Έντυπη Έκδοση

Η συλλογή διηγημάτων του Π.Χ.Μάρκογλου

Ιδεολόγοι και αισθηματίες

Πρόδρομος Χ. Μάρκογλου

Τα σύννεφα ταξιδεύουν τη νύχτα

εκδόσεις Νεφέλη, σ. 187, ευρώ 12,80

Η καινούρια, τρίτη, συλλογή διηγημάτων του Π. Χ. Μάρκογλου αριθμεί πέντε διηγήματα, τα οποία θεματικά κινούνται σε παλαιότερα χρόνια, εκείνα της Δικτατορίας και της Μεταπολίτευσης μέχρι και την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, ταιριάζουν όμως και στις σημερινές άθλιες μέρες. Με εξαίρεση το πρώτο, τα άλλα τέσσερα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν και νουβέλες. Αφ' ενός μεν, λόγω της σχετικά μεγάλης τους έκτασης, αλλά και γιατί στρέφονται γύρω από έναν κεντρικό ήρωα, χαρακτηριστικό που συχνά αποδίδεται στη νουβέλα. Ωστόσο, το μεγάλο διήγημα, τοποθετημένο στα, έτσι κι αλλιώς, ασαφή όρια, ανάμεσα στο διήγημα και στη νουβέλα ή και σε ένα μίνι μυθιστόρημα, συνιστά προνομιούχα περιοχή στο πεζογραφικό έργο του θεσσαλονικιού συγγραφέα, με τη μορφή που αυτό διαμορφώθηκε στην τελευταία τριακονταετία.

Τα τέσσερα μεγάλα διηγήματα της πρόσφατης συλλογής δουλεύτηκαν μέσα σε μία δεκαπενταετία, με τα τρία από αυτά δημοσιευμένα εντός της πρώτης δεκαετίας του τρέχοντος αιώνα. Οσο για το διήγημα, με το οποίο ανοίγει η συλλογή, δημοσιεύτηκε παλαιότερα, το 1995, ελαφρώς παραλλαγμένο αφηγηματικά και χωρίς το προλογικό πρώτο μέρος. Ανήκει στον μυθοπλαστικό κόσμο του τελευταίου μυθιστορήματος του Μάρκογλου, Καταδολίευση, που είναι, ίσως, και το μοναδικό γνήσιο μυθιστόρημά του, ανεξάρτητα αν εκείνος το αποκαλεί νουβέλα. Σύμφωνα με υποσημείωσή του, συνοδευτική του μυθιστορήματος, όχι μόνον προηγήθηκε του μυθιστορήματος αλλά έδωσε και το έναυσμα για τη γραφή του. Στο διήγημα ανιστορείται ένα συμβάν από τον βίο και την πολιτεία του καπνέμπορου Δημήτρη Κόκκινου. Σύμφωνα με το μυθιστόρημα, ο Κόκκινος είναι ένας αδίστακτος τύπος, που ξεκίνησε το 1928 το εμπόριο καπνών. Μέσα στον Εμφύλιο κατόρθωσε να σταθεί στα πόδια του και από τότε, με τη συμπαράσταση των δημοτικών αρχών και της Ασφάλειας, πολεμάει τους «κόκκινους». Ολα αυτά συμβαίνουν στην πόλη της Καβάλας, που υπήρξε εστία των εργατικών αγώνων και η οποία κάποτε, χάρη στα σοβιέτ που είχαν δημιουργήσει οι καπνεργάτες, αποκαλούνταν «κόκκινη πόλη». Στο διήγημα, ο Κόκκινος κάνει μία από τις γνωστές του συναλλαγές, εκείνες που γίνονται «κάτω από το τραπέζι», με ρώσους αγοραστές. Εξ ου και ο τίτλος του διηγήματος «Οι παραλήπτες». Ετσι, όμως, όπως αφηγείται την ιστορία ένας υπάλληλος της εταιρείας του Κόκκινου, που τυχαίνει να είναι αριστερός από τα γεννοφάσκιά του, θα ταίριαζε και στο διήγημα ο τίτλος του μυθιστορήματος. Ουσιαστικά, ο αφηγητής περιγράφει την καταδολίευση ανυστερόβουλων ιδεολόγων, ξεκινώντας από τον Τσε Γκεβάρα και φτάνοντας στους καπνεργάτες. Οι τελευταίοι δέχονται να διακόψουν την απεργία τους και βοηθούν στην παραλαβή των καπνών, γιατί «οι παραλήπτες» είναι Ρώσοι, δηλαδή σύντροφοι με τα ίδια ιδανικά. Μόνον που οι Ρώσοι σύντροφοι είχαν από καιρό μάθει να συναλλάσσονται, συμβιβάζοντας τα ιδανικά με τη μίζα.

