Έντυπη Έκδοση

Ο μύθος της κόκκινης αλεπούς

J. W. von Goethe

Ράινεκε Φουξ. Το παραμύθι της αλεπούς

μτφρ.: Ι. Ν. Γρυπάρης

εκδόσεις Νεφέλη, σ. 284, ευρώ 15

Ο μύθος του Ράινεκε Φουξ έχει τις ρίζες του στην Ινδία, αλλά στην Ευρώπη ξεκινάει από την Αλσατία, για να εξαπλωθεί αργότερα στη Γαλλία, στην Αγγλία και στη Γερμανία, βρίσκοντας μιαν από τις πρώτες γραπτές μορφές του στους στίχους του μάγιστρου Νιβάρντους, ενός καλόγερου από τις Κάτω Χώρες, που συνέθεσε, το 1148, ένα λατινικό έπος με πρωταγωνίστρια μια πανούργα κόκκινη αλεπού, έτοιμη να κοροϊδέψει και να νικήσει όλους τους παντοδύναμους αντιπάλους της. Η ανθρωπόμορφη αλεπού θα ονομαστεί Reynard the Fox στα αγγλικά και Reineke Fuchs στα γερμανικά. Στα γερμανικά το έπος της θα μεταφραστεί πρώτα το 1180, από μια γαλλική πηγή, και κατόπιν το 1498, και πάλι από γαλλικά, οπότε και θα τυπωθεί σε βιβλίο στη Λυβέκκη.

Η μορφή του Ράινεκε Φουξ θα προσελκύσει το ενδιαφέρον συγγραφέων όπως ο Τζέφρι Τσόσερ και ο Λούθηρος (ο πρώτος θα τον χρησιμοποιήσει στις «Ιστορίες του Καντέρμπουρυ», ο δεύτερος θα τον επαινέσει για το διδακτικό του περιεχόμενο) και θα συνδεθεί με την πονηριά και την κατεργαριά, αλλά και με τη δύναμη, την αντοχή και τη σοφία, έχοντας μονίμως απέναντί του μιαν ομάδα άλλων ανθρωπόμορφων ζώων, που θέλουν να τον εξοντώσουν: τον Ιζεγκριμ τον λύκο, τον Μπράουν την αρκούδα και τον Χίντζε τον αγριόγατο. Ταυτισμένος συχνά με διακωμώδηση των κληρικών και της αριστοκρατίας (ο Νιβάρντους επιδίωξε, μεταξύ άλλων, να ενοχλήσει την τάξη του), ο Ράινεκε Φοξ θα μετατραπεί το 1794 σε ποιητικό μυθιστόρημα του Γκαίτε, ο οποίος θα μεταγράψει σε ηρωικούς εξαμέτρους το έπος της Λυβέκκης, τιμώντας με τη φόρμα του την παράδοση της ιπποτικής λογοτεχνίας και θυμίζοντας διά μέσου της το αχανές ειδολογικό φάσμα του έργου του: από το ροκοκό, τη λατρεία της αρχαιότητας και τον κλασικισμό μέχρι τον ρομαντισμό και το μεσαιωνικό παραμύθι.

Αειθαλής μετάφραση

Στα ελληνικά το έργο του Γκαίτε θα κυκλοφορήσει το 1930 σε μετάφραση Ιωάννου Ν. Γρυπάρη, του ποιητή με τη μία και μοναδική ποιητική συλλογή (Σκαραβαίοι και τερρακότες, 1919). Η μετάφραση του Γρυπάρη βρίσκεται τώρα στα χέρια μας χάρη στην πρωτοβουλία των εκδόσεων Νεφέλη, που την παρουσιάζουν, όπως παρατηρεί η Εφη Κορομηλά στο εισαγωγικό της σημείωμα, «χωρίς καμία παρέμβαση ή αλλαγή στην ορθογραφία, τη σύνταξη και τη μορφή». Κοιτάζοντας τη μετάφραση του Γρυπάρη, έχει κανείς την ευκαιρία να διαπιστώσει πόσο ζωντανός παραμένει ο λόγος της έναν σχεδόν αιώνα μετά την πρώτη δημοσίευσή της. Και τούτο παρά την κατά τόπους δημοτικιστική εκζήτησή της, που δεν βλάπτει, μολοντούτο, κατά το παραμικρό τη σημερινή υποδοχή της. Ο Γρυπάρης έχει επιστρατεύσει όλη την επινοητικότητα και την ευστροφία του προκειμένου να αποδώσει το νεωτερικό, όπως το χαρακτηρίζει ο ίδιος στον εμπεριστατωμένο πρόλογό του, πνεύμα του Γκαίτε (ο πρόλογος παρατίθεται μαζί με «βιογραφικό σημείωμα» για τον Γκαίτε του Ι. Ζερβού).

