Έντυπη Έκδοση

ΕΡΒΕ ΙΜΠΕΡ

Η έλλειψη είναι ο κινητήρας της επιθυμίας

Η συνάντηση «Εξόριστοι στο δέρμα μας» που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα, με εξαιρετικά αποτελέσματα, στο Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών συγκεντρώνοντας καλλιτέχνες, ψυχαναλυτές, ειδικούς των ανθρωπιστικών και των θετικών επιστημών και πολιτικούς ακτιβιστές ήταν συνέχεια μιας πρωτοβουλίας που πραγματοποίησε, τρεις ακριβώς μήνες πριν, ο Γάλλος ψυχαναλυτής και ψυχίατρος Ερβέ Ιμπέρ (Herve Hubert) στο θέατρο της Πανεπιστημιούπολης του Παρισιού.

Με την ευκαιρία της παραμονής του στην Ελλάδα, κάναμε μαζί του μια συζήτηση που φωτίζει την προσωπικότητα, την έρευνα και τη δράση του.

Από την εποχή που ο Φρόιντ ανέτρεψε την εικόνα του κόσμου μελετώντας το γενεαλογικό δέντρο του Οιδίποδα, η καταγωγή είναι για τους ψυχαναλυτές κλειδί για να κατανοήσουν την προσωπικότητα. Ποια είναι η δική σας καταγωγή;

«Αρκετά σύνθετη. Ο Γάλλος παππούς μου, από μητέρα ήταν Γερμανός από μια οικογένεια που είχε εγκαταλείψει τη χώρα επί Βίσμαρκ. Τα αίτια της φυγής, της αυτοεξορίας αυτής, είναι για μένα μυστήριο. Μπορεί η ενδεχόμενη εβραϊκή τους ρίζα, για την οποία βασίλευε αργότερα στο σπίτι σιωπή, να κινητοποίησε το μίσος κάποιων Γερμανών. Οπωσδήποτε, η γερμανική αυτή ρίζα παίζει για μένα σημαντικό υποκειμενικό ρόλο, αφού μεγάλωσα με αυτό τον παππού. Η καταγωγή αυτή εξηγεί μάλλον μια ιδιαίτερη σχέση μου με τη γερμανική γλώσσα και μια έντονη ευαισθησία για το φαινόμενο του χιτλερισμού».

Ισως ο «οικογενειακός μύθος» να είναι μια ακόμα αιτία που ασχολείστε με τους μετανάστες και τους εξόριστους.

«Είναι πιθανό. Διευθύνω ένα ψυχαναλυτικό κέντρο που παρέχει δωρεάν στήριξη για μετανάστες, όπου μιλούν ελληνικά, αγγλικά, ιταλικά, ισπανικά, γερμανικά, περσικά, ρουμανικά, ρωσικά, αραβικά, βουλγαρικά, σουηδικά. Εκτός από το δικό μας κέντρο, υπάρχει επίσης το κέντρο Minkowska. Οσοι προσφεύγουν στη βοήθειά μας δεν χρειάζεται να παρουσιάσουν χαρτιά ούτε να έχουν κοινωνική ασφάλιση».

Η ψυχαναλυτική σας δουλειά είναι πολύ δεμένη με την πολιτική. Με ποιο τρόπο πιστεύετε ότι τα δύο πεδία μπορούν να συνδεθούν;

«Η ιδέα μου είναι ότι η προσωπική ιστορία ενός ατόμου που κάνει ψυχανάλυση είναι της ίδιας υφής με την μεγάλη Ιστορία, τη συλλογική ιστορία της Οικουμένης. Υπάρχει μια λογική του ατομικού ασυνείδητου που ξαναβρίσκουμε στο ομαδικό ασυνείδητο. Υπάρχει, δηλαδή, αυτό το κάτι που δεν θέλει κανείς να γνωρίζει και που θα έχει συνέπειες στο πραγματικό πεδίο των συμπτωμάτων, ατομικών ή κοινωνικών. Στην ατομική ψυχανάλυση πρόκειται για άρνηση, που κάνει το υποκείμενο ταυτοχρόνως να υποφέρει αλλά και του προκαλεί ικανοποίηση».

Πώς συγκεκριμενοποιείται αυτή η διπλή κατάσταση στο ψυχικό αλλά και στο πολιτικό πεδίο;

«Το να αδειάσεις από βεβαιότητες και στερεότυπα, το να φτάσεις στο κενό, στην τρύπα, είναι προϋπόθεση της ψυχικής ωρίμανσης και της πολιτικής ελευθερίας. Η καταγωγή, η ρίζα, είναι μια τρύπα. Η έλλειψη είναι ο κινητήρας της επιθυμίας. Η περίσσεια της ηδονής έρχεται να αντιμετωπίσει τη στιγμή της υποκειμενικής κατάρρευσης. Η τρύπα αναδεικνύεται ήδη στην απουσία του άλλου· όταν ο Φρόιντ, στο "Πέραν της αρχής της ηδονής" του 1919, βλέπει το μικρό του γιο να παίζει τυλίγοντας και ξετυλίγοντας ένα μασούρι κλωστής, δηλώνει ότι αυτό το παιχνίδι της εμφάνισης/εξαφάνισης αντιστοιχεί στη συμβολοποίηση της μητρικής απουσίας και άρα στο θεμέλιο της επιθυμίας και της ηδονής. Εδώ υφαίνονται οι ανθρώπινες σχέσεις, σαν μια απάντηση στην τρύπα».