Ετσι όπως περιγράφεται ο εμπαιγμός των ιδανικών, προβάλλει ένα αίσθημα ματαιότητας. Οι ήρωες μπορεί να αγωνίζονται, ουσιαστικά, όμως, αποτελούν παίγνια στα χέρια ανθρώπων, όπως ο καπνέμπορος Δημήτρης Κόκκινος. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο σε έκρυθμες περιόδους, όπως «η Τυραννία των Συνταγματαρχών», καταπώς ο αφηγητής αρέσκεται να αποκαλεί τη Δικτατορία, αλλά και σε ομαλότερες συνθήκες. Αν υπάρχει κάποιο κυρίαρχο αίσθημα στη συλλογή, αυτό είναι η ματαιότητα που νιώθουν οι αδύναμοι. Εν τέλει, αυτό λειτουργεί και ως συνδετικός ιστός στις ιστορίες, παρά την αισιόδοξη νότα του τίτλου του βιβλίου. Υποτίθεται ότι είναι μια φράση, που έλεγε ο πατέρας του αφηγητή στο πρώτο διήγημα, θέλοντας να δείξει «την ακάματη προσήλωση στον σκοπό τους». Τώρα τι αντιπροσώπευαν για εκείνον τα σύννεφα μένει ζητούμενο. Οσον αφορά, πάντως, τις καινούριες ιστορίες, οι ήρωές τους δείχνουν σταθερή εμμονή στα ιδανικά τους.

Στο κυρίως σώμα της συλλογής, τα πρόσωπα που αντλεί ο συγγραφέας από την πραγματικότητα, λιγοστεύουν. Οταν, ωστόσο, υπάρχουν, όπως πάντοτε, μυθοπλαστικά παραλλαγμένα, διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο. Επίσης, ο προσδιορισμός του τόπου γίνεται ελαστικότερος, διατηρώντας, πάντως, το βορειοελλαδίτικο στίγμα του. Τα μεγάλα διηγήματα παρακολουθούν τον βίο και τις ημέρες ενός, κάθε φορά, ανθρώπου. Οι ήρωες, που πλάθονται, διαφέρουν ως προς το μορφωτικό τους επίπεδο και την κοινωνική τους τάξη, έχουν, όμως, παραπλήσια ψυχοσύνθεση. Είναι ιδεαλιστές και αισθηματίες. Ακόμη και όταν δεν είναι οι ίδιοι τα θύματα, βρίσκονται πάντοτε από την πλευρά τους. Στις πρόσφατες ιστορίες του Μάρκογλου, τραύματα και ενοχές δεν έρχονται από τη δεκαετία του '40, όπως στα παλαιότερα διηγήματα της συλλογής Διέφυγε το μοιραίον, αλλά ξεκινούν από τη Δικτατορία.

