοβγαίνει στην αρχαιότητα της παθολογικής εμπειρίας των ομαίμων και ομογλώττων του, προκειμένου να διερευνήσει αποτελεσματικότερα και σε συγκριτική πάντα βάση την παροντική του αδιέξοδη ως επί το πλείστον κατάσταση. Οι λέξεις και οι φράσεις-δείκτες πιστοποιούν διά της εξόφθαλμης ποικιλίας τους και ενίοτε του σημαίνοντος παρελθόντος τους την περιδιάβαση του αναστοχαζόμενου εγώ στα τοπία ενός κατακερματισμένου κόσμου. Η έντεχνη προσφυγή σε μάλλον απρόοπτους γλωσσικούς τύπους, επινοημένους ή μη, «Αλλ' άλλος άλλω», «Βίος αδιέκδυτος», «Χειμέαρ», «Εν καταγείω οικήσει σπηλαιώδει», «Νταλκάς», «Λεξείω» και «Αουτ 2008» δίνει την ευκαιρία στους χρήστες αυτής της ποιητικής γλώσσας να ανανεώσουν τις αισθητικές τους εμπειρίες, ενώ την ίδια στιγμή οδηγεί μαθηματικά σε μια προσωποπαγή διαχείριση του υπάρχοντος συγκινησιακού υλικού. Η ετυμολογία μιας επιτήδειας λέξης θα έλεγα ότι κατά τον Παντελή Μπουκάλα ανάγεται στην ίδια την ετυμολογία των βαρών και του άγχους του βίου. Κι επειδή «ο "αληθινός κόσμος" όπως κι αν έχει συλληφθεί ώς τώρα, ήταν πάντα ο φαινομενικός κόσμος άλλη μια φορά» (βλ. Νίτσε, Η θέληση για δύναμη, μετάφραση-επιμέλεια Ζήσης Σαρίκας, εκδόσεις «Νησίδες», 2001), το διάβημα των δημιουργών λόγου του γνωσιολογικού επιπέδου του Παντελή Μπουκάλα θα έχει πάντα ως πρωταρχικό στόχο τη μερική έστω αποκατάσταση των δεδομένων της (όποιας) πραγματικότητας και την ανάδειξη των καθοριστικών πτυχών τού είναι και του γίγνεσθαι.

Υπό το πρίσμα αυτό επανεξετάζεται εδώ η προβληματική που αενάως παράγει το μείζον θέμα του θανάτου και η σχέση της με την επαναξιολόγηση του κωμικοτραγικού συμβάντος, το οποίο συλλήβδην καλείται ζωή. Οταν αυτή μάλιστα η τελευταία βιώνεται από νομάδες - επήλυδες - μετοίκους - μετανάστες, οίκοθεν νοείται ότι αποκτά ένα πρόσθετο σημασιολογικό βάρος. Εξού και η μέριμνα των Ρημάτων να αποδελτιώσουν τις αντικειμενικές πτυχές των χαρακτήρων τους πέρα από τις πρόχειρες εικόνες και τα μάταια φαινόμενα που τους ετεροκαθορίζουν, πάντως εσφαλμένα. Εξ όνυχος τα εξής: «Στα παγκάκια, μισοί να κάθονται, μισοί ανεβασμένοι. / Αλβανοί. / Τώρα μιλάνε δυνατά / και ξαναβρίσκουν όσα έκρυψε / φοβισμένος ο καιρός της σιωπής. / Ξενιτεμένοι μες στη γλώσσα τους. / Οι εδραίοι δεν της αποδίδουν σημασία, / Στο θάλαμο τηλεφωνούν. Φιλιππινέζοι. Μάλλον. / Διπλά ξενιτεμένοι αυτοί / της γλώσσας και του δέρματος / δεσμεύουν τη φωνή τους / αθόρυβοι διασχίζουν το ακίνητο βλέμμα μας» (βλ. σελ. 21). Γνωρίζουμε ότι το ποίημα είναι ο τόπος ο εύπορος «που συλλέγει το ποιητικό λέγειν» κατά τον Χάιντεγκερ. Σύμφωνα με την εκτίμηση αυτή, μπορούμε να αντιληφθούμε καλύτερα τις ρηματικές συνθήκες, τις οποίες διασφαλίζει με συνέπεια και ευθύβολες πρακτικές ο ποιητής των Ρημάτων. Η ευρυχωρία των σημαινόντων αντιστοιχεί στα μεγέθη των τεκταινομένων, στις ευρύτατες διακυμάνσεις της ζωής, στους κυματισμούς του περιώνυμου «βρίτι» των βουδιστών, της ατέρμονης δηλαδή κυκλικής διαδικασίας, που κανείς δεν ξέρει με βεβαιότητα πότε και αν τερματιστεί. Ή όπως τεκμηριώνονται π.