Έντυπη Έκδοση

Η ψυχή και η αφύπνιση του σύγχρονου ανθρώπου

Η νουβέλα του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ

Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ

Μορφίνη

μτφρ., επίμετρο και χρονολόγιο: Μαρία Παγουλάτου

εκδόσεις Ηροδότος, σ. 99, ευρώ 10,60

Με μεγάλη ευχαρίστηση διαβάσαμε τη θαυμάσια νουβέλα του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ Μορφίνη, σε μια εξαιρετικά επιμελημένη παρουσίαση από τις εκδόσεις Ηρόδοτος, σε μετάφραση, επίμετρο και χρονολόγιο της Μαρίας Παγουλάτου. Η έκδοση έρχεται να συνεισφέρει στη φτωχή σχετικά εργογραφία του ρώσου συγγραφέα («Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα» στην ελληνική γλώσσα), θυμίζοντάς μας το παρεμβατικό ύφος του Μπουλγκακοφ, ενός δημιουργού με καταλυτικό και ενίοτε πικρό χιούμορ, που εδώ, μέσα στις κοσμογονικές συνθήκες της Σοβιετικής Ενωσης του 1920, έρχεται να μιλήσει για την ανθρώπινη ψυχή μέσα από τον κόσμο των ναρκωτικών. «Ο Σεργκέι Πολιάκοφ χρησιμοποιεί τα ναρκωτικά για να δραπετεύσει από την πραγματικότητα στον κόσμο του ονείρου, προσπαθώντας να λησμονήσει τόσο τις αγριότητες της επανάστασης όσο και έναν άτυχο έρωτα που τον κάνει να υποφέρει. Ομως, αργά αργά, οδηγείται στον θάνατο. Η απάντηση λοιπόν δεν βρίσκεται εκεί. Βρίσκεται στη δύναμη της γραφής, στη δύναμη του συγγραφέα να πλάσει τον κόσμο από την αρχή (δύο μεγάλοι συγγραφείς αναφέρονται στο βιβλίο, ο Αντον Τσέχοφ και ο Νικολάι Γκόγκολ) και στη δημιουργία ακατάλυτων διαχρονικών ανθρώπινων δεσμών μέσα από τη δύναμη της τέχνης» (Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, Μορφίνη, Ηρόδοτος, επίμετρο, σ. 76).

«Αυτό το σύντομο, αλλά τόσο πυκνό σε νόημα αφήγημα μοιάζει να έχει φυλάξει τα κλειδιά της ανάγνωσης όλου του έργου του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ. Πίσω από τη φαινομενική απλότητα του μύθου έχουμε όλα τα αγαπημένα θέματα του συγγραφέα: η ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στον κόσμο όπου ζει, ο έρωτας, η επανάσταση, η μανία καταστροφής, το πάθος της δημιουργίας, η γραφή, ο θάνατος, η τρέλα, η αυτοκτονία...» (στο ίδιο, σ. 76).

Δεν γνωρίζουμε αν «στις μέρες της παρακμής και της ηθικής εξαθλίωσης η τέχνη αποτελεί το μόνο καταφύγιο» (στο ίδιο, σ. 77), αφού ο ανήσυχος άνθρωπος πάντα ανακαλύπτει τρόπους αντίστασης και ανάληψης του μέρους της ευθύνης που του αναλογεί, αλλά εδώ ο Μπουλγκάκοφ έρχεται να μας προβληματίσει, όχι μόνο μέσα από τις ιστορικές μνήμες των πρώτων δεκαετιών της παλιάς Σοβιετικής Ενωσης, μα και να μας θυμίσει το πάντα επίκαιρο πρόβλημα της σημασίας του δυτικού πολιτισμού -ενός πολιτισμού που δοκιμάστηκε δίχως προηγούμενο κατά τον 20ό αιώνα- καθώς και το ερώτημα σχετικά με τη φύση της ανθρώπινης ψυχής, μια οντότητα που απέχει από το να έχει πλήρως αποκωδικοποιηθεί.