Σε τρία από τα διηγήματα θα ταίριαζε ο τίτλος ενός πρώτου μυθιστορήματος του Μάρκογλου, Σπαράγματα. Τα επιμέρους κεφάλαια, στα οποία ο συγγραφέας συνηθίζει να υποδιαιρεί τα διηγήματα, δείχνουν σαν κομμάτια ή και σπαράγματα ζωής. Λιγότερο ή περισσότερο αυτόνομα αυτά τα κεφάλαια, ακόμη και όταν δεν συνυφαίνονται σε μια ενιαία πλοκή, κινούνται όλα στο ίδιο κλίμα, αυτό των ανεκπλήρωτων προσδοκιών. Ενδεικτικό το τελευταίο διήγημα Οι πράξεις επιζούν και μετά τον θάνατο. Ο αφηγητής, αφού στο πρώτο κεφάλαιο σκιαγραφεί εαυτόν και τις μονήρεις συνήθειές του, στη συνέχεια ανιστορεί συναντήσεις με τρεις γυναίκες κι έναν ασφαλίτη. Εκ των γυναικών, οι δύο είναι αλλοτινά ειδύλλια, ενώ η τρίτη εμφανίζεται σαν αγοραία, αλλά αποδεικνύεται ακόμη μια βασανισμένη ψυχή. Κατακερματισμένο μεν το διήγημα ως προς την πλοκή, αλλά κατορθώνει να αφηγηθεί τις επιθυμίες ανθρώπων που θέλησαν σε αντίξοες συνθήκες να διεκδικήσουν μια καλύτερη τύχη.

Για ένα προηγούμενο βιβλίο του Μάρκογλου είχαμε διατυπώσει την παρατήρηση ότι οι ηρωίδες του έχουν έναν απρόσμενα τραγικό θάνατο, σαν υπογράμμιση της μοίρας τους ως θυμάτων. Μπορεί η παρατήρησή μας να επαληθεύεται σε δύο από τα καινούρια διηγήματα, ωστόσο ένα τρίτο, το Μετοίκηση, την ανατρέπει ολοσχερώς. Και αυτό, όχι τόσο γιατί εμφανίζεται ένα δολερό θηλυκό, που εκμεταλλεύεται τη σεξουαλικότητά του για να καρπωθεί την περιουσία μιας γερόντισσας, όσο γιατί δείχνει ότι εκείνο που επιζητεί να πλάσει ο συγγραφέας, είναι τον άνθρωπο που εγκλωβίζεται σε αδιέξοδες καταστάσεις, ανεξάρτητα αν είναι άντρας ή γυναίκα. Στο συγκεκριμένο διήγημα, το θύμα της γυναικείας πλεκτάνης περιγράφεται σαν ένας περιθωριακός, από εκείνους που συλλήβδην χαρακτηρίζουμε καθυστερημένους. Δυσχερείς παραμένουν οι σχέσεις του με τους άλλους, που παιδιόθεν τον φόβιζαν. Το διήγημα ισορροπεί επιδέξια την κοινωνική παθολογία με την υπαρξιακή, αποδίδοντας κατά μοναδικό τρόπο τη σχέση των αδύναμων με τα πτηνά και τους αγίους.

