Έντυπη Έκδοση

Για το Χιου Σέλγουιν Μώμπερλυ του Εζρα Πάουντ

Ποίηση και εικόνα

Εζρα Πάουντ

Χιου Σέλγουιν Μώμπερλυ

μτφρ.- επιμέλεια: Χάρης Βλαβιανός

εκδόσεις Πατάκη, σ. 128, ευρώ 12,06

Το Χιου Σέλγουιν Μώμπερλυ (Hugh Selwyn Mauberly) του Εζρα Πάουντ είναι ένα ποίημα απ' όλες τις πλευρές γοητευτικό. Αφ' ενός, τον αναγνώστη τον κερδίζει η δυνατή αλλά και λιτή γραφή του, αφ' ετέρου, ως ποιητική σύνθεση που προσφέρεται σε κάποιες ερμηνείες, επιδέχεται ένα πλήθος από προσεγγίσεις. Ο πολύ μεγάλος αμερικανός ποιητής Εζρα Πάουντ (Ezra Pound), δημιουργός που σημάδεψε όσο λίγοι την ποίηση του 20ού αιώνα, είχε ήδη αρχίσει να δουλεύει το ποίημα πριν ακόμα καταπιαστεί με τα Cantos, στο εν λόγω δε έργο επιχειρεί να χτίσει ένα ποίημα με αξιοθαύμαστη αρχιτεκτονική, μα και με μια δύναμη που αφοπλίζει.

«Ο Πάουντ ανέλαβε το καθήκον να αναζωογονήσει την ποίηση με ζέση σχεδόν ιεραποστολική, με μια επιμονή που άγγιζε σχεδόν το απόλυτο. Οπως χαρακτηριστικά έλεγε ο Γουίνταμ Λιούις: "Ανάσαινε γράμματα, έτρωγε γράμματα, ονειρευόταν γράμματα"» (Χιου Σελγουιν Μώμπερλυ, Εισαγωγή, σ. 10 εκδ. Πατάκης). «Το επίτευγμα της πρώιμης ποίησης του Πάουντ είναι ότι αποτελεί, μαζί με το έργο του Ελιοτ, την επιτομή του μοντερνιστικού προτάγματος» (στο ίδιο, σ. 11). Το ποιητικό όραμα του αμερικανού ποιητή ολοκληρώνεται με τη δημιουργία των Cantos, μια δουλειά πολυδαίδαλη όσο και πολυσήμαντη, πολύγλωσση, που θα τον απασχολήσει πάνω από 50 χρόνια. Η οικοδόμηση του επιβλητικού του έργου, ενός δαντικής φύσης και έμπνευσης τραγικού σύμπαντος, θα συνδυαστεί μ' ένα κοσμοθεωρησιακό όραμα που ξαφνιάζει, τη στιγμή που σήμερα όλοι είμαστε πληροφορημένοι σχετικά με την υποστήριξη που έδειξε προς το ιταλικό φασιστικό κόμμα· μια επιλογή που φυσικά δεν εξαντλεί με κανέναν τρόπο το κύρος της ποιητικής και στοχαστικής του προσωπικότητας και που είχε τελικά για τον ίδιο δυσβάσταχτο κόστος και επιπτώσεις. Ο σημερινός αναγνώστης ψηλαφεί με συγκίνηση το ιδίωμα του εμπνευσμένου ποιητή, την ώρα που ως «κλείσιμο» των Cantos διαβάζουμε: «Μην κουνηθείς / άσε τον άνεμο να ρωτήσει / αυτό είναι παράδεισος// Οι Θεοί ας συγχωρήσουν/ ό,τι έχω κάνει/ αυτοί που αγαπάω ας προσπαθήσουν να συγχωρήσουν/ ό,τι έχω κάνει». Επιγραμματικά, αναφερόμενος στην τέχνη που κατ' εξοχήν τον αφορά, σημειώνει στο «ABC of Reeding»: Η ανώτερη λογοτεχνία είναι απλώς γλώσσα φορτισμένη με νόημα στον υπέρτατο βαθμό.

