Έντυπη Έκδοση

Ανατολικά της Δύσης (2)

Οτιδήποτε κι αν εννοούσε ο Πέτερ Μπίξελ με την περίφημη διατύπωση «η Αμερική δεν υπάρχει», αυτό έμοιαζε να σημαίνει, προφητικά, ότι η Αμερική θα αποτύγχανε να γίνει το βίωμα ενός ψυχικού τόπου για τους ανθρώπους και ότι, άρα, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί, όπως κάθε άλλη χώρα, σαν το υπαρξιακό έδαφος ενός λαού που καθρεφτίζεται στην ιστορία του.

Επιπλέον, η επιρροή αυτής της προοδευτικής αναγωγής στο φαντασιακό ήταν τόσο δραστική, ώστε το μειονέκτημα της ριζικής έλλειψης ιθαγένειας των ανθρώπων έγινε στρατηγικό έρεισμα προκειμένου οι ΗΠΑ να κατακτήσουν τις παγκόσμιες αγορές απείρως ευκολότερα απ' ό,τι οι παλιές αυτοκρατορίες προσαρτούσαν τα έθνη στο στέμμα τους. Ομως, είναι σφάλμα να πιστεύουμε πως ο οικονομικός ιμπεριαλισμός ήταν μια διάδοχος παραλλαγή ή μετάλλαξη της στρατιωτικής λογικής του παρελθόντος: Μεσουρανώντας, η Αμερική εγκαταστάθηκε στην παγκόσμια συνείδηση σαν ένα θέαμα μάλλον παρά σαν έθνος, η δε πολιτιστική της ταυτότητα έγινε νόμος ακριβώς επειδή έσβηνε την ίδια τη δύσπλαστη και δυσκίνητη έννοια της ταυτότητας. Δεν ήταν τόσο ο πλούτος της όσο το ότι ο πλούτος τέθηκε σε τροχιά ερήμην κάθε ηθικής, ενώ η λειτουργικότητα της γλώσσας της, γλώσσας κατ' εξοχήν οικονομικής, ενοποίησε τον πλανήτη.

Ηταν φανερό ότι η Αμερική είχε ταυτίσει τις τύχες της με το όνειρο μιας τέτοιας παγκόσμιας γλώσσας, συνυφασμένης με τις ανέσεις και τις αυταπάτες ενός είδους υπερκαταναλωτικής ελευθερίας, την οποία διαλαλούσε προς όλες τις κατευθύνσεις και της οποίας τα κενά μηνύματα ταξίδευαν όπως τα ερτζιανά ή η ραδιενέργεια. Είχε γεννήσει τη διαφήμιση και είχε παραιτηθεί απ' την επίγνωση του βάρους των πραγμάτων, δηλαδή απ' την ιστορική πυκνότητα σημασιών που η κατανόησή τους ταλαιπωρούσε τη πνεύμα της γηραιάς Ευρώπης. Παραιτήθηκε επομένως και απ' τα σύμβολα, απ' τις βαθιές εικόνες του στοχασμού, απ' την κηδεμονία της εσωτερικής διάρκειας του χρόνου. Είχε ισχυροποιηθεί περιφρονώντας όλα τα σημεία αναφοράς της συνείδησης κι αυτό ήταν ένα φοβερό βήμα επιστροφής στην ιδέα του θανάτου-προς-δυσμάς, για την οποία μιλούσα στο προηγούμενο: εκείνο που είχε διαδοθεί σαν πρόγνωση ενός ανέμου κοινωνικής ελευθερίας, ενώ δεν ήταν παρά η άδεια να πουλήσεις οτιδήποτε σε οιονδήποτε, συνοψιζόταν πια στην ατιμώρητη υποδοχή όλων των μεγάλων θανάτων του 20ού αιώνα -του θανάτου του Θεού, του θανάτου της τέχνης, του θανάτου των θεσμών του διεθνούς δικαίου, του θανάτου της συμπόνιας, του θανάτου της διάκρισης ανάμεσα στο αληθινό και το ψεύτικο.

