Έντυπη Έκδοση

Ενα περιοδικό στη Γη της Λογοτεχνίας

Litteraterra - Τεύχος 2

Ρομαντισμός, Φαντασία, Πολιτική - Ο χαμένος κρίκος

ανθολογία - συντακτική επιμέλεια: Νίκος Βλαντής, εκδόσεις Μαγικό Κουτί

Με τον ιντριγκαδόρικο τίτλο Litteraterra, ένα καινούριο τετραμηνιαίο περιοδικό πειραματίζεται εδώ, στο δεύτερο τεύχος του, με μια ενδιαφέρουσα δραματουργική σκηνοθεσία. Οπως στην αρχή πολλών από τις μεγάλες, φανταστικές αφηγήσεις (π.χ. του Τόλκιν ή της Λε Γκεν) παρατίθεται ένα χάρτης της χώρας όπου αυτές εκτυλίσσονται, έτσι και σε τούτη εδώ τη Γη της Λογοτεχνίας συναντάμε κατ' αρχάς έναν χάρτη, στα τέσσερα σημεία του οποίου βρίσκονται: 1. Πόλεις Ιστοριών, 2. Κορυφογραμμές των Ιδεών, 3. Ποιητικές Ακτές και, τέλος, μια Μηχανή του Χρόνου.

Αυτή η τοπολογία είναι ο συνδετικός ιστός που ενώνει μεταξύ τους μια σειρά κειμένων που πραγματεύονται πτυχές του Ρομαντισμού στην ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Ο Ρομαντισμός ως καλλιτεχνικό ρεύμα και, κυρίως, ως κοσμοθέαση. Οι συνεργάτες-εξερευνητές, από ελαφρώς αποκλίνουσα γωνία ο καθένας, συμβάλλουν στον κεντρικό προβληματισμό του τεύχους: Υφίσταται σήμερα η δυνατότητα να εμφυσηθεί στην κοινωνία αυθεντικότητα και αλληλεγγύη μέσα από την παραμυθία, την ουτοπία, την ποίηση; Είναι ο Ρομαντισμός και πάλι επίκαιρος στις μέρες μας, όπου «ο πολιτικός ρεαλισμός και ο οικονομικός ορθολογισμός αγγίζουν τα όριά τους;»

Με αυτό το πολιτικό διακύβευμα κατά νου, ο Δημήτρης Αργαστάρας ανοίγει την ανθολογία με μια έξοχα κατατοπιστική ξενάγηση στην ελληνική λογοτεχνία του Φανταστικού. Για την εργογραφία, π.χ., του Πάνου Ρούτη αναφέρει πως «δείχνει για πρώτη, σχεδόν, φορά στην ελληνική βιβλιογραφία πώς η αρχαία μυθολογία, οι φανταστικοί κόσμοι και οι μυθικές παραδόσεις μπορούν να συνδυαστούν με τη μόλυνση του περιβάλλοντος, τον φανατισμό και την τρομοκρατία, την παγκοσμιοποίηση...» Παρομοίως, στο Πλουτώνειο του παλαίμαχου του είδους Τάκη Ρούσου η οικολογική ανησυχία συνδυάζεται με το υπερφυσικό και τη μεταφυσική του Κακού. Οσους, δε, διατηρούν αμφιβολίες για την ευρωστία της φανταστικής λογοτεχνίας στα ελληνικά γράμματα, ο Αργαστάρας τούς παραπέμπει στη μνημειακή και πρωτότυπη ανθολογία του Μάκη Πανώριου Το Ελληνικό φανταστικό διήγημα (τόμοι Α' έως Ε'). Την ξενάγηση συμπληρώνει μια λίστα από συλλόγους στην Ελλάδα που ασχολούνται με τη λογοτεχνία του φανταστικού.

Πέρα από την ερευνητική επάρκεια, καίριες είναι και οι κριτικές αιχμές του Δ.Α. για την προσκόλληση της ελληνικής λογοτεχνικής θεματολογίας στην Κατοχή, τον Εμφύλιο και σε μικρογραφίες του αθηναϊκού άστεως, σε μια, εν πολλοίς, περιοριστική εντοπιότητα. Ο αναπαραστατικός ρεαλισμός αυτής της λογοτεχνικής παράδοσης δεν κάνει τίποτε άλλο «από το να μας κολακεύει και να μας πείθει ότι "ζώμεν καλώς", σε μια ισότητα ψυχοδιανοητικών κατακτήσεων που δεν χρειάζεται υπερβάσεις».