χ. στα «Τιμαλφή»: «Μια αγριάδα που τρυπάει την άσφαλτο και ανταρτεύει / πανηγυρίζει στη σκιά του γερασμένου αυτοκινήτου / και προς τον ήλιο αυθόρμητα κινεί [...] Οσα τηλέφωνα δεν σβήνεις στην τριμμένη ατζέντα / πείσμα εγείροντας στο θάνατο τον κατεσθίοντα / κι ας μην στην άλλη άκρη σώζεται φωνή / και ανταπόκριση / Ενα φιλί που κόβει την πνοή / ως δένει το παράπονο με την παραφορά / κι απ' τα κομμάτια της /απ' την αρχή τον κόσμο σχηματίζει. / Μα ποιος το είπε πως ο βίος νήμα. / Ενα υφαντό. / Ακόμα και στο ξήλωμά του, / νόημα αιμορραγεί και ανασταίνει» (βλ. σελ. 39). Η αιμορραγία του νοήματος παρακολουθείται ακωλύτως: το ποίημα είναι η διεξοδική μαρτυρία αυτής της εξακολουθητικής πτώσης και της (παροδικής) ανάκαμψης του υποκειμένου και των διιστορικών του εκδοχών. Ο,τι παρεμβάλλεται ανάμεσά τους αποβάλλεται ως οχληρό. Εξού και το αξιομνημόνευτο των στίχων των Ρημάτων.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ψυχοσυναισθηματικές πλεύσεις
Οι πρώτες αντηχήσεις
Στολίζοντας το σκοτάδι
Η βουλιμική ενέργεια του Ορσον Γουέλς
Αγάπη για την ποίηση
Εκλιπαρώντας τη μνήμη
Παίδων και εφήβων μύθος στην Ελλάδα
Γελώντας μπροστά στην έλλειψη νοήματος
Παιγνιώδης παραμυθική Νέκυια
«Ο χρόνος είναι το μόνο που έχουμε»
Σώματα και πεταλούδες για την αγάπη των άλλων
Το ψέμα ακυρώνει τον κόσμο
Στο τέλος μιας μεγάλης διαδήλωσης ή μιας μεγάλης ελπίδας
Οι Κώδικες της Κρήτης και οι σπουργίτες των πεζοδρομίων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Θέατρο
Φωνή, δημιουργός κόσμων
Από τις 4:00 στις 6:00
Σκύλος: φίλος του ανθρώπου και πηγή έμπνευσης
Τραγουδίστρια για όλες τις εποχές
Εικαστικά
Οι άνθρωποι του Βλάση Κανιάρη
Κριτική βιβλίου
Ψυχοσυναισθηματικές πλεύσεις
Οι πρώτες αντηχήσεις
Στολίζοντας το σκοτάδι
Η βουλιμική ενέργεια του Ορσον Γουέλς
Αγάπη για την ποίηση
Εκλιπαρώντας τη μνήμη
Παίδων και εφήβων μύθος στην Ελλάδα
Το ζέον ρήμα
Γελώντας μπροστά στην έλλειψη νοήματος
Παιγνιώδης παραμυθική Νέκυια
«Ο χρόνος είναι το μόνο που έχουμε»
Σώματα και πεταλούδες για την αγάπη των άλλων
Το ψέμα ακυρώνει τον κόσμο
Στο τέλος μιας μεγάλης διαδήλωσης ή μιας μεγάλης ελπίδας
Οι Κώδικες της Κρήτης και οι σπουργίτες των πεζοδρομίων
Μεταφρασμένη λογοτεχνία
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Ο καλός μεταφραστής πρέπει να έχει αυτί μουσικού
Άλλες ειδήσεις
Συνταγές μαγειρικής για γυναίκες συγγραφείς