Έντυπη Έκδοση

Ψυχαναλύοντας και φιλοσοφώντας σε αστυνομικό όχημα

Λέο Περούτς

Ο μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας

μτφρ.: Ρόζα Ιωαννίδου

επιμέλεια: Εμη Βαϊκούση, Γιώτα Κριτσέλη

εκδόσεις Κίχλη, σ. 269, ευρώ 16,80

«Drommetenrot», «το εκτυφλωτικό κόκκινο», ο περίφημος νεολογισμός του Λέο Περούτς (1882-1957) εμφανίζεται για πρώτη φορά στο έργο Μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας (1923) και επηρεάζοντας μεταξύ άλλων την Αισθητική θεωρία του Τεοντόρ Αντόρνο, αποδίδεται στο κείμενο ως το απόκοσμο «χρώμα του αίματος, της αμαρτίας και της φωτιάς, το χρώμα που παίρνει ο ήλιος την ημέρα της Κρίσεως».

Η αξία ωστόσο του έργου δεν περιορίζεται στην «εισήγηση» ενός νέου χρώματος, και στην επιρροή που αυτό είχε στην ιστορία της Τέχνης, αλλά εστιάζεται κυρίως στην ενσωμάτωση των περισσότερων λογοτεχνικών ειδών καθώς και στην ταυτόχρονη κατάλυση των ειδολογικών τους κανόνων.

Θαμώνας των περίφημων βιεννέζικων καφέ στις αρχές του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα δημοφιλής κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, ο Λέο Περούτς υπήρξε από τους πλέον αναγνωρισμένους μεταξύ τών συγχρόνων του συγγραφέας. Η προσφιλής στο ευρύ αναγνωστικό κοινό αστυνομική υπόθεση ενέταξε το έργο στα αποκαλούμενα «ποιοτικά ψυχαγωγικά αναγνώσματα», προκαλώντας τη φυσική αντίδραση του συγγραφέα:

«Ποτέ δεν έγραψα αστυνομικό μυθιστόρημα».

Ο Περούτς όφειλε αναμφίβολα τη φήμη του στην αριστοτεχνική πλοκή των έργων του, ενώ μόλις τις τελευταίες τρεις δεκαετίες η κριτική σκέψη ενέκυψε με τη δέουσα προσοχή στα πολυεδρικά νοήματα των λογοτεχνικών του κειμένων.

Η αστυνομική υπόθεση αντλείται από την αινιγματική αυτοκτονία ενός μεσήλικα ηθοποιού. Το μυστήριο εστιάζεται στο κατά πόσο συνέβαλε σε αυτήν ως ηθικός αυτουργός ο αφηγητής - πρωταγωνιστής της υπόθεσης ή οφείλεται στην πεισιθάνατη παρουσία ενός αρχαίου δαίμονα.

Η έντονη αμφισημία προκαλείται κυρίως από την αναξιοπιστία του αφηγητή, καθώς ταυτόχρονα με τα έκδηλα συμπτώματα ψυχικής νόσου που παρουσιάζει κατά τη διάρκεια της αφήγησής του, αποτελεί τον βασικό ύποπτο της υπόθεσης. Από το μυαλό του παρελαύνουν φαντασιώσεις που παρεμβάλλονται σε φαινομενικά αληθινά γεγονότα, εντείνοντας την ασάφεια και προκαλώντας συνεχείς ανατροπές στην εξέλιξη του έργου.

Η τριτοπρόσωπη αφήγησή του, που παραδοσιακά συνδέεται με την αντικειμενικότητα των γεγονότων και την απρόσβλητη αλήθεια, εκλαμβάνεται από τον αναγνώστη σαν καταγραφή μιας ψυχαναλυτικής συνεδρίας, χωρίς να αποσαφηνίζεται αν το περιεχόμενό της αποτελεί ομολογία και λύτρωση ή αποσκοπεί στην παραπλάνηση.

Ο αναγνώστης οφείλει να εντοπίσει το νήμα της εξέλιξης στα διαλογικά μέρη, που αν και παρατίθενται από τον ίδιο -αναξιόπιστο- αφηγητή, οι λεπτομέρειες και η φυσικότητά τους δίνουν την εντύπωση της μαγικής ενσωμάτωσής τους στο λογοτεχνικό σώμα από μια αδιάβλητη δύναμη.