Τη σκυτάλη παίρνει ο Γιώργος Βαϊλάκης με μια ιστορική κριτική των αξιών του Διαφωτισμού: την εξιδανίκευση του ορθού λόγου και την εξίσωση του «καλού» με το «λογικό», και του επιστημονικού λόγου με τον ανθρωπισμό. Αυτά «δείχνουν συνεχώς να χάνουν έδαφος στην κοινή συνείδηση των ανθρώπων της εποχής μας. Κι αυτό, όχι επειδή έχουν τάχα να αντιτάξουν ένα άλλο πολίτευμα έναντι της δημοκρατίας, ούτε επειδή θεωρούν -πλέον- τη λογική αναξιόπιστη. Οταν, όμως, η δημοκρατία ευνοεί -κατά κανόνα- την ολιγαρχία του πλούτου, οι επιστήμες αντιμάχονται -αρκετά συχνά- το κοινό συμφέρον, η εκπαίδευση οδηγεί στην ανεργία και η ισότητα καταστρατηγείται ωμά από την αγορά, που επιμένει ότι "αυτορυθμίζεται", τότε η λογική υποχωρεί, οι ταξικές διαφορές επιτείνονται και η έλλειψη κάποιας ορατής προπτικής μοιάζει να υπονομεύει κατακτήσεις αιώνων».

Στον αντίποδα αυτών των οδυνηρών συμφραζομένων της νεωτερικότητας, ο Βαϊλάκης τοποθετεί τις ιδεαλιστικές μυθιστορίες του Μεσαίωνα, που αφορούν πάντα μια αγωνιώδη αναζήτηση, με το υπερφυσικό ή μαγικό στοιχείο έντονα παρόν. Εδώ, οι παραδοξότητες γίνονται αποδεκτές χάρη στη συναίνεση του αναγνώστη (ή ακροατή) να εισχωρήσει μέσα στο σύμπαν του παντοδύναμου συγγραφέα-αφηγητή. Οταν στα 1890 ο Ουίλιαμ Μόρις γράφει την ουτοπιστική κριτική του για τη θεσμοθέτηση της κοινωνικής αδικίας Νέα από το Πουθενά, στις παλιές αυτές αφηγηματικές τεχνικές βασίζεται για να παρουσίασει, όχι πλέον το κυνήγι του θησαυρού ή του Δισκοπότηρου, αλλά ένα χειροπιαστό ιδεώδες, μια μελλοντική κοινότητα κοινοκτημοσύνης και άμεσης δημοκρατίας που απαρνείται την κυρίαρχη ιδεολογία και πρακτικές.

Για την ακρίβεια, ο ουτοπισμός του Ουίλιαμ Μόρις θεωρείται μια εμβληματική Ρομαντική τοποθέτηση απέναντι στον εκφυλισμό των αξιών του Διαφωτισμού. Η αλληγορία του Μόρις Το Πηγάδι στο τέλος του Κόσμου (Βιβλία Ι-IV), γραμμένη το 1896 επίσης, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μαγικό Κουτί. Το συγκεκριμένο έργο προτείνεται, όχι μόνο για την ψυχαγωγική αξία του («Το βιβλίο αυτό καλύτερα διαβάζεται φωναχτά και παρεΐστικα»), αλλά και γιατί μας θυμίζει την ανάγκη για μια άνευ όρων προάσπιση κάποιων ιδανικών. Κάτι αντίστοιχο, λοιπόν, με τη γνωστή ρήση του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ: «Αν ήξερα ότι ο κόσμος θα τελειώσει αύριο, και πάλι θα φύτευα ένα δέντρο».

Στην επόμενη ενότητα, «Κορυφογραμμές των Ιδεών», συνεχίζεται και εντείνεται η κριτική του «εξορθολογισμού της ανθρώπινης ψυχής». Ο Ιων Αλβέριχος αναφέρεται στο αντισυμβατικό έργο του γερμανού φιλοσόφου Johan Gottfried Herder (1744-1803), βασισμένο στο τρίπτυχο λαϊκισμός (δηλ. κοινοτισμός), εξπρεσιονισμός (η Τέχνη ουδέποτε νοείται ως απρόσωπη) και πολυαρχία (όχι οικουμενικότητα, αλλά πολυπολιτισμικότητα). «Η ρομαντική πολιτική παρακαταθήκη μπορεί σήμερα να αποτελέσει τη βάση για μια εναλλακτική πολιτική θεώρηση».