Παραδόξως, το, τρόπον τινά, πρόβλημα για τον Μάρκογλου εμφανίζεται σε εκείνες τις περιπτώσεις που το συγκεντρωμένο μυθοπλαστικό υλικό θα επέτρεπε την ανάπτυξη της ιστορίας στην έκταση μυθιστορήματος. Αυτό συμβαίνει, λ.χ., στο διήγημα Commodora Maar, όπου με τον βίο και την πολιτεία της εβραίας ηρωίδας, που ακούει σε αυτό το παράξενο όνομα, θα μπορούσε να στηθεί ερωτικό θρίλερ με βάθος πεδίου τον Εμφύλιο. Εκτός, όμως, αυτού, που σήμερα πια μπορεί να θεωρηθεί τετριμμένο, ανασύρεται μια παλαιότερη λογοτεχνική εικασία, καθώς η ηρωίδα αναζητάει την εβραϊκή καταγωγή των Σολωμού και Κάλβου. Αυτή η αναζήτηση οδηγεί σε μια δεύτερη, εκείνη του Βιζυηνού για πετρέλαιο στη Θράκη. Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, που θα μπορούσαν να τύχουν μυθιστορηματικής εκμετάλλευσης, ο αφηγητής, ένας ταλαντούχος φωτογράφος, συνομιλεί με κλασικές ιταλικές ταινίες. Αυτή η καλλιτεχνική ιδιότητα δίνει στον αφηγητή την ευκαιρία να ταξιδέψει μέσα από το στόχαστρο της φωτογραφικής μηχανής στις γυναικείες καμπύλες και στον Μάρκογλου την ευκαιρία να γράψει, κατ' εξαίρεση, μερικές σελίδες με αισθησιακές περιγραφές. Οπως και να έχει, ας σημειώσουμε ότι είναι η δεύτερη φορά στην πρόσφατη πεζογραφία που αναφέρεται η διάσωση των Εβραίων, με τη διαφυγή τους στο βουνό. Εδώ, πρόκειται για Εβραίους της Καβάλας, που τους έκρυψαν αντάρτες του Παγγαίου, ενώ στο διήγημα του Τάσου Χατζητάτση, Απολυμένη πέτρα είναι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης και το βουνό, ο παρακείμενος Χολομώντας.

Τέλος, το αδημοσίευτο διήγημα Εντροπία, που είναι και το εκτενέστερο της συλλογής, αποτελεί ένα κοινωνικό μίνι μυθιστόρημα, έτσι όπως ισορροπεί ανάμεσα σε ματαιωμένους έρωτες, αυτοχειριασμούς και εγκληματικές ενέργειες. Ωστόσο, και με αυτό ως πρόπλασμα, ένας σημερινός μυθιστοριογράφος θα έφτιαχνε πολυσέλιδο μυθιστόρημα, που, αν ήταν καλός σε σκηνές πάθους και δράσης, μπορεί να κατέληγε και σε μπεστ σέλερ. Σε αυτήν, όμως, την τακτική διόγκωσης ίσως να εντοπίζεται και η χαμένη σήμερα αίγλη της λογοτεχνίας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Πολυσχιδείς ταλαντεύσεις, εδώ κι εκεί
Θεμέλιος λίθος για τη μελέτη των ελληνικών τοπωνυμίων
Η ψυχή και η αφύπνιση του σύγχρονου ανθρώπου
Οικονομική γενοκτονία και διαστροφή της λογικής
Ψυχαναλύοντας και φιλοσοφώντας σε αστυνομικό όχημα
Η μάχη του Μαραθώνα ακόμη συγκινεί...
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας Αμερικανός στο Παρίσι
James Dean
Κριτική βιβλίου
Πολυσχιδείς ταλαντεύσεις, εδώ κι εκεί
Ιδεολόγοι και αισθηματίες
Θεμέλιος λίθος για τη μελέτη των ελληνικών τοπωνυμίων
Η ψυχή και η αφύπνιση του σύγχρονου ανθρώπου
Οικονομική γενοκτονία και διαστροφή της λογικής
Ψυχαναλύοντας και φιλοσοφώντας σε αστυνομικό όχημα
Η μάχη του Μαραθώνα ακόμη συγκινεί...
Λογοτεχνία
Ο κύκλος ποιητών συμμετέχει στο παγκόσμιο γεγονός «100.000 ποιητές για αλλαγή»
Εικόνες της Αθήνας τώρα
«Το ιδανικό βιβλιοπωλείο: ένα σενάριο «βιβλιοφιλικής φαντασίας»»
Πλατεία Ουάσιγκτον
Συνέντευξη: Σάμης Γαβριηλίδης
Το νέο «σπίτι» των εκδόσεων Γαβριηλίδης
Συνέντευξη: Χάιντς Ρίχτερ
Μια διαφορετική ανάγνωση - περιγραφή