Ετσι, η Αμερική απογειώθηκε δίχως να κοιτάζει πλέον τον πραγματικό θάνατο, παρακάμπτοντας όλα τα εμπόδια, όλες τις έλξεις απ' τη βαρύτητα των παραδοσιακών αντιστάσεων, των μύθων, των αρχετύπων της κοινωνικής συνοχής, των κλασικών μορφών πολικότητας. Πέταξε πάνω από τις διαφορές εγκαταλείποντας, στη γη, τη μνήμη της και μαζί κάθε τι το αυθεντικό. Την αγαπήσαμε διότι πρόσφερε την εμπειρία αυτού του δελεαστικού πετάγματος, από το ύψος του οποίου ο κόσμος έμοιαζε πλασματικά ενιαίος, όπως στο λεγόμενο web. Φορέσαμε τα ρούχα της, είδαμε τις ταινίες της, μιλήσαμε τις διαλέκτους της, υιοθετήσαμε τις ερωτικές της συνήθειες, την ακολουθήσαμε στον αναίμακτο πληθωρισμό της βίας που κατέκλυζε τις οθόνες. Ο πολιτισμός αυτός υποσχόταν ότι θα κληρονομούσαμε μια ζωή τόσο απλή και ανέμελη ώστε ακόμη και οι πιο χονδροειδείς προδοσίες των συναισθηματικών αναγκών θα μπορούσαν να αθωωθούν με τον κατάλληλο χειρισμό ενός διακόπτη on/off. Ηταν το θεμελιώδες πλεονέκτημα της νέας ελευθερίας. Η Αμερική δεν υπήρχε.

Μας ελευθέρωσε λοιπόν απ' τη σκέψη προτείνοντας να αναθέσουμε τη σκέψη σε μηχανές και μας ελευθέρωσε απ' τη σεξουαλική καταπίεση προσηλυτίζοντάς μας σε μια ηθική και ψυχική δυναμική που οδηγούσε στη συναίρεση των ρόλων των δύο φύλων. Μας ελευθέρωσε απ' τη φτώχεια εν ονόματι της ιδέας ότι ο πλούτος αναπαραγόταν στο αποχετευτικό δίκτυο των κυκλωμάτων κατανάλωσης και, κυρίως, μας ελευθέρωσε απ' την πρόκληση που αντιπροσωπεύουν τα τραύματα της ζωής, πείθοντάς μας ότι μπορούσαμε να επιβιώσουμε μαθαίνοντας να προσποιούμαστε αντί να ζούμε. Μας ελευθέρωσε απ' τους μεταφυσικούς γαλαξίες, από τους φόβους του εξωτισμού, απ' τα ερωτήματα της καταγωγής, απ' τα ταμπού, καθώς και απ' τους πειθαναγκασμούς της διάκρισης ιδιωτικού και δημόσιου, πολιτικής και σόου μπίζνες, εμπορεύματος και έργου τέχνης, διαβαθμίσεων και άσπρου-μαύρου. Μας ελευθέρωσε από το άγχος της σύγκρισης ομορφιάς και ασχήμιας, ιερού και βέβηλου. Μας ελευθέρωσε απ' τη χειρωναξία και συνάμα απ' το πένθος. Μας ελευθέρωσε απ' τις αποστάσεις. Μας χάρισε την ελαφρότητα, την ευκολία, το ποπ, το λάιτ, το lifestyle, τις ανταύγειες των ομοιοτύπων, τη φαντασμαγορία μιας αγοράς που υποσχόταν την έξαψη του τζόγου. Τέλος, μας ενθάρρυνε να εξοικειωθούμε με τις καρικατούρες, με τους χαρταετούς των καινούριων θεών και με τα τεχνάσματα που βοηθούν να χειραφετηθείς απ' τους κανόνες αντίληψης που υπονοεί η σοβαρότητα κάθε οδυνηρής εξέλιξης. Μας δίδαξε την αδιαφορία για τις διαπροσωπικές σχέσεις και μας έσπρωξε σε απόσταση ασφαλείας από την υποβλητική μαγεία του φυσικού κόσμου, η οποία κάποτε μας κρατούσε σε επαγρύπνηση απέναντι στο ενδεχόμενο να χάσουμε τις συγκινησιακές μας κεραίες.