Παρομοίως, ο Σωκράτης Καμπουρόπουλος υπερασπίζεται, μέσα στο πλαίσιο της ιστορίας των ιδεών, τον Ρομαντισμό ως «μια ασύγκριτης έκτασης εξέγερση στην ιστορία του πολιτισμού, στους τομείς της τέχνης και της ηθικής, ταυτόχρονα σχεδόν με τη Γαλλική και λίγο πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση, με προεκτάσεις ώς την εποχή μας...».

Το κυρίως επίτευγμα της ανθολογίας, συνολικά, είναι ότι μας προτρέπει να αναρωτηθούμε ενεργά για το ποιες θα μπορούσαν να είναι σήμερα αυτές οι προεκτάσεις. Η εστίαση των κειμένων στον Διαφωτισμό ως το αντίπαλον δέος του Ρομαντισμού (με τη νοησιαρχία, τον ατομικισμό, την υποβάθμιση της κοινότητας και την επικράτηση της πλουτοκρατίας, νοούμενα όλα ως επακόλουθα του πρώτου) είναι κριτικά στιβαρή και εμπεριστατωμένη. Εάν μη τι άλλο, καταδεικνύει πως μέσα στις σημερινές συνθήκες της «οριακής νεωτερικότητας» ο Ρομαντισμός δεν νοείται χωρίς κριτική αιχμή. Ας κλείσουμε, λοιπόν, με τις λέξεις ενός σύγχρονου ουτοπιστή, του αμερικανού αρχιτέκτονα-οικολόγου Μάικλ Ντέιβις: «Μόνο μια επιστροφή σε ρητά ουτοπικό τρόπο σκέψης μπορεί να διασαφηνίσει τις ελάχιστες συνθήκες που είναι απαραίτητες για τη διατήρηση της ανθρώπινης αλληλεγγύης μπροστά στη συγκλίνουσα πλανητική κρίση. ...(Το) να αντιμετωπίσουμε με τη φαντασία μας την πρόκληση... απαιτεί να αναστείλουμε τις πολιτικο-οικονομικές υποθέσεις που μας καθηλώνουν στο παρόν. Το να υιοθετήσουμε μια όντως "ρεαλιστική" θέαση των προοπτικών για τον άνθρωπο θα μπορούσε, όπως το κεφάλι της Μέδουσας, απλώς να μας μετατρέψει σε πέτρα». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Γυναίκες τύπου μπονσάι
Θραύσματα Μνήμης και Ιστορίας
Οι Ινκας μας δείχνουν τα ποιήματά τους
Ερωτες στον Παράδεισο
Ακανθώδη ερωτήματα για κάθε εποχή
Τρεις ευτυχείς στιγμές της Μικρής Αρκτου
Δημοκρατία ή καπιταλισμός; Το θανάσιμο δίλημμα
Ποίηση και εικόνα
Βιβλία από την Κρήτη για όλο τον κόσμο
Με τα φαντάσματα ή τις σκιές της βιβλιοθήκης
Το περίστροφο του Μαγιακόφσκι φωτίζει τρεις νέους έλληνες ποιητές
Ενα βιβλίο - μία (ή πολλές) ιστορία
Βιβλία σε στόματα λεόντων τις γιορτές
Συνέντευξη: Γιώργος Αλισάνογλου
Εκδόσεις ΣΑΙΞΠΗΡΙΚόΝ, Θεσσαλονίκη
Η τρίτη ανάγνωση
Αγαθόν το εξομολογείσθαι
Litteraterra
Ενα περιοδικό στη Γη της Λογοτεχνίας
Από τις 4:00 στις 6:00
Ανοίγοντας τις πόρτες με τα μουσικά κλειδιά
Αξιος του ονόματός του
Άλλες ειδήσεις
Στο δυνατό φώς των πρώτων εντυπώσεων
Μάθημα Ελπίδας στο Πανεπιστήμιο;
Καρτ ποστάλ Πρωτοχρονιά 2011
Ημιτελικός
Είναι στενόμυαλοι και αλαζόνες οι βραβευμένοι βρετανοί συγγραφείς
Κυοφορούμε τους νεκρούς για να υπάρξουμε απ' αυτούς
Οταν έρχονται τα σύννεφα