Ο Πάουντ υπήρξε επιφανής εκπρόσωπος του ρεύματος του εικονισμού. Οι οπαδοί αυτού του ρεύματος πίστευαν ότι η εικόνα -μέσω της οποίας κατεξοχήν εκφράζονταν- δεν αποτελεί μονάχα ένα μέσο στην υπηρεσία της ποίησης, αλλά συνιστά την κατεξοχήν ουσία της.

Πέραν τούτου, το Μώμπερλυ συνιστά τη μαρτυρία της παρακμής ενός ολόκληρου πολιτισμού. Ο Πάουντ πατά πάνω σ' αυτή τη διαπίστωση για να «εκπορθήσει», να παραβιάσει την ακεραιότητα της εικόνας. Στο συγκεκριμένο ποίημα ο ποιητής είναι «άπατρις», παρίας και ψάχνει απεγνωσμένα για καταφύγιο. Θα το βρει στην ελεφάντινη ακεραιότητα, στον απρόσβλητο πύργο όπου ενοικεί η εικόνα, ένας τόπος που θα μπορούσε να θεωρηθεί παραδείσιος προορισμός για τον γράφοντα. Μέσα στην εικόνα θα επιχειρήσει να κατοικήσει και χρησιμοποιώντας αυτήν ως ορμητήριο, θα στρέψει το ποιητικό του βλέμμα στην παρηκμασμένη ανθρωπότητα, για την οποία θα τραγουδήσει συνθέτοντας ένα αριστούργημα.

Ο ρόλος της εικόνας στην ποίηση του Πάουντ μάς βάζει σε σκέψη και μας προβληματίζει ποικιλοτρόπως. Η ρήση του Αριστοτέλη «ουδέν άνευ φαντάσματος ποιεί η ψυχή μάς φέρνει στον νου τόσο τους στίχους του Χέλντερλιν: «Και πρασινίζουνε/βαθιά στις ρίζες των βουνών εικόνες ζωντανές» (Φρίντριχ Χέλντερλιν, Πάτμος, μελ. Στέλλας Νικολούδη, από το Ελεγείες, Υμνοι και άλλα ποιήματα σ. 153, εκδ. Αγρα), όπου η εικόνα εμφανίζεται να ενοικεί στα ίδια τα θεμέλια της φύσης, όσο και τις πρώτες προτάσεις από τους Χτίστες του Γιώργου Χειμωνά: Ο κόσμος να γίνει εικόνα. Αυτή θα είναι η τελευταία ζωή των ανθρώπων να τους σκεπάσει μια εικόνα (Γιώργος Χειμωνάς, Οι Χτίστες, σ. 7, εκδ. Κέδρος). Εδώ, το πεπρωμένο ολόκληρης της ανθρωπότητας συνδέεται με την ιερή φύση της εικόνας· μήπως τα προφητικά οράματα της Αποκάλυψης του Ιωάννη δεν νομιμοποιούνται ακριβώς από τούτη της θεμελιακή οντολογική βαρύτητα της εικόνας, η οποία φτάνει να ψαύσει τα βάθη της ανθρώπινης ψυχής, όπου και ριζώνει;

Ο ανθρώπινος πολιτισμός «στιγματίζεται» από την εικόνα και κωδικοποιείται σ' αυτήν με διάφορους τρόπους - ας δούμε τους κυριότερους από αυτούς:

α) Η εικόνα ως «παράσταση». Με τον όρο παράσταση αναφερόμαστε στη «νοητική εικόνα» που ως άνθρωποι έχουμε -αποκτημένη μέσω της φαντασίας- κάποιων αντικειμένων της πραγματικότητας που μας περιβάλλει. Η παράσταση, καθώς πολλοί διαπρεπείς φιλόσοφοι διατύπωσαν (Πλάτων, Αριστοτέλης, Καντ, Καστοριάδης κ.ά.), συνιστά κεντρικό πρόβλημα της φιλοσοφίας - κατά τον Καστοριάδη αποτελεί το κατεξοχήν φιλοσοφικό πρόβλημα. Σε ποια στιγμή της νοητικής διαδικασίας διαμορφώνονται οι παραστάσεις; Ποια είναι η σχέση των κυρίως νοητικών εργαλείων -των εννοιών- με την παράσταση; Σε τι ακριβώς συνίσταται η διαλεκτική του ανθρώπινου όντος, της φαντασίας (του γενεσιουργού τόπου της παράστασης) και του Κόσμου; Ο έλληνας στοχαστής Καστοριάδης απαντά απερίφραστα: Η παράσταση είναι ο κατεξοχήν χώρος της οντογένεσης· της ανάδυσης του αέναα νέου.