Με αφετηρία μια ψευδοαστυνομική, πλην έντονα δραματική πλοκή, που διατηρεί αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη, ο συγγραφέας εκφράζει παράλληλα με τη δημιουργική αγωνία κάθε καλλιτέχνη ένα υπαινικτικό σχόλιο για το χρονικό ενός καταγραφέντος εγκλήματος, το ολέθριο πέρασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Τα ψυχαναλυτικά πρότυπα, που στις αρχές του αιώνα φλέρταραν με το σύνολο των τεχνών, συναντώνται με τα αντίστοιχα φιλοσοφικά. Η αγωνία που προκύπτει στο έργο από τις κατά συρροή αυτοκτονίες, αντανακλά τη διαχρονική τάση αυτοχειρίας ολόκληρης της ανθρωπότητας και τον φόβο μιας ανάλογης καθολικής καταστροφής στο εγγύς μέλλον. Ο δαίμονας που αναζητείται στο έργο ενυπάρχει στη ψυχή κάθε ανθρώπου και εμφανιζόμενος απροειδοποίητα σκορπά τον όλεθρο.

Μέσα μας κουβαλάμε, χωρίς να το υποψιαζόμαστε, έναν φοβερό εχθρό. Δεν κινείται· κοιμάται, κείτεται σαν νεκρός. Αλίμονο αν ξυπνήσει! Ας μη θελήσει ποτέ ξανά ανθρώπου μάτι να αντικρίσει το κόκκινο χρώμα του αίματος, της αμαρτίας και της φωτιάς που είδα εγώ. Ναι -ο Θεός ας με βοηθήσει- εγώ το είδα.

Σχηματοποιώντας τις αντιστοιχίες που πραγματοποιεί ο συγγραφέας, τα ψυχαναλυτικά πρότυπα εκφράζουν κυρίως τον όλεθρο του πολέμου, ενώ τα καλλιτεχνικά, το γνωστό μοτίβο της ασύλληπτης γνώσης που συντρίβει κάθε ανθρώπινο νου. Ο θάνατος αποτελεί το επιστέγασμα των συγκεκριμένων συζυγιών. Αφ' ενός, ο φόβος της μοιραίας ή πρόωρης έλευσής του και αφ' ετέρου, η αγωνία κάθε καλλιτέχνη ή φιλοσόφου να τον προσεγγίσει.

Ο υποτιθέμενος δαίμονας μεταμορφώνεται διαδοχικά στο απαγορευμένο και θελκτικό κουτί της Πανδώρας και στον δαίμονα που κρύβει κάθε άνθρωπος στα μύχια της ψυχής του, και τον οποίο ένας πόλεμος ανασύρει στην επιφάνεια και απενοχοποιεί.

Αξιωματικοί και καλλιτέχνες μονοπωλούν άλλωστε τον «χώρο δράσης», καθώς τίθενται σε διαρκή επαφή με τον ίδιο τον θάνατο ή τη μυστηριακή του αύρα.

Ο συγγραφέας, παράλληλα με την απόδοση ενός τρομώδους περιβάλλοντος μεταφυσικών διαστάσεων, πλαισιώνει με σατιρικούς τόνους τη φιλοτεχνία των ηρώων του, γεγονός που αποδυναμώνει αισθητά το εξπρεσιονιστικό στοιχείο του έργου και ίσως αποτελεί ένα υπαινικτικό σχόλιο για την καλλιτεχνική ιδεοληψία των συνδαιτυμόνων του στα βιεννέζικα καφέ.

Στις τελευταίες σελίδες του μυθιστορήματος, το κείμενο του υποτιθέμενου εκδότη ενισχύει τη θέση των ορθολογιστών ηρώων, αλλά δεν αρκεί ώστε να ξεδιαλύνει πλήρως την αμφισημία και τη μεταφυσική αύρα του έργου.

Ο αναγνώστης παραμένει μετέωρος, χωρίς να γνωρίζει αν η διήγηση υπήρξε καρπός οξυμμένων αισθήσεων ή ψευδαίσθησης.