Αν όμως κοιτάξουμε τις ιδιωτικές και τις πολιτικές/κοινωνικές σχέσεις, τους πολέμους, τις δικτατορίες, οι σχέσεις αυτές δεν είναι καθόλου ιδανικές.

«Η απουσία είναι ήδη μια μορφή βίας που, αν δεν μετουσιωθεί, γεννά μεγαλύτερη βία. Εναν βιασμό ο οποίος στις δυτικές, και όχι μόνον, κοινωνίες θεμελιώνεται στην κατανάλωση. Το άτομο γίνεται ένα αντικείμενο, αντικείμενο προς κατανάλωση και απόρριψη, ενώ κυριαρχεί μια έκπτωση του ανθρώπου και των σχέσεων ανάμεσα στους ανθρώπους. Η ενοποίηση των διαφορετικών τάξεων στην κοινωνία μας ήρθε στον 20ό αιώνα μέσα από τη θεοποίηση του αντικειμένου. Ο Παζολίνι, μεταξύ άλλων, μας παρουσίασε την έκπτωση μιας κοινωνίας που κολυμπώντας μέσα σε μια ψευδή πληρότητα δεν αντιλαμβάνεται το συμβολικό κενό».

Και η εικόνα του πατέρα, σε μια τέτοια κοινωνία;

«Ζούμε μια μετάβαση από τον κάθετο στον οριζόντιο άξονα. Η παραδοσιακή λειτουργία του συμβολικού Πατέρα εξασφάλιζε, μέχρι και τη δεκαετία του 1960, μια απάντηση σ' αυτή την καταγωγική τρύπα. Η εικόνα του αρχηγού προφύλασσε τον οπαδό από το άγχος. Σήμερα ζούμε μια μετάβαση, αλλά δεν πρόκειται για μια ομαλή και ανέφελη διαδικασία. Καλούμαστε να εφεύρουμε έναν πολιτισμό που να μην αποκλείει το μύχιο, την απώλεια, την έλλειψη και το σφάλμα. Μια ενδεχόμενη έκλειψη του πολίτη θα επιφέρει την άνοδο του εγκληματία και του μιλιταριστή».

Ποια είναι η διαφοροποίηση που παρατηρούμε από τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα;

«Σήμερα, τη θέση της συμβολικής έλλειψης καταλαμβάνει η πραγματική έλλειψη, η στέρηση που αποδίδεται εύκολα στον άλλο, που μπορεί να είναι μια άλλη εθνότητα είτε μια άλλη θρησκεία. Κάθε άτομο που χειρίζεται σημαντική εξουσία επισύρει ένα ερώτημα, που είναι και αυτό των συγχρόνων του. Σχετικά με τον Χίτλερ, το ερώτημα αυτό έχει να κάνει με την προσωπική ιστορία του και με το αίνιγμα της πατρικής του καταγωγής. Αγνοούσε ποιος ήταν ο πατέρας του και αυτό ήταν μια τρύπα μέσα από την οποία ήταν τρωτός. Στην αρχή της σταδιοδρομίας του ήθελε να εξαφανίσει την καταγωγή του από ένα πολύ φτωχό χωριό στα σύνορα με τη Βοημία και κάποια αιμομικτική σχέση στο οικογενειακό του δέντρο. Είναι εντυπωσιακό ότι ο Χίτλερ μοιάζει να παίρνει τη λογική του εκλεκτού, καθαρού λαού του Herzl, θεωρητικού τού σιωνισμού, σχετικά με τον ένα και εκλεκτό λαό, και να την αντιστρέφει με θύματα τους Εβραίους».

Ποιος ο ρόλος της βίας, στην αντιπαράθεση των ιδεών και των κινημάτων στην Ευρώπη;

«Υπάρχει ένας δεσμός ανάμεσα στην ανδρική εξουσία και τον θεό μέχρι και τη Γαλλική Επανάσταση. Ο Χίτλερ θεώρησε ότι ο γερμανικός λαός ήταν μοναδικός: η ενότητα που καταργεί το κενό. Το κεντρικό ζήτημα του πολιτισμού μας είναι να απαλλαγούμε από αυτή την πλασματική ενότητα, να δούμε το Ενα της πατρικής καταγωγής που έχει τρυπήσει. Η ψυχανάλυση, ωστόσο, μας προσφέρει ακριβώς τη συνειδητοποίηση της προσωπικής μας διαφοράς, που μας επιτρέπει την ηδονή, και αυτή η ηδονή έχει να κάνει με τη γλώσσα, την εικόνα και το σώμα».