β) Η εικόνα ως ιδέα. Ο Πλάτων, όπως είναι γνωστό, υπήρξε ο θεμελιωτής της δυτικής σκέψης. Το σχήμα της πραγματικότητας το οποίο προτείνει -ο «σπασμένος» στα δύο κόσμος, κόσμος των ιδεών και κόσμος των ειδώλων- το θεμελιώνει πάνω σε μια πραγματικότητα που θα δώσει τα χαρακτηριστικά της σε μια ολόκληρη εποχή: στην ιδέα. Η πλατωνική ιδέα, σε αδρές γραμμές, συνίσταται στην οπτική παράσταση των αντικειμένων, όταν αυτά εμφανίζονται στην πιο τυπική τους εκδοχή: η ιδέα του ανθρώπου ή η ιδέα του κρεβατιού συνιστούν απεικονίσεις, «μορφές θεώμενες», του ανθρώπου ή του κρεβατιού στην πιο τυπική τους εκδοχή. Οι πλατωνικές ιδέες, όπως ξέρουμε, αποτελούν την αναλλοίωτη πραγματικότητα, σε αντίθετη με τα αισθητά πράγματα, τα οποία φθείρονται και καταστρέφονται. Κατά τον 20ό αιώνα, ο Χάιντεγκερ βλέποντας στην πλατωνική ιδέα το θεμέλιο ενός ολόκληρου πολιτισμού, θα καλέσει την παραδοσιακή μεταφυσική στο σύνολό της «Εποχή των Κοσμοεικόνων».

γ) Η εικόνα ως «εικαστικό δημιούργημα». Τι είναι αυτό, αλήθεια, που νιώθουμε μπροστά σε έναν πίνακα του Ρέμπραντ, του Βελάσκεθ ή μπροστά στη Sixtina του Μιχαήλ Αγγελου; Οσο δύσκολο κι αν είναι να εξηγήσουμε τους λόγους της καθήλωσής μας μπροστά στο έργο τέχνης τόσο έντονα βιωματικά καταλαβαίνουμε πως ο κόσμος του εικαστικού έργου τέχνης αποτελεί μια «ιδανική πραγματικότητα» - ιδανικός κόσμος τον οποίο θα 'θελε ο καθένας μας να κατοικήσει. Μήπως αυτός δεν είναι ο λόγος που σχηματίζουμε ουρές έξω από τα μουσεία;

δ) Η εικόνα ως «όραμα». Το γεγονός ότι ζούμε σε μια εποχή όπου αισθανόμαστε πως τα κοινωνικά και πολιτικά οράματα του σύγχρονου ανθρώπου έχουν προδοθεί, δεν αναιρεί το ότι μια κοινωνία για να λειτουργήσει, όπως και μια ολόκληρη εποχή, έχει ανάγκη από οράματα στα οποία θα πιστέψει και για τα οποία θα παλέψει. Τα κοινωνικά οράματα -οι προσδοκίες μιας ολόκληρης κοινωνίας- συνιστούν μια αναβαθμισμένη πραγματικότητα σε σχέση με τα θρησκευτικά οράματα τα οποία αφορούσαν ως επί το πλείστον παλαιότερες εποχές και μεμονωμένα άτομα. Τα οράματα εν γένει έχουν τη φύση του ονείρου, πολλές φορές δε, όταν αφορούν άτομα ευφυή και ευαίσθητα χαρακτηρίζονται από έναν καταλυτικά αναγγελτικό χαρακτήρα.