Τώρα η Αμερική είναι παντού· ένα φάντασμα πλανιέται πάνω απ' την Ευρώπη, το φάντασμα της Αμερικής. Η σμίκρυνση του κόσμου, η φαντασίωση μιας ύπαρξης υπό κλίμακα απειροστημόριου μέσα στο αχανές σύμπαν, η συρρίκνωση της υδρογείου σε μια κεφαλή καρφίτσας χαμένης στα κενά του διαστήματος και η σπασμωδική συγκρότηση της αίσθησης του παγκόσμιου χωριού, την οποία προωθούν τα υπερμοντέρνα συστήματα μεταφορών και επικοινωνιών, όλ' αυτά έγιναν πρόξενοι μιας κακής ταπεινότητας, όχι σεβάσμιας, ούτε αλτρουιστικής, αλλά τέτοιας που να αρμόζει -το βλέπουμε καθαρά- στη μηδαμινότητα των εντόμων ή των βακτηριδίων. Εκτοτε οι μηχανισμοί δραστηριοποιούνται πρωτίστως για την εμπέδωση της πεποίθησης ότι η ανθρωπότητα ισούται με κοσμικό πλαγκτόν.

Υπ' αυτές τις συνθήκες η διάκριση Ανατολής/Δύσης είναι πια αποκλειστικά τουριστική, και ούτε καν· επιβιώνει επίσης στις εντυπώσεις μιας κακής και πρωτόγονης Ανατολής, στην οποία υποτίθεται ότι διαιωνίζονται όλα τα δεινά, υπανάπτυξη, φονταμενταλισμός, τρομοκρατία, αναχρονιστικό νομικό καθεστώς κ.λπ. Ταυτόχρονα, είναι ο τόπος όπου τα βλέμματα στρέφονται με την ελπίδα όχι της έλευσης γιγάντων του πνεύματος (όπως έλεγε μια αρχαία ρήση των Σούφι για το Αφγανιστάν) αλλά του ανοίγματος των αγορών (π.χ. Κίνα) ως μοναδική λύση στον παραγωγικό και καταναλωτικό κορεσμό της Δύσης, εφόσον ήδη το έσχατο στάδιο της καπιταλιστικής ηγεμονίας ψυχορραγεί, έχοντας αποκτήσει όλα τα χαρακτηριστικά της χρηματιστηριακής και επενδυτικής φούσκας.

Με δυο λόγια, η Ανατολή απορροφήθηκε, βαθμιαία, από τη Δύση, ενώ το μυθικό της ισοδύναμο κρύφτηκε στη συνείδηση των ποιητών, που έπαιζαν με τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα από την εποχή της «νοσταλγίας του Νότου» (Νίτσε). «Δυτικά της Δύσης» (Κάμινγκς) και βεβαίως «Δυτικά της λύπης» (Ελύτης) και «βορείως του μέλλοντος» (ο Στάινερ για τον Τσέλαν). Το Um Oriente ao oriente do Oriente (πορτογαλικά:), μια Ανατολή ανατολικά της Ανατολής, μου θύμισε τις «πλημμύρες της Νότιας Δύσης» του Μπρετόν: σκέφτομαι πως η Αμερική ανακαλύφθηκε προκειμένου η Ευρώπη να θεωρηθεί εκ των υστέρων Ανατολή ώστε να πάρει μιαν ύστατη ανανέωση της προθεσμίας. Το σχέδιο απέτυχε.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Στη στήλη
Παράδοξα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Σκάρλετ Γιόχανσον
Η Σκάρλετ πήρε τ' όπλο της
Διεθνές Φεστιβάλ Ομοφυλοφιλικού Κινηματογράφου
Και τα ομώνυμα έλκονται
Κινηματογράφος
Ακατάλληλη δι' ανηλίκους
Συνέντευξη: Στέλλα Γαδέδη
Η «Μόνα Λίζα» στο λαϊκό
Διασκέδαση
Παρνασσός on the rocks
Θέατρο
Εγινε παρεξήγηση
Συνέντευξη: Αντζελίκ Κιτζό
«Η απληστία σκοτώνει τον κόσμο σας»
Συνέντευξη: Socrates
Οι Socrates βρήκαν τον εαυτό τους
Μουσική
Μια σιωπηλή παράσταση
Αρχιτεκτονική
Οι Ισπανοί τα κατάφεραν
Ρεπορτάζ
Μουσεία σε χειμερία νάρκη
Συνέντευξη: Σάρα Λούκας
«Τολμήστε ενάντια στους πολλούς»
Βιβλίο
Πώς η μουσική έγινε βιομηχανία
Κουρσάροι με το νόμο
Νομισματικό Μουσείο
Θησαυρέ μου!
Συνέντευξη: Πάνος Καρνέζης
Ανάμεσα σε δύο χώρες
Γκράφικ νόβελ
Από το κόμμα στο κόμικ