Ποια ακριβώς, όμως, είναι η νεωτερικότητα του Γκαίτε; Ο Γρυπάρης αποφεύγει να γίνει πιο συγκεκριμένος και περιορίζεται να γράψει πως ο Ράινεκε Φουξ αντανακλά τον τρομακτικό φόβο τον οποίο ένιωσε ο Γκαίτε από τη βία της Γαλλικής Επανάστασης, που σάρωνε το σύμπαν όταν ο ίδιος καταπιάστηκε με τον μύθο της κόκκινης αλεπούς, κλείνοντας τα μάτια μπροστά στις τεράστιες πολιτικοκοινωνικές αλλαγές της εποχής του. Δεν υπάρχει τρόπος, φαντάζομαι, να ελέγξουμε τον ισχυρισμό του Γρυπάρη, το σίγουρο, όμως, είναι πως ο Γκαίτε δεν φτιάχνει ένα τυπικό παραμύθι με τακτοποιημένα σχήματα και ξεκάθαρους χαρακτήρες, που θα διαπαιδαγωγήσουν με εγγυημένο αποτέλεσμα τον αναγνώστη. Ως ήρωας ο Ράινεκε θα είναι ένα άκρως αμφιλεγόμενο πρόσωπο από την αρχή μέχρι το τέλος της ιστορίας του. Από τη μια μεριά, ακαταπόνητος ψεύτης, ψυχρός εκτελεστής και δεινός απατεώνας: ένα ασυγκράτητο σαρκοφάγο, που θα καταπιεί όποιον τολμήσει να του εναντιωθεί, ανταμείβοντας τους εχθρούς του με σκαιό θάνατο. Από την άλλη, ωστόσο, πλευρά, ο Ράινεκε θα νοιαστεί για την οικογένεια και τους φίλους του, θα αγωνιστεί με άπειρη γενναιότητα για τη ζωή του, που θα απειληθεί κατ' επανάληψη από τους διώκτες του, θα τιμήσει με κάθε μέσον το γενεαλογικό του δέντρο (ακόμη και όταν φαίνεται να το ξεχνά ή να το προδίδει) και θα αποδείξει υψηλόβαθμες πολιτικές και διοικητικές ικανότητες, οι οποίες θα ανακαινίσουν και θα αναμορφώσουν τον τόπο του.

Διπλής, εντούτοις, όψεως είναι κι εκείνοι με τους οποίους μάχεται αδιάκοπα ο Ράινεκε. Ο Μπράουν η αρκούδα, ο Χίντζε ο αγριόγατος και, πρωτίστως, ο Ιζεγκριμ ο λύκος, ο ορκισμένος εχθρός τού Ράινεκε Φουξ σε όλο το μήκος των λογοτεχνικών παραλλαγών της κόκκινης αλεπούς, δεν είναι τα αυτονόητα θύματα του Ράινεκε, που υποφέρουν μέχρι τελικής πτώσεως από τις θανάσιμες κατεργαριές του. Ενδεχομένως κι αυτοί να εξαπατούν και να λένε ψέματα, πιθανόν κι αυτοί να στήνουν παγίδες και να χρησιμοποιούν τη φαντασία τους για να επιβάλουν τη θέλησή τους ή για να γλιτώσουν το τομάρι τους, δεν αποκλείεται κι αυτοί να ζουν μέσα στον φαύλο κύκλο της αθέμιτης αναμέτρησης και του υπονομευμένου ανταγωνισμού.