Και πιστεύετε ότι η ψυχανάλυση έχει κάτι να προσφέρει στις πραγματικές σημερινές αντιπαραθέσεις;

«Υπάρχει ανάγκη για μια βαθιά συνειδητοποίηση των συνεπειών αυτής της "αρσενικής ισχύος". Ωστόσο, βρισκόμαστε ακόμη μπροστά στην εξάπλωση του καταναλωτικού μοντέλου. Για τον Λακάν, ο καπιταλιστικός λόγος ξεκινά με τον Λούθηρο και διαπλέκεται με τον επιστημονικό λόγο στο βαθμό που και αυτός εγκλείει το υποκείμενο (forclore). Αποτέλεσμα είναι το ότι η κατανάλωση καταλήγει στην κατάρρευση. Και η ψυχανάλυση του Φρόιντ ήταν αυτή που άνοιξε μια τρύπα στη φονική αυτή καπιταλιστική ρητορική. Είναι το αντίθετο της ψυχανάλυσης που κυριαρχεί στην Αμερική, η οποία, όπως έκανε ο Χίτλερ, χωρίζει τον κόσμο σε ισχυρά και ασθενή εγώ (με αυτή την έννοια, ο Χίτλερ αναδεικνύεται μοντερνιστής). Ανακαλύπτοντας τη διαφορά που σπάει την εφησυχαστική και τρομοκρατική ενότητα, μπορούμε να αποδεσμεύσουμε το νέο από την ψυχαναγκαστική επανάληψη και να αποκαταστήσουμε τη διαταραγμένη σχέση ανάμεσα στο συμβολικό και το πραγματικό».

Ο Χίτλερ δεν εκπροσωπεί όμως τη μόνη ακραία εκδοχή της φονικής αυτής ενότητας.

«Υπάρχει και ο Στάλιν, ο σταλινισμός: η φονική ενότητα του μοναδικού κόμματος, της αλάθητης θεωρίας, του ηγέτη/Θεού. Και ακόμη, το μεσσιανικό στοιχείο του ίδιου του Μαρξ, όσο κι αν οι αναλύσεις του για την εκμετάλλευση επαληθεύονται σήμερα. Ο κομμουνισμός μένει ένα σημαντικό πρόταγμα, που πρέπει όμως να μεταμορφωθεί μέσα από τη συμβολή της ψυχανάλυσης. Οι κομμουνιστές, οι αναρχικοί, όλοι μας, ακόμα και όταν εγείρουμε ουσιαστικά ζητήματα, παραμένουμε, όπως έλεγε ο Λακάν, ρατσιστές στο βαθμό που δεν μπορούμε να ελέγξουμε τη φρίκη που κάθε άνθρωπος φέρει μέσα του. Τελειώνοντας μια ψυχανάλυση πετάμε στο καλάθι των αχρήστων το φάντασμα μιας ανυπόστατης ηδονής. Η απάτη και η υποκρισία, μήτρες πολέμων, είναι μέρος της κυριαρχίας αυτού του φαντάσματος, που ελπίζουμε να υπερβούμε». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Ψυχολογία και Ψυχιατρική
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
«Αόρατο Τσίρκο»
Τσίρκο με DNA του Σαρλό
Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου
Το Μουσείο Ηρακλείου έμεινε από... ΥΠΠΟ
Θέατρο
Ο Χατζάκης πήρε το ΚΘΒΕ
Μουσική
Μουσικές δωματίου στον «Παρνασσό»
Νανουρίσματα υψηλής τέχνης
Θόρυβος από τις στάχτες του ποστ πανκ
Latin magic Santana
Συνέντευξη Αλέξανδρος Τομπάζης
Η αρχιτεκτονική θέλει χέρι και χαρτί
Συνέντευξη Ερβέ Ιμπέρ
Η έλλειψη είναι ο κινητήρας της επιθυμίας
Συνέντευξη Ντέιβιντ Οουεν
Μόνο πανευρωπαϊκή συμφωνία θα φέρει πίσω τα Μάρμαρα
Τηλεόραση
Οδηγία για τη γλώσσα
Εδωσε την αληθινή εικόνα της Αιγύπτου
Αφήστε την πόλη για το περιβόλι
Φεστιβάλ Κινηματογράφου
Ελληνική νουβέλ-βαγκ στις «Νύχτες πρεμιέρας»
Άλλες ειδήσεις
Καμία «σκούπα» από το Remap 2
Το UFO παίρνει άριστα