Η χαρτογράφηση της ανθρώπινης ψυχής ξεκίνησε ήδη από τους αρχαίους χρόνους, μέσα από τη γραφίδα των μεγάλων αθηναίων τραγικών και τον Ομηρο, και πέρασε στη νεότερη φάση της εξέλιξής της με το έργο του Δάντη και του Θερβάντες, για να κορυφωθεί στο ευρωπαϊκό μυθιστόρημα και στο έργο των μεγάλων ψυχαναλυτών. Ο βιεννέζος νευρολόγος Σίγκμουντ Φρόυντ ήδη από την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, με τις Μελέτες σχετικά με την υστερία προσανατολίζεται στην κωδικοποίηση του σεξουαλικού ενστίκτου (libido) ως κύρια δύναμη ώσης της ανθρώπινης ψυχής, η οποία διαμορφώνεται μέσα από τις εμπειρίες της παιδικής σεξουαλικότητας.

Σύμφωνα με τον Φρόυντ, το παιδί -ο «πολύμορφος διεστραμμένος»- εκφράζει μέσα από τον παιδικό ερωτισμό του επιθυμίες, οι οποίες περιορίζονται από το οικογενειακό περιβάλλον και τελικά «απωθούνται» δημιουργώντας τον περίφημο χώρο του προσωπικού «ασυνειδήτου». Κατά τον βιεννέζο ψυχίατρο, οι πράξεις του ανθρώπου κατευθύνονται από ασυνείδητες επιθυμίες, τις οποίες το άτομο παντελώς αγνοεί και γι' αυτό τον λόγο αναγκάζεται τελικά να υιοθετήσει νευρωτικές συμπεριφορές· μοναδική δυνατότητα απελευθέρωσης του ατόμου από τα ασυνείδητα δεσμά του είναι η ενδεχόμενη ενσυνείδητη επιλογή του να ακολουθήσει την ψυχαναλυτική θεραπεία, που μπορεί να το κάνει τελικά κύριο του εαυτού του.

Ο μαθητής τού Φρόυντ, ελβετός ψυχίατρος Καρλ Γιουνγκ, θα διαφοροποιηθεί από τον δάσκαλό του· μιλώντας για αρχαϊκές εμπειρίες του πρωτόγονου ανθρώπου, που κωδικοποιούνται ως «συλλογικό ασυνείδητο», εμφανίζεται συνθετικότερος του Φρόυντ, καθώς αναγνωρίζει και αποδέχεται και αυτός τη libido, δίχως όμως να τη βλέπει ως αμιγώς σεξουαλική ορμή, μα ως ψυχική ενέργεια στο σύνολό της. Είναι ο θεωρητικός των «αρχετύπων». Αρχέτυπο, κατά το Γιουνγκ, είναι μια εικόνα - μια παράσταση που αναδύεται από το συλλογικό ασυνείδητο, όπου βρίσκονται καταχωρισμένα τα ανθρώπινα αρχέτυπα στο σύνολό τους και επενεργούν στο άτομο επιβάλλοντάς του συμπεριφορές, των οποίων τα πραγματικά κίνητρα δεν μπορεί να συνειδητοποιήσει. Το συλλογικό ασυνείδητο, που μπορεί να αναχθεί σε χαρακτηριστικό ενός ολόκληρου λαού, αποτελεί τη ρίζα των κοινωνικών προκαταλήψεων καθώς και φαινομένων, όπως ο φασισμός ή ο σταλινικός ολοκληρωτισμός.

Ακολουθώντας τη σκέψη των θεμελιωτών της σύγχρονης ψυχανάλυσης στις ακρώρειές της αλλά και τον γάλλο ψυχαναλυτή Λακάν, θα λέγαμε πως η ανθρώπινη ψυχή εμφανίζεται να έχει γενετική συγγένεια με την ψύχωση και να διέπεται από ψυχοσιόμορφη διαστρωμάτωση, είναι δε μια ρηγματώδης οντότητα με επισφαλή άμυνα απέναντι στις εσωτερικές της συγκρούσεις - συγκρούσεις που κοινωνικοποιούνται «μέσα από» και «ως» συλλογικό ασυνείδητο, με καταστροφικές τάσεις, που φτάνουν ώς την επιθυμία και τη ροπή για φόνο, τον διαμελισμό του ανθρώπινου σώματος και τη διάρρηξη εκ των ένδον αυτής της ίδιας της ψυχής. Καθώς όλη η ρηξιγενής και καταστροφική φύση της ανθρώπινης ψυχής κωδικοποιείται στον χώρο του συμβολικού, δημιουργούνται πλήθος αισθήματα ενοχής, που με τη σειρά τους, καθώς μένουν απωθημένα, προσδίδουν στον ανθρώπινο πολιτισμό έναν ενοχικό χαρακτήρα, χαρακτήρα που η ανθρωπότητα δυσκολεύεται να διαχειριστεί.