Το παιχνίδι της εξουσίας

Ο φαύλος κύκλος της αναμέτρησης και του ανταγωνισμού: αυτό είναι μάλλον το προνομιακό πεδίο του Γκαίτε, για τον οποίο τόσο η κόκκινη αλεπού όσο και ο λύκος με την αρκούδα και τον αγριόγατο δεν είναι τίποτε άλλο από πρωταγωνιστές στο θέατρο της εξουσίας της Αυλής του Νόμπελ, του βασιλιά, όπου και συγκρούονται ανηλεώς για να καθιερώσουν την κυριαρχία τους. Και σε ένα τέτοιο θέατρο κανένας δεν μπορεί να ανακηρυχθεί ένοχος, αλλά και κανείς δεν είναι αθώος. Ενοχή και αθωότητα βαδίζουν εδώ πιασμένες αγκαζέ, αποτελούν η μία την όψη της άλλης και μεταμορφώνουν την αλήθεια σε μόνιμο αίνιγμα.

Η αλήθεια στον Ράινεκε Φουξ του Γκαίτε δεν είναι δώρο Θεού, βολεμένο στη διδακτική γλώσσα του παραμυθιού, αλλά συνεχές διακύβευμα και ακριβής υπολογισμός τού εκάστοτε συσχετισμού δυνάμεων. Για κάθε ψέμα που οι άλλοι καταλογίζουν στον Ράινεκε υπάρχει και μια δική του αλήθεια, για κάθε αλήθεια που προβάλλουν οι άλλοι ως ακαταμάχητο τεκμήριο της εντιμότητάς τους υπάρχει και μια διάψευσή της από μέρους τού Ράινεκε. Κι αν στην έξοδο της ιστορίας του ο Γκαίτε μοιάζει να καλεί τους πολίτες του βασιλείου τού Νόμπελ σε συστράτευση γύρω από τη νίκη του Ράινεκε επί του λύκου, της αρκούδας και του αγριόγατου, η έκκλησή του είναι μια διακήρυξη πολιτικού πραγματισμού: μια παρότρυνση για την παραδοχή του εφικτού, μια προεξαγγελία της δράσης των στοχαστικών προσαρμογών, ικανή να φτάσει και να ακουστεί μέχρι τις δύσκολες ημέρες μας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Παράδοξες ιστορίες
Το αίνιγμα Μίκης Θεοδωράκης
Επισημάνσεις πάνω στη Γέννηση της τραγωδίας του Νίτσε
Ενας κλασικός του αναρχισμού
Αληθινές ιστορίες Τέχνης
Μπωντλαίρ, ένας ποιητής διαπιστευμένος στην Κόλαση
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα: Βιβλία για καλοκαιρινές αποδράσεις
Ιστορίες δίπλα στο κύμα
Ταξιδεύοντας και μιλώντας κάτω από καθαρούς ουρανούς
Αυτοί που δεν θέλουν να πάνε για ύπνο
Εναλλακτικά δόγματα
Το νόημα στον καθρέφτη
Οι βαλίτσες μάς περιμένουν στο λιμάνι
Τα παιδιά ζητούν βιβλία για το καλοκαίρι
Οι φάλτσες νότες αναπνέουν;
Κριτική βιβλίου
Παράδοξες ιστορίες
Το αίνιγμα Μίκης Θεοδωράκης
Επισημάνσεις πάνω στη Γέννηση της τραγωδίας του Νίτσε
Ενας κλασικός του αναρχισμού
Ο μύθος της κόκκινης αλεπούς
Αληθινές ιστορίες Τέχνης
Μπωντλαίρ, ένας ποιητής διαπιστευμένος στην Κόλαση
Από τις 4:00 στις 6:00
Τα ονόματα στο ελληνικό τραγούδι
Το τριαντάφυλλο