Ο Περούτς μέσα από έναν στρόβιλο σκέψεων και υπαινιγμών εστιάζει κυρίως στην κατάρα των μεγάλων καλλιτεχνών να συντρίβονται από το ταλέντο τους, το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ανεξέλεγκτο όχημα που τους οδηγεί στη φλεγόμενη και υπερβατική γνώση.

Georges Simenon

Οι άγνωστοι μέσα στο σπίτι

μτφρ.: Αργυρώ Μακάρωφ

εκδόσεις Αγρα, σ. 252, ευρώ 13

Δημιουργός του περίφημου επιθεωρητή Μαιγκρέ και σταθερός τροφοδότης της 7ης Τέχνης, ο Ζορζ Σιμενόν (1903-1989) ευτύχησε να αναγνωριστεί εν ζωή ως ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας, υπογράφοντας με δεκάδες ψευδώνυμα περισσότερα από 400 έργα.

Στα αξιοσημείωτα των «επιδόσεων» του βέλγου συγγραφέα ξεχωρίζει και η ικανότητά του να γράφει 60-80 σελίδες ημερησίως καθώς και ο εξωπραγματικός αριθμός των 550 εκατομμυρίων αντιτύπων που έχουν τυπωθεί παγκοσμίως από το σύνολο του έργου του.

Το μυθιστόρημα Οι άγνωστοι μέσα στο σπίτι (1940) δεν διαλανθάνει των παραπάνω κανόνων και αποτελώντας πηγή έμπνευσης για τρεις ομώνυμες κινηματογραφικές ταινίες, χαρακτηρίζεται ένα από τα μείζονα καλλιτεχνικά και εμπορικά μυθιστορήματα του βέλγου δημιουργού.Ο κεντρικός ήρωας Λουρσά, αλκοολικός και εσωστρεφής, εγκαταλειμμένος για περισσότερα από 18 χρόνια από τη σύζυγό του, επιλέγει την κοινωνική απομόνωση, όπου ευδοκιμούν συναισθήματα μισανθρωπίας και παραίτησης.

Η ζωή του, ευθύγραμμη και χωρίς θυμικές εξάρσεις, ταράσσεται όταν βρίσκεται δολοφονημένος εντός της αχανούς έπαυλής του ένας άγνωστος. Ο δολοφόνος αναζητείται εξαρχής στο στενό φιλικό περιβάλλον της κόρης του, Νικόλ, με την οποία ο Λουρσά, αν και κάτω από την ίδια στέγη, διατηρεί τυπικές σχέσεις.

Η αστυνομική υπόθεση κρίνεται προσχηματική, καθώς το σασπένς και οι ανατροπές, τα αναντίρρητα δηλαδή στοιχεία κάθε αστυνομικού μυθιστορήματος, παρουσιάζονται αποδυναμωμένα.

Η εύρεση του δολοφόνου αποτελεί μια πρόφαση, ένα αισθητικό περίβλημα, εντός του οποίου ο συγγραφέαςμεταχειρίζεται ψυχαναλυτικά πρότυπα και αποδίδει κοινωνική κριτική.

Η λύση του εγκλήματος εξελίσσεται παράλληλα με την κοινωνική επανένταξη του πρωταγωνιστή και την αποκατάσταση της ψυχικής του ισορροπίας.

Το αληθινό μυστήριο δεν αναζητείται στη δολοφονία ενός αγνώστου αλλά στην ψυχή του Λουρσά και στους κοινωνικούς παράγοντες που εξυπηρετούν την αποξένωση και την υποκρισία. Ο Λουρσά, ερευνώντας την υπόθεση, ακολουθεί μια διαδικασία ενδοσκόπησης, απ' όπου προσδοκά την προσωπική του αυτογνωσία.

Ενδεικτικό είναι το σύνηθες -σε λογοτεχνία και κινηματογράφο- μοτίβο του λαβυρινθώδους σπιτιού, που συμβολίζει τον δαιδαλώδη ψυχισμό του πρωταγωνιστή.