Ο ανθρώπινος πολιτισμός, με τη σειρά του, συνίσταται σε μια ενότητα δυναμικών περιορισμού και αυτοπεριορισμού της ανόδου της ανθρώπινης συνειδητότητας. Καθώς, για χιλιετίες, η ratio καταστέλλει όλο το ουσιώδες κομμάτι της κάτω από τις κατηγορίες της, η ανθρώπινη ψυχή εμποδίζεται από το να εκδηλώσει το ενοχικό και ρηξιγενές κομμάτι της κατά τρόπο που να είναι δυνατόν να συμφιλιωθεί με αυτό, το οποίο υποφώσκει αδιάλειπτα, απειλώντας τον πολιτισμό με επικείμενα δεινά και καταστροφές. Από την πλευρά της, η τρέλα, που είναι κάτι πολύ περισσότερο από ιατρική κωδικοποίηση μερικών παθολογικών φαινομένων και που έχει την ίδια καταγωγή με την ανθρώπινη ψυχή, αποσιωπάται ακόμη και από τον Φρόυντ, και σαν πανίσχυρη «μήτρα» νοημάτων και πολιτισμικών φαινομένων καταστέλλεται από τη ratio τελείως.

Μένει αναπάντητο ερώτημα κατά πόσον είναι δυνατή μια αφύπνιση του σύγχρονου ανθρώπου κατά τρόπο που να καταστεί δυνατό να αξιοποιήσει τις δημιουργικές ψυχικές του καταβολές, να αναγνωρίσει τις ανορθολογικές παραμέτρους του πολιτισμού του, να ξανανακαλύψει την αποσιωπημένη πλέον στις μέρες μας θρησκευτικότητά του, αλλά και να επιχειρήσει μια σύνθεση των κατηγοριών του ορθού λόγου με την πανίσχυρη, σήμερα, ετερότητα, που έρχεται απ' όλες τις κατευθύνσεις. Δεν είναι η παγκοσμιοποίηση το επίτευγμα του ανθρώπινου πολιτισμού, που στη νεοφιλελεύθερη εκδοχή της φτάνει να ερημώνει κράτη και λαούς ολόκληρους, αλλά περίοδοι, όπως η ελληνική Αρχαιότητα, η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός, μα και ο βυζαντινός πολιτισμός και ο πολιτισμός τής Κίνας και της Ινδίας, που πλέον καλούνται να έλθουν σε διάλογο μεταξύ τους. Καθώς κάτι τέτοιο δεν μπορούμε να το εμποδίσουμε, περιμένουμε τις εξελίξεις.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Πολυσχιδείς ταλαντεύσεις, εδώ κι εκεί
Ιδεολόγοι και αισθηματίες
Θεμέλιος λίθος για τη μελέτη των ελληνικών τοπωνυμίων
Οικονομική γενοκτονία και διαστροφή της λογικής
Ψυχαναλύοντας και φιλοσοφώντας σε αστυνομικό όχημα
Η μάχη του Μαραθώνα ακόμη συγκινεί...
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας Αμερικανός στο Παρίσι
James Dean
Κριτική βιβλίου
Πολυσχιδείς ταλαντεύσεις, εδώ κι εκεί
Ιδεολόγοι και αισθηματίες
Θεμέλιος λίθος για τη μελέτη των ελληνικών τοπωνυμίων
Η ψυχή και η αφύπνιση του σύγχρονου ανθρώπου
Οικονομική γενοκτονία και διαστροφή της λογικής
Ψυχαναλύοντας και φιλοσοφώντας σε αστυνομικό όχημα
Η μάχη του Μαραθώνα ακόμη συγκινεί...
Λογοτεχνία
Ο κύκλος ποιητών συμμετέχει στο παγκόσμιο γεγονός «100.000 ποιητές για αλλαγή»
Εικόνες της Αθήνας τώρα
«Το ιδανικό βιβλιοπωλείο: ένα σενάριο «βιβλιοφιλικής φαντασίας»»
Πλατεία Ουάσιγκτον
Συνέντευξη: Σάμης Γαβριηλίδης
Το νέο «σπίτι» των εκδόσεων Γαβριηλίδης
Συνέντευξη: Χάιντς Ρίχτερ
Μια διαφορετική ανάγνωση - περιγραφή