ε) Η εικόνα ως «αρχέτυπο». Με τον όρο αρχέτυπο αναφερόμαστε συνήθως σε μια πραγματικότητα που προηγείται της εννοιολογικής σκέψης, όντας θεμέλιό της. Μιλάμε για αρχέτυπο όταν αναφερόμαστε στην πλατωνική ιδέα όσο και όταν προσεγγίζουμε τα «αρχέτυπα» του Γιουνγκ. Ο μεγάλος ελβετός ψυχίατρος Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ θεμελιώνοντας το «συλλογικό ασυνείδητο» βλέπει ως θεμέλιο της ανθρώπινης ψυχής τα «αρχέτυπα» -τις αρχετυπικές εικόνες που συνιστούν απόσταγμα της μακροχρόνιας πορείας της ανθρωπότητας- μια πραγματικότητα εικόνων, κοινή κληρονομιά όλων ανεξαιρέτως των ανθρώπων, πάνω στην οποία οικοδομείται η συνείδηση.

Ο Εζρα Πάουντ υπήρξε μεγάλος εκφραστής, όσο και ταπεινός «κατάδικος» της εικόνας μέσα σε όλη την ιερότητά της. Πίστεψε στον λυτρωτικό χαρακτήρα της ποίησης συνθέτοντας μια αχανή όσο και μεγαλόπνευστη τοιχογραφία. Η ανάγνωση του Envoi (από το Μώμπερλυ) μας αφήνει μαγεμένους και μας πείθει για την ευαισθησία ανθρώπων όπως ο Πάουντ, που συνήθως με τον έναν ή τον άλλο τρόπο πληρώνουν το κόστος αυτού του χαρακτηριστικού τους, αντιμετωπίζοντας δυσβάσταχτες αντιξοότητες.

Τέλος, ωραία η μετάφραση του Χ. Βλαβιανού στο έργο Χιου Σέλγουιν Μώμπερλυ του Εζρα Πάουντ. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Γυναίκες τύπου μπονσάι
Θραύσματα Μνήμης και Ιστορίας
Οι Ινκας μας δείχνουν τα ποιήματά τους
Ερωτες στον Παράδεισο
Ακανθώδη ερωτήματα για κάθε εποχή
Τρεις ευτυχείς στιγμές της Μικρής Αρκτου
Δημοκρατία ή καπιταλισμός; Το θανάσιμο δίλημμα
Βιβλία από την Κρήτη για όλο τον κόσμο
Με τα φαντάσματα ή τις σκιές της βιβλιοθήκης
Το περίστροφο του Μαγιακόφσκι φωτίζει τρεις νέους έλληνες ποιητές
Ενα βιβλίο - μία (ή πολλές) ιστορία
Βιβλία σε στόματα λεόντων τις γιορτές
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Γυναίκες τύπου μπονσάι
Θραύσματα Μνήμης και Ιστορίας
Οι Ινκας μας δείχνουν τα ποιήματά τους
Ερωτες στον Παράδεισο
Ακανθώδη ερωτήματα για κάθε εποχή
Τρεις ευτυχείς στιγμές της Μικρής Αρκτου
Δημοκρατία ή καπιταλισμός; Το θανάσιμο δίλημμα
Ποίηση και εικόνα
Βιβλία από την Κρήτη για όλο τον κόσμο
Με τα φαντάσματα ή τις σκιές της βιβλιοθήκης
Το περίστροφο του Μαγιακόφσκι φωτίζει τρεις νέους έλληνες ποιητές
Ενα βιβλίο - μία (ή πολλές) ιστορία
Βιβλία σε στόματα λεόντων τις γιορτές
Συνέντευξη: Γιώργος Αλισάνογλου
Εκδόσεις ΣΑΙΞΠΗΡΙΚόΝ, Θεσσαλονίκη
Η τρίτη ανάγνωση
Αγαθόν το εξομολογείσθαι
Litteraterra
Ενα περιοδικό στη Γη της Λογοτεχνίας
Από τις 4:00 στις 6:00
Ανοίγοντας τις πόρτες με τα μουσικά κλειδιά
Αξιος του ονόματός του
Άλλες ειδήσεις
Στο δυνατό φώς των πρώτων εντυπώσεων
Μάθημα Ελπίδας στο Πανεπιστήμιο;
Καρτ ποστάλ Πρωτοχρονιά 2011
Ημιτελικός
Είναι στενόμυαλοι και αλαζόνες οι βραβευμένοι βρετανοί συγγραφείς
Κυοφορούμε τους νεκρούς για να υπάρξουμε απ' αυτούς
Οταν έρχονται τα σύννεφα