Ο δολοφονημένος ανακαλύπτεται χαρακτηριστικά σε ένα δωμάτιο όπου ο μεσήλικας Λουρσά έχει να επισκεφθεί από την παιδική του ηλικία, γεγονός που μας παραπέμπει σε ψυχαναλυτικά πρότυπα, ενώ η έλλειψη αυτογνωσίας προκύπτει από την άγνοιά του για τα περισσότερα δωμάτια της έπαυλης.

Το σκηνικό του εγκλήματος -το παιδικό δωμάτιο- και η νεότητα θύτη και θύματος συνιστούν επιστροφή στη νεότητα του πρωταγωνιστή, όπου εν είδει ψυχαναλυτικής συνεδρίας αποπειράται να αποδομήσει το παρελθόν του και να δραπετεύσει από τη ραστώνη της καταθλιπτικής του καθημερινότητας.

Ο αναγνώστης καλείται να εξιχνιάσει, ταυτόχρονα με το μυστήριο μιας ανεξήγητης δολοφονίας, το μυστήριο μιας ζωής σε αποσύνθεση.

Η σύνδεσή του με τη νεανική «συμμορία» της Νικόλ τον επαναφέρει σε μια υγιή - έντονα δραστική νεότητα που έχει απολέσει.

Γοητεύεται από την αγωνία των νεαρών να προφυλακιστούν, καθώς το συναίσθημα του φόβου προκύπτει διαχρονικά από την απειλή για κάτι κεκτημένο ή την εν δυνάμει διάψευση μιας προσδοκίας. Ο Λουρσά, αντιθέτως, έρμαιο στην απόλυτη παραίτηση, δεν αισθάνεται να διαθέτει το παραμικρό και να ελπίζει σε οτιδήποτε.

Το σπίτι και οι «άγνωστοι» που κατοικούν εντός του συμβολίζουν, παράλληλα με τον ψυχισμό του Λουρσά, την κοινωνική αποξένωση.

Ο Σιμενόν, μέσω μιας φαινομενικά γαλήνιας και ευνομούμενης κοινότητας, αποκαλύπτει ασίγαστα πάθη, μίση, σύνδρομα «κοινωνικής κατωτερότητας» και μεροληπτική διάθεση στην απόδοση δικαιοσύνης, ενώ η πόλη φαντάζει σαν μια γιγάντια κυψέλη, όπου στο καθένα από τα αμέτρητα κελιά της ενυπάρχει μια ανεξάρτητη και επτασφράγιστη εσωτερική πραγματικότητα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Πολυσχιδείς ταλαντεύσεις, εδώ κι εκεί
Ιδεολόγοι και αισθηματίες
Θεμέλιος λίθος για τη μελέτη των ελληνικών τοπωνυμίων
Η ψυχή και η αφύπνιση του σύγχρονου ανθρώπου
Οικονομική γενοκτονία και διαστροφή της λογικής
Η μάχη του Μαραθώνα ακόμη συγκινεί...
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας Αμερικανός στο Παρίσι
James Dean
Κριτική βιβλίου
Πολυσχιδείς ταλαντεύσεις, εδώ κι εκεί
Ιδεολόγοι και αισθηματίες
Θεμέλιος λίθος για τη μελέτη των ελληνικών τοπωνυμίων
Η ψυχή και η αφύπνιση του σύγχρονου ανθρώπου
Οικονομική γενοκτονία και διαστροφή της λογικής
Ψυχαναλύοντας και φιλοσοφώντας σε αστυνομικό όχημα
Η μάχη του Μαραθώνα ακόμη συγκινεί...
Λογοτεχνία
Ο κύκλος ποιητών συμμετέχει στο παγκόσμιο γεγονός «100.000 ποιητές για αλλαγή»
Εικόνες της Αθήνας τώρα
«Το ιδανικό βιβλιοπωλείο: ένα σενάριο «βιβλιοφιλικής φαντασίας»»
Πλατεία Ουάσιγκτον
Συνέντευξη: Σάμης Γαβριηλίδης
Το νέο «σπίτι» των εκδόσεων Γαβριηλίδης
Συνέντευξη: Χάιντς Ρίχτερ
Μια διαφορετική ανάγνωση